تاريحي سىرلار مەن تارتىمدى جىرلار تاعىلىمى

ەل تاريحى – ەرەكشە دەن قويۋدى قاجەت ەتەتىن كۇرمەۋى كوپ كۇردەلى سالا. اسىرەسە, عاسىرلار بويى وتارشىلدىق ەزگىسىندە بولعان حالقىمىزدىڭ تاريحىن تۇگەندەۋ كوپ قاجىر-قايراتتى تالاپ ەتەدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ ارايلى تاڭىمەن بىرگە اتالعان سالاعا بەت بۇرعان عالىمدارىمىز بەن زيالىلارى­مىزدىڭ جاساعان قىزمەتى ولشەۋسىز زور بولدى. ونىڭ كەرەگەسىن كەڭ جايىپ, كەم-كەتىگىن تۇگەندەۋگە كاسىبي مامانداردان باستاپ, ەلىم دەگەن ەلگەزەك جانداردىڭ, حالقىنىڭ قامىن ويلاعان اقىن-جازۋشىلاردىڭ بەلسەنە اتسالىسۋى زاڭدى نارسە. وسى رەتتە قالامگەر تورتاي سادۋاقاستىڭ دا جاساپ جۇرگەن ەڭبەگى ايرىقشا دەۋگە بولادى. ول ەل تاريحىن, ولكە شەجىرەسىن, كارىقۇلاقتاردىڭ جادىندا قالعان ەستەلىكتەرىن جاڭعىرتۋمەن قاتار, جۇرت ساناسىن ەڭ شۇرايلى ءارى ناقتى مۇراعات قۇجاتتارىمەن جان-جاقتى تولىقتىرىپ, تالاي تۇلعانى ءتىرىلتىپ, جايساڭ بەينەلەرگە جان ءبىتىرىپ كەلەدى. تورتاي سادۋاقاستىڭ سونداي ءبىر تولىمدى ەڭبەگى تۋعان ولكە تاريحىنا قاتىستى جيناعى دەپ بىلەمىز. مۇندا زەرتتەۋشى تۇتاس ءبىر ءوڭىردىڭ ۇمىت بولعان سىرلارىن ۇقىپتاپ جيناپ, يگى جاقسىلارىن ۇلىقتاپ, ۇرپاققا ۇلاعاتتى ەڭبەك ۇسىنادى. ونداعى دەرەكتەرى ناقتى. ۋاجدەرى ورنىقتى. قالامگەردىڭ ءوز ەڭبەكتەرىندە يەك ارتىپ وتىر­­­عانى قازان توڭكەرىسىنە دەيىن سانكت-پەتەر­بۋرگتە جارىق كورگەن پروفەسسور رۋميانتسەۆتىڭ «ۆەرنەنسكي ۋەزد» اتتى جيناعىندا قاراساي باتىر, قۇدايبەردى بي ەلدەرىنىڭ ارقاعا, قاراوتكەلگە, كوكشەتاۋعا كوشىپ كەلگەندەرى تۋرالى جازبا ماعلۇماتتار. اۆتور بۇعان ەل اۋزىنداعى, باسقا دەرەكتەردە ايتىلاتىن جەر اتاۋلارىن بەلگىلەيدى. قاراساي باتىر بەيىتى جاتىر دەيتىن ايىرتاۋ وڭىرىمەن بىرگە بۋراباي اۋماعىنداعى ماپىراشتى مەكەنى دە ايتىلادى. ابىلاي حاننىڭ تۇسىندا جەتىسۋداعى جالايىر, نايمان, ءۇيسىن, سونىڭ ىشىندە شاپىراشتى بيلەرىنىڭ حاننىڭ ءادىل, سوك اتتى بالالارىن ءوز ەلدەرىنە سۇلتاندىققا قالاپ الىپ, جاقسى بايلانىس ورناتقانى بار. مىنە, بۇدان ءبىز سول كەزدەگى ەل-جۇرت ىنتىماقتاستىعى مەن اۋىزبىرشىلىگىنىڭ بەلگىسىن كورەمىز. ارقادان, شىعىستان بارعان قالىڭ قولدىڭ الاتاۋ ايماعىن ءشۇرشىت پەن جوڭعاردان, قوقاندىقتار مەن قىرعىز  ماناپتارىنان قورعاشتاۋى دا سول ەل باۋىرمالدىعىنىڭ ارقاسى ەكەنىن تۇسىنەمىز. مۇنداي ماقسات-مۇراتتىڭ بۇگىنگى كۇندە دە ماڭىزى زور. بۇل ءبىر عانا مىسال ەمەس. وسىنداي رەتپەن دۋلات بالۋان شولاق اتامىزدىڭ كوكشەدەگى اتىعاي ەلىنە باۋىر باسۋى ناقتى دالەلدەرمەن كورسەتىلەدى. استانا, ارقا ءوڭىرى بويىنشا دا ەل بىرلىگىن جاندى مىسالمەن ءسوز ەتكەن دۇنيەلەر تورتاي سادۋاقاس كىتابىندا كوپ. مىسالى, «استانا ايماعى» كىتابىندا 1850 جىلدارى توبىقتى ىشىندە جۇرگەن ديمەكەڭ, دىنمۇحامەد قوناەۆتىڭ اتالارى تۋرالى دا مالىمەتتەر بەرىلىپ, ول كىسىنىڭ بي بولعان ايتاق تەزەكباەۆ دەگەن باباسىنىڭ قولتاڭباسى كەلتىرىلگەن. سول سياقتى «ەل مەن جەر» جيناعىندا قازاقستاننىڭ العاشقى باسشىلارىنىڭ ءبىرى جۇماباي شاياحمەتوۆتىڭ دە ەل تىزگىنىن ۇستاعان اتا-بابالارى تۋرالى مولىنان ايتىلادى. جۇمەكەڭنىڭ ارعى اتاسى توقتامىس بي, ونىڭ ۇلى ماڭداي, ونىڭ ۇلى ءابدى-عافار – ۇشەۋى بىردەي ومبى شەتىندە اعا سۇلتان بولىپ سايلانعان جايساڭ جاندار ەكەن. اۆتوردىڭ ەڭبەكتەرىندە كەنەسارى, ابىلاي حاندارعا قاتىستى دا شىنايى دەرەكتەر بەرىلەدى. ەل اعالارى ارالاسقان ولكە ومىرىندەگى تاعدىرلى وقيعالار باياندالادى. قالامگەر مۇراعات جادىگەرلەرى ارقىلى ءوز شاماسى كەلگەنشە ارقا, جەتىسۋ, وڭتۇستىك, باتىس اتىرابىنىڭ تاريحي-تانىمدىق دەستەسىن جاساپ شىعادى. وسىلايشا, ەل باسىنا سىن بولعان قيىن كەزدەردە باۋىر بولىپ تابىسقان حالقىمىزدىڭ جەكجات, ناعاشىلى-جيەندى ارالاس-قۇرالاس بولعانىن  ايتادى. بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ پارىزى سول سىيلاستىق سالتىن ساقتاپ, ىزگىلىك ءداستۇرىن جالعاستىرۋ بولسا كەرەك. اۆتور وسىناۋ تىڭ تاريحي دەرەكتەردى, ۇرپاققا ۇلاعات بولار تاعىلىمدى جادىگەرلەردى ولەڭ-جىرلارىنا دا التىن ارقاۋ ەتىپ الادى: استانا – ەل رۋحىنا تاماشا ايعاق: ەلباسى تاپقان ونى داناشا ويلاپ. استاسقان الاشىمنىڭ ارمانى بۇل – اقجولداپ, اعاتايلاپ, قاراسايلاپ!.. بۇدان تالاي جىل بۇرىن پوەزيا ەسىگىن العاش رەت اشقان بالاۋسا ولەڭ-جىرلارىندا جاس اقىن: باعامدى بەرگىن قاۋىم شىن, ايتىڭدار اقىل, ءتاۋىر سىن, وزدەرىڭ اسقار تاۋىمسىڭ, جولىمدا بار مىڭ اۋىر سىن, قولىمدا بالعىن قاۋىرسىن! – دەپ تەرمەلەسە, تۋعان جەرى كوكشەتاۋدىڭ اسەم تابيعاتىن جىرلاعاندا: ءوڭىرىڭ وڭشەڭ ءورىم گۇل, كولدەرىڭ – كۇمىس, كوگىڭ – نۇر; كورگەندە سەنى كوڭىل ءدۇر, كوگىلدىر, كوكشەم, كوگىلدىر! – دەپ قۇيقىل­جىتا توگىلتەدى. كوكشەنىڭ كوگىلدىر مۇنارىنداي, ارقانىڭ اقشا بۇلتتارىنداي ۇلبىرەگەن سەزىممەن: جۇمباقتاسىم, سىر تاسىم, سىمبات تاسىم, وزىڭمەنەن اشايىن جىر قاقپاسىن; جۇمباقتاسىم, جىر تاسىم, قىمبات تاسىم, ماعجان مەن وتكەن ساكەن, جىرلاپ قاسىم; جۇمباقتاسىم, قۇرداسىم, قۇنداقتاسىم, ەسىمىمىز ەرتەڭگە بىرگە اتتاسىن, – دەگەن اقىن سوزدەرىنە ءشۇباسىز يلاناسىڭ. تورتاي سادۋاقاس تابيعات قۇبىلىستارى مەن بوياۋلارىن ءومىردىڭ الۋان سىرىمەن استاستىرا سۋرەتتەۋگە دە شەبەر. مىسالى, ونىڭ ءوزى بالا كۇنىندە كورىپ وسكەن ديقان ەڭبەگى مەن ارقانىڭ اق بورانىن شەندەستىرە وتىرىپ, سودان ءبىر جان جادىراتار جاقسىلىق تاۋىپ, قىسقى دالانىڭ سۇيكىمدى سۋرەتىن بىلايشا سالادى: بوران با بۇل, قىس – كۇيشى كۇيمەن اشقان, توي ەمەس پە, توعايلار بيگە باسقان; ميلليارد ۇنىن مىنەكەي, جاتىر ەلەپ: دالا – ناۋباي, بۇلت – ەلەك, ديىرمەن – اسپان!.. نە بولماسا, تاعى دا مىناداي ءبىر عاجاپ كورىنىسكە تاپ بولامىز. جازدىڭ جىلى جاڭبى­رىنان كەيىن تۇلەپ سالا بەرگەن تۋعان جەردىڭ بەينەسى كىمگە دە بولسىن ىستىق: جاۋىن دا ءوتتى, سەزىمدەي اسىل كىلەڭ, – الدان ءبىر عاجاپ الەم اشىلدى كەڭ. تابيعات توقىپ شىققان جاڭا عانا – جازىققا جايىپ كەتتى جاسىل كىلەم.   استاسقان الۋان بوياۋ سونشا ارايلى, اشقانداي كەمپىرقوساق سول سارايدى: الاڭسىز ارالايىق, ءجۇرشى جانىم, بولىسەيىن جانىڭدا بولسا قايعى, – دەگەن شۋماقتار قانداي جاراسىمدى. مۇندا تابيعات بوياۋى دا, ماحاببات سەزىمى دە قاتار ءورىلىپ, ادەمى كەستەلەنگەن. ءدال وسى ماحاببات تاقىرىبىنا كەلگەندە دە اقىن كىربىڭسىز وي, كىرشىكسىز سەزىمگە كەنەلتەدى: ماحاببات – بال شىعار, تاڭدايعا قۇيىلعان. ماحاببات – باق شىعار, ماڭدايعا بۇيىرعان! ال ەندى ارماندا كەتكەن باتىر ارۋلارىمىزعا دەگەن اسىل سەزىم ايرىقشا: ءاليا, مانشۇك – اياۋلىم! از عانا ءومىر كەشىردىڭ. بىرەسە – بولىپ قاياۋ-مۇڭ, بىرەسە – كوڭىلدى ءوسىردىڭ.   كىرشىكسىز, قايسار ارىڭدى, شىڭداعان حالقىڭ جاسىڭنان. مەرت كۇنىڭ – قيناپ جانىمدى, مارتتىگىڭ – داڭقىمدى اسىرعان, – دەپ اقىن حالقىمىزدىڭ باتىر قىزدارىنىڭ قايسار رۋحىن بارىنەن جوعارى قويادى. ءومىر بولعان سوڭ, ونىڭ كەلەڭسىز تەرىس جاقتارى دا از كەزدەسپەيدى. كىسىلىكتەن بەزدىرەتىن كەساپاتتى جاعدايلار سەزىمتال كوڭىلگە تىنىشتىق بەرمەيدى-اق. سوندىقتان دا: قىزدارىمدى ويلايمىن شەتەلگە اسقان, قارتتارىمدى ويلايمىن جوتەل قىسقان, – دەپ تولعانادى اقىن. جاپىرىلىپ قوعاداي-اق, جۇرگەن جوق پا كوپ الاياق: ار-ۇياتتى تاپتاعاندا, بولمايدى عوي وبال-ايات, – دەگەن تۇستا, قوعامداعى جاساندى قىلىق, جات پيعىلدى دا قالامگەر قامشىسىمەن ءتىلىپ وتەدى. اقىننىڭ داستان, پوەمالارى دا رۋحاني قۇنارى مول دۇنيەلەر. اسىرەسە, ابىلاي, ماعجان, كەنەسارى تۋرالى كەسەك تۋىندىلارىن ەرەكشە شابىتپەن جازىلعان شىنايى شىعارمالار دەۋگە بولادى. بارىنە توقتالىپ جاتپاساق تا  ماعجان جۇماباەۆتىڭ «شولپى» ولەڭىنىڭ ۇلگىسىمەن جازىلعان كىسەن تۋرالى تۋىندى ۇلى اقىننىڭ ايتا الماي كەتكەن وكىنىشى مەن ىزاسىن شەرتىپ شىرىلداپ تۇرعانداي: شىلدىر-شىلدىر, شىلدىر... ءتىلىمدى كەسسە دە شىن بۇل: ويىمدا – قازاق پەن الاش, مويىندا – تۇزاق پەن شىلبىر!؟. شىلدىر-شىلدىر, شىلدىر... اۆتور ماعجان جۇماباەۆ تۋرالى «اسىلىم, اسقار تاۋىم, اسانقايعىم!», «قورقىتىم, قويلىبايىم, قورعانىشىم!», «ماڭعازىم, مايتالمانىم, ماڭماڭگەرiم!» دەگەن تاماشا تەڭەۋلەرىن ۇستەمەلەي قوسىپ, الاش ارداگەرىن اباقتىنىڭ ازابىنان باز كەشىپ, يتجەككەندە, قاتتى بوراندا اداسىپ مەرت بولعان وي تەڭەۋى كۇيىندە بەينەلەيدى. ءيا, ول قىتىمىر زاماننىڭ دا, قاراجۇرەك ادامداردىڭ دا سۇرقاي ءجۇزى, سۇستى بەينەسى شىعار. اسىرەسە, مىنا سۋرەتتەر قاتىگەز قوعامنىڭ دا, قورعانىشسىز قالعان ۇلى اقىننىڭ دا ولمەس رۋحىن تابيعات امالدارىمەن استاستىرا سومدايدى. سونىڭ ءبارى سونشالىقتى اسەرلى شىققان: قيىر شەت. قالىڭ تايگا. قاتتى بوران. جۇرمەيدى جەر تۇبىندە اققۇلا ادام; اداسىپ اق تۇتەكتە اقىن كەتتى, جامىلىپ سۇر شينەلىن جاتتى قوعام...   ەستىمەي جەندەتتەردىڭ بالاعاتىن... سەزىنبەي الاشىنىڭ ماحابباتىن; كەۋدەسىن اق بورانعا – وققا توسەپ, اداسىپ اق تۇتەكتە بارادى اقىن!..   ايدالا, اينالا نۋ, اعاش, اعاش.., سۇم زامان...كەت, پالەكەت...الاس-الاس!.. سورلى اقىن سىبىرلايدى, كۇبىرلەيدى: «ابىلاي... كەنەسارى... الاش, الاش!..». اۆتوردىڭ «ابىلاي حان مەن اتالىق» اتتى كولەمدى داستانى دا شوقتىعى بيىك شىعارما. قالامگەردىڭ بۇل تاقىرىپتاردىڭ بارىنە دە دايىندىقپەن كەلگەنىن بايقايمىز. تورتاي سادۋاقاس كوپ جىل رەسپۋبليكامىزدىڭ باسپا سالاسىندا قىزمەت جاساعان تاجىريبەلى باسپاگەر. ول كەزدە «جازۋشى» باسپاسى ەلىمىزدەگى كىتاپ شىعاراتىن ەڭ ءىرى مەكەمە بولاتىن. كوركەم ادەبيەتتىڭ, حالىق مۇراسىنىڭ كورنەكتى دۇنيەلەرى وسى جەردە جارىق كورەتىن. ماسەلەن, كەڭەستىك كەزەڭدە قازاق ادەبيەتىندە ۇلكەن سەرپىلىس تۋدىرعان «بەس عاسىر جىرلايدى» اتتى ءۇش تومدىق كىتاپتى جيناقتاپ, باسپاعا  وتكىزگەن جازۋشى مۇحتار ماعاۋينمەن بىرگە تورتاي سادۋاقاس تا سول باسپانىڭ بەلدى رەداك­تورلارىنىڭ ءبىرى رەتىندە وزىندىك ۇلەس قوسا ءبىلدى. سونداي-اق ول «قازاق حالىق ادەبيەتى», «ەل اۋزىنان», «ءسوز تاپقانعا قولقا جوق», «شەشەندىك سوزدەر», «ابىلاي حان», «ماحام­بەت», «ءسۇيىنباي», «قاراكەرەي قابانباي», «ءابۋ­باكىر كەردەرى», «اق ساندىق, كوك ساندىق», «ايتىستار» سەكىلدى قۇندى كىتاپتار­دىڭ شى­عۋىنا رەداكتور, قۇراستىرۋشى رەتىندە بەلسەنە اتسالىسقانىن اتاپ ايتقان ءجون. ول قازاق ءتىلدى وقىرماندار ءۇشىن بىرقاتار باسقا ۇلت وكىلدەرىنىڭ اتاقتى اقىن-جازۋشى­­لارىنىڭ شىعارمالارىن ءتول  تىلىمىزگە اۋدارۋعا ەلەۋلى ۇلەس قوسا ءبىلدى. مىسالى, ۋكرايندىق اتاقتى اقىندار ي.فرانكو, ي.دراچتىڭ, بەلورۋس يا.كولاستىڭ, مولداۆان گ.بلەنارۋدىڭ, يۋگوسلاۆ دج.كاتيچتىڭ ەڭبەكتەرىن, موڭعول, چەشەن, تۇرىك اقىندارىنىڭ شىعارمالارىن قازاقشاعا اۋدارىپ, جيناق ەتىپ شىعاردى. شىندىق دەپ وتقا شارپىلىپ, شىر-پىرىم شىققان مەن بايعۇس: كەۋدەمنەن مىناۋ شارق ۇرىپ, شىرىلداپ ۇشقان قانداي قۇس؟!   ەرمەگەن سەيىل, سەلتەڭگە, – سول قۇستى كورسەڭ قورعاي ءتۇس; ەلىڭنىڭ جىرىن ەرتەڭگە, اپارار جالعاپ سول بايعۇس! – دەپ ءبىر ولەڭىندە اقىننىڭ ءوزى ايتقانداي, ءسوز سوڭىندا اسقارالى اسۋعا شىققان زەرەك اقىن, زەردەلى زەرتتەۋشى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى تورتاي سادۋاقاس ۇلىنا جاڭا شىعارماشىلىق تابىستارعا جەتە بەر دەگىمىز كەلەدى. مارات ابسەمەتوۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق مۇراعاتىنىڭ باس ديرەكتورى. استانا.