اتانعان كيىكتەر ەكوجۇيەنى ساقتاۋعا دا ۇلەس قوسادى
ءنىڭ ءمۇيىزى عانا قۇندى ما؟ ەتى دە بار دەرسىز, بالكىم. سويتسەك, كيەلى اڭنىڭ شارتاراپتى شارلاعان ىزدەرى, سيراعى مەن تۇياعى دا قۇندى ەكەن. ازىرگە ءمۇيىزىنىڭ پايداسى مەن راحاتىن جات بىرەۋلەر كورىپ جاتسا, سيراعى مەن تۇياعىنىڭ پايداسىن تۋعان جەرىمىز جانە سول جەرگە يە – بولاشاق ۇرپاعىمىز كورمەك. سوندىقتان اقبوكەندى قورعاپ, باسىن كوبەيتۋ سالاسىندا قىزمەت اتقارىپ جۇرگەندىكتەن, ونى قورعاۋ تەك قورعاۋشىلار مىندەتى ەمەس, جالپى قوعامعا ورتاق جۇك ەكەندىگىن جەتكىزگىمىز كەلەدى.
اقبوكەن – بابالارىمىزدىڭ اق نايزانىڭ ۇشىمەن, اق بىلەكتىڭ كۇشىمەن ساقتاپ, ۇرپاعىنا امانات ەتىپ قالدىرعان دارحان دالاسىنىڭ كيەسى عانا ەمەس, ساقتاۋشىسى ءارى تۇلەتۋشىسى. عالىمدار جايىلىمدىق جەرلەردىڭ شەكتەن تىس قولدانۋدان عانا ەمەس, پايدالانىلماعاندىقتان ازىپ-توزاتىنىن زەرتتەپ, انىقتاعان كورىنەدى. جان-جانۋارلاردىڭ تۇياعى نەمەسە شالعى تيمەگەن شابىندىق-جايىلىمدارداعى تابيعي ءوسىمدىكتەردىڭ ءوزى تۇقىم شاشا المايدى ەكەن. شاشسا دا كوكتەپ شىعۋى ءۇشىن جەرگە ەنە الماي, ورنىنا قاجەتسىز وسىمدىكتەر ءوسىپ شىعىپ, جەرگە سۋ سىڭدىرمەيتىن كورىنەدى. بۇل ۇدەرىس توپىراقتىڭ قۇنارلانۋىنا, وسىمدىكتەر دۇنيەسىنىڭ دامۋىنا كەرى اسەرىن تيگىزەتىندىگى, ءارى مۇنداي جەر ورتەنىپ كەتۋگە بەيىم تۇراتىندىعى كوپ جىلعى تاجىريبەلەرمەن دالەلدەنگەن.
قازاقستان جەر كولەمى جونىنەن دۇنيەجۇزىندە 9-شى ورىن السا, جايىلىمدىق جەرى بويىنشا 5-ءشى ورىندا. ونىڭ سىرتىندا ەلىمىز دالالىق ەكوجۇيەسى ساقتالعان ساناۋلى مەملەكەتتەر قاتارىنا جاتادى. كوپشىلىكتىڭ كوكەيىندە «سول قۇلازىعان يەن دالادا نە بار» دەگەن سۇراق جۇرەتىنى اقيقات. بىلگەنىمىزبەن بولىسەيىك. ناقتى دەرەكتەر بويىنشا, كوكوراي شالعىندى دەگەن ورمان القابىنىڭ بەلگىلى ءبىر الاڭىندا 50-گە تارتا وسىمدىك ءتۇرى وسسە, ءدال سونداي دالالىق الاڭقايدا سيرەك بولسا دا ودان 2 ەسە كوپ 100-دەي وسىمدىك ءتۇرى تامىر جاياتىن كورىنەدى. ەڭ باستىسى, سول وسىمدىكتەر اراسىندا ەمدىك قاسيەتى بار شوپتەر ءجيى كەزدەسەدى. شارۋاشىلىقتا, مال قورادا جەم-شوپپەن وسكەن ت ۇلىكتىڭ ەتى مەن دالادا جايىلىپ جۇرگەن مال ەتىنىڭ دامىندە وزگەشەلىك بار. ويتكەنى, سوڭعى جىلدارى قىسقى سوعىمدىقتى, بولماسا ەت ونىمدەرىن اۋىل شارۋاشىلىعىمەن دامىپ كەلە جاتقان ىرعىز اۋدانىنان العىسى كەلەتىندەر قاتارى ارتۋدا. بۇل كەڭ دالادا سان الۋان ەمدىك قاسيەتى بار ءشوپتى جەگەن مالدىڭ ەتى دە ءدامدى, شيپالى ەكەندىگىنەن بولسا كەرەك.
جايىلىمدىق جەرلەردە ەكولوگيالىق تەپە-تەڭدىك بۇزىلا باستاسا, ونى قالپىنا كەلتىرۋ قيىنعا سوعاتىنىن كۇندەلىكتى كورىپ-بايقاپ ءجۇرمىز. مالىمەتتەرگە جۇگىنسەك, مال ونىمدەرىنىڭ 80 پايىزى اۋلالارداعى جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتاردا وندىرىلەدى ەكەن. مال باسى شەكتەن تىس شوعىرلانعان ەلدى مەكەندەر اينالاسى «تۋلاق سۇيرەتكەندەي» كەيىپتە. شارۋا قوجالىقتارىنىڭ ءوزى قىسى-جازى ءبىر جەردەن قوزعالماستان مال جايىپ, قۇدىقتاردىڭ, اشىق تۇرعان سۋ كوزدەرىنىڭ اينالاسىن ازدىرىپ جىبەردى. وسى ماسەلەگە بايلانىستى ۇكىمەت, جەرگىلىكتى اكىمدىكتەر قالىپتاسقان تۇيتكىلدى جاعدايدى تۇزەتۋ, ەڭ باستىسى, ونى بەتىنە جىبەرمەي ورنىقتى باسقارۋ ماقساتىندا ۇيىمداستىرۋشىلىق, قۇقىقتىق, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, اعارتۋشىلىق شارالاردى قولعا الۋدا. ونىڭ وڭ ناتيجەسىن كورۋگە, پايدالانىلماي جاتقان شالعاي جايىلىمدىقتاردى سۋلاندىرۋعا, ءتيىمدى پايدالانۋعا ءبىراز ۋاقىت كەتەدى ءارى كۇردەلى قارجى قاجەت بولادى. سونداي-اق, تۇرمىسى جايلى اۋىلعا ۇيرەنىپ قالعان قوجالىق يەلەرىنىڭ, جەكەلەگەن ازاماتتاردىڭ ساناسىن وزگەرتۋ دە وڭاي ەمەس. 40 جىل مال دارىگەرى بولىپ قىزمەت جاساعان ءبىر اعامىز «مالدى ءوسىرۋ ءۇشىن ءوزىڭ دە مال سياقتى ءومىر ءسۇرۋىڭ قاجەت» دەيتىن. بەينەلەپ ايتىلعانىمەن شۇرايلى جايىلىم ىزدەگەن مال سەكىلدى, كىم كوشىپ-قونىپ ءومىر سۇرگىسى كەلسىن؟! سوڭعى جىلدارى شارۋاشىلىق قۇرىلىمدار باسشىلارى «مالشى شىقپايدى» دەپ ەڭىرەگەندە ەتەكتەرى جاسقا تولادى, ءتىپتى, كاسىپتەرىن جاۋىپ جاتقاندارى دا بارشىلىق. سوندا قايتپەكپىز؟ ءبىز اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارىنىڭ پايدالانۋعا العان جەرلەرى توڭىرەگىندە عانا ماسەلە قوزعادىق. پايدالانىلماي جاتقان بوسالقى جەرلەرىمىز ودان از ەمەس. اقتوبە وبلىسىنىڭ بارلىق اۋماعىنىڭ 89,7 پايىزى نەمەسە 27 ملن. گەكتارى اۋىلشارۋاشىلىق القاپتارى بولىپ سانالسا, سولاردىڭ جارتىسىنان استامى پايدالانىلماي جاتىر. تاعى ءبىر كەمشىن تۇسى, وسى ساناتتاعى جەرلەردەگى جايىلىمدىقتاردىڭ 8 پايىزى عانا سۋلاندىرىلعان. باسىم بولىگى, دالىرەك ايتساق, 82,8 پايىزى جەر كولەمدەرى ۇلكەن, شالعاي جاتقان وبلىسىمىزدىڭ ايتەكە بي, بايعانين, ىرعىز, مۇعالجار, شالقار اۋداندارىندا ەكەن. اۋماعىنا شۆەيتساريا سەكىلدى ءبىر كىشى مەملەكەت سىيىپ كەتەتىن ىرعىز اۋدانى جەرىنىڭ جارتىسى بوس جاتىر. مۇنداي بوسالقى جەرلەر ساناتى بىزگە شەكارالاس قوستاناي, قاراعاندى, قىزىلوردا وبلىستارىنىڭ شالعاي اۋداندارىندا دا جەتەرلىك.
قازاقتار ءۇشىن كيەلى جانۋار اتانعان, اڭىز-ەرتەگىلەرىنە, كۇي-جىرلارىنا ارقاۋ, دالامىزعا كورىك بولعان كيىكتەر سانىن قالپىنا كەلتىرىپ, ونىڭ تۇياعىمەن جەرىمىزدى تۇلەتۋ قاجەت. بوكەن ءشوپتى تاڭداپ-تالعاپ جەيدى, قوي سياقتى تۇبىنەن ۇزبەيدى, جوعارى جاعىن كەرتىپ جەپ قانا جايىلادى. ءار جەردەگى ءشوپتى تەرىپ, جۇرە جايىلادى. سوندىقتان وسىمدىكتەردىڭ ءوسۋى توقتامايدى, كەرىسىنشە, تۇقىمىن شاشتىرىپ, ونى ۇشكىر, اشا تۇياقتارىمەن جەرگە ەنگىزەدى. اقبوكەندەر ەلسىز جەرلەردە قۇرامىندا ىلعالى مول شىرىندى وسىمدىكتەرمەن قورەكتەنەتىن بولعاندىقتان, سۋلى جەرلەردەن الىس ايماقتاردا دا تىرشىلىك ەتە بەرەدى. سۋ كوزدەرىنەن ۇزامايتىن ءۇي جانۋارلارى سياقتى ەمەس, جازعى, قىسقى جايىلىم اۋىستىرعاندا مىڭداعان شاقىرىمدى ەرسىلى-قارسىلى كوكتەي وتەدى.
1990-جىلداردىڭ اياعى مەن 2000-جىلداردىڭ باسىندا كيىكتەر سانى كۇرت ازايىپ, جويىلىپ كەتۋ شەگىنە جەتكەن. ەلىمىزدەگى زووينستيتۋت بەرگەن مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, 2003 جىلى بەتپاقدالا تارالىمىنداعى كيىكتەردىڭ 1,8 مىڭ داناسى عانا قالعان. كەش تە بولسا وڭ شەشىم قابىلدانىپ, كيىكتەردى اۋلاۋعا تىيىم سالىندى جانە ول شەشىم 2020 جىلعا دەيىن ۇزارتىلدى. 2007 جىلى اقتوبە وبلىسىنان ىرعىز-تورعاي مەملەكەتتىك تابيعي رەزەرۆاتى قۇرىلىپ, ەل ۇكىمەتى 763 549 گا جەردى ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماققا ءبولدى. 2012 جىلى كورشىلەس قوستاناي وبلىسىنىڭ امانگەلدى جانە جانگەلدين اۋداندارىنان «التىن دالا» تابيعي رەزەرۆاتى اشىلدى. قازىرگى تاڭدا ىرعىز-تورعاي تابيعي رەزەرۆاتىنىڭ جەر كولەمىن 409 مىڭ گەكتارعا ۇلعايتۋ, كورشىلەس ەكى رەزەرۆات ارالىعىنان ەكولوگيالىق ءدالىز اشۋ قۇجاتتارى جاساقتالۋدا. بۇعان قازىر رەزەرۆات قورعاۋىنداعى جەر كولەمى 296 مىڭ گەكتاردى الىپ جاتقان تورعاي زوولوگيالىق قاۋمالىن قوسىڭىز. قارجىدان تاپشىلىق كورمەي, جوسپارلانعان شارالار جۇزەگە اسسا, قازاقستاننىڭ قاق ورتاسىنان دۇنيە جۇزىندەگى كەڭ كولەمدى ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماق كەشەنى پايدا بولعالى تۇر.
«دۇنيە كەزەك» دەپ قازاق قالاي تاۋىپ ايتقان. 1972 جىلى قازاقستانداعى كيىك ەتىن وندىرەتىن ەكى ءوندىرىستىڭ ءبىرى وسى ىرعىزدا اشىلعان ەدى. كيىك ەتىن وندىرەتىن مەملەكەتتىك اڭشىلىق وندىرىستىك شارۋاشىلىعى قۇرىلىپ, كيىك سوياتىن الىپ مۇزداتقىشى بار كومبينات سالىندى. قازىر, كەرىسىنشە, سول ىرعىزدا كيىكتەردى قورعايتىن عىلىمي مارتەبەسى بار مەملەكەتتىك تابيعي رەزەرۆات اشىلىپ, الىپ اكىمدىك عيماراتى كەشەنى سالىندى. سول كەزدە قاپتاعان اڭشىلار بريگاداسى كيىك اتىپ دالامىزدى قانعا بوكتىرسە, قازىر قورىقشىلار كۇن-ءتۇن قاتىپ, مۇز جاستانىپ, اپتاپ ىستىقتا دالا كەزىپ سول كيىكتەردى قورعاۋدا.
الىنعان شارالار ناتيجەسىز ەمەس. رەزەرۆات اشىلعاننان بەرگى 6 جىل ىشىندە بەتپاقدالا تارالىمىنداعى كيىكتەر سانى 7 ەسە ءوسىپ, 2007 جىلعى 22,8 مىڭ باستان 2013 جىلى 155,2 مىڭ باسقا جەتتى. الەم بويىنشا كيىكتەردىڭ 5 تارالىمى بولسا, قازاقستانداعى اقبوكەندەردىڭ 83 پايىزى, دۇنيەجۇزىندەگى اقبوكەندەردىڭ تورتتەن ءۇشى وسى بەتپاقدالا تارالىمىنىڭ ەنشىسىندە. ەڭ باستىسى, ەل اۋماعىنان سىرتقا شىقپايتىندىقتان وسى كيىكتەر ناعىز قازاقستاندىق ءتۇر بولىپ سانالادى جانە باسقالاردان دەنە ءبىتىمىنىڭ ىرىلىگىمەن ەرەكشەلەنەدى. سالىستىرمالى تۇردە ايتساق, سوڭعى 6 جىلدا ءۇستىرت, ورال تارالىمىنداعى كيىكتەر سانى ءتۇرلى سەبەپتەرمەن ءبىر باسقا دا وسكەن جوق.
وتكەن عاسىردىڭ باسىندا بۇل اڭ بيولوگيالىق ءتۇر رەتىندە جويىلىپ كەتۋ قاۋپىندە بولعان. سول كەزدەرى دە ءمۇيىزى دارىلىك شيكىزات ەسەبىندە شەتەلدەرگە جوعارى باعامەن ساتىلىپتى. ءبىر جۇپ ءمۇيىز ءبىر اتتىڭ قۇنىنا تەڭ بولعان دەگەن دەرەكتەر دە بار. وكىنىشكە قاراي, ارادا ءبىر عاسىر وتسە دە كيىكتىڭ وزىنە سور بولىپ جابىسقان ءمۇيىزىنىڭ 1 كيلوسى قازىر قىتايدىڭ قارا بازارىندا 3,5-5 مىڭ اقش دوللارىنا ساتىلاتىن كورىنەدى. اقشاعا قۇنىققان, مۇزداي قارۋلانعان, استارىنا جەلدەي جۇيرىك, جول تاڭدامايتىن ماشينا مىنگەن قاسكوي براكونەرلەر كيىكتىڭ كيەسىنە ۇشىراپ, سيرەك تە بولسا قۇرىقتالىپ جاتسا دا ەشنارسەدەن تايىناتىن ەمەس. ءمۇيىز كيىكتىڭ تەكەلەرىندە عانا بولعاندىقتان ولاردىڭ ەشكىلەرگە قاراعانداعى ۇلەس سالماعى جىل سايىن كۇرت ازايۋدا. مونيتورينگتىك زەرتتەۋلەر جازعى جايلاۋعا كورشىلەس اقتوبە وبلىسىنىڭ ايتەكە بي اۋدانىنا, قوستاناي وبلىسىنا كەتكەن كيىكتەردىڭ تەكەلەرى كۇزدە, قىستا قىزىلوردا وبلىسىنا كەتكەن كيىك تەكەلەرى كوكتەمدە 2 ەسە ازايىپ كەلەتىندىگىن, كۇيەك الدىندا ەشكىلەرگە قاراعانداعى ۇلەس سالماعى 4-5 پايىزدى عانا قۇرايتىندىعىن, تيىسىنشە ەشكىلەرى نەگىزىنەن ەگىز تۋاتىنىنا قاراماستان, ءاربىر 100 انالىققا 75 قۇرالاي عانا ەرەتىندىگىن كورسەتتى.
ىرعىز-تورعاي مەملەكەتتىك تابيعي رەزەرۆاتىنا قاراستى ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتا ءبىر مەزگىلدە 45-60 مىڭعا دەيىن كيىكتەر جينالادى. ولار ۇنەمى قوزعالىستا بولىپ, كۇزدە سولتۇستىك-شىعىستان كەلىپ, وڭتۇستىك-باتىسقا قاراي, كوكتەمدە كەرى قاراي قونىس اۋدارىپ جاتادى. 2013 جىلى كيىكتەرگە قاتىستى براكونەرلىكتىڭ ءۇش وقيعاسى رەزەرۆاتتا, وعان شەكارالاس اۋماقتا ورىن الدى. 98 باس كيىك اتىلىپ, تابيعي ورتاعا 32 456 250 تەڭگە شىعىن كەلدى. وتكەن جىلدىڭ قاراشاسىندا ىرعىز-تورعاي مەملەكەتتىك تابيعي رەزەرۆاتى قىزمەتكەرلەرى اتانباسى ۋچاسكەسىنە شەكارالاس اۋماقتا زاڭسىز سەگىز كيىك اتىپ العان قىزىلوردا وبلىسىنىڭ تۇرعىندارىن ۇستادى.
سىرتقى پەريمەترى تۋرالاي ەسەپتەگەندە 600 شاقىرىمداي بولاتىن ەرەكشە قورعالاتىن ەلسىز, جولسىز تابيعي اۋماقتى, ودان تىس جەرلەردى قىسى-جازى قورعاۋ-كۇزەتۋ, وعان قوسا قاسكويلەردى قۇرىقتاۋ ءۇشىن بارلىق اۋماقتى قورشاي ءبىر-بىرىمەن راديوبايلانىستا بولاتىنداي 30-40 شاقىرىم قاشىقتىقتا تۇراقتى كۇزەت توپتارىن ورنالاستىرعاننىڭ وزىندە كەمى 15-20 توپ جانە ولاردى 10 كۇن سايىن الماستىراتىن 15-20, بارلىعى 30-40 توپ قاجەت بولادى ەكەن. قازىر رەزەرۆات بار مۇمكىنشىلىگىن سارىققاندا 7 تۇراقتى توپ سىرتقى شەكارالارعا, 1 جەدەل توپ ىشكى باعىتقا, بارلىعى 8 توپ قانا شىعارا الىپ وتىر.
كۇزەت-قورعاۋ جۇمىستارىنا باسقا دا تابيعات, قۇقىق قورعاۋ مەكەمەلەرىن تارتۋ ءىسى ورمان جانە اڭشىلىق شارۋاشىلىعى كوميتەتىنىڭ ارالاسۋىمەن وڭ ناتيجەسىن بەرە باستادى. «وحوتزووپروم» ءوب رمقك مەكەمەسىنىڭ 1 تىكۇشاعى قىسقا مەرزىمگە بولسا دا جۇمىس ىستەپ, قاسكويلەردى (براكونەر) قۇرىقتاۋعا ءجاردەمدەستى. كورشىلەس قوستاناي وبلىسىنداعى «التىن دالا» مەملەكەتتىك تابيعي رەزەرۆاتىنان دا اۆتوكولىكتەرىمەن 2 - 3 توپ كەلىپ, كۇزگى-قىسقى مەزگىلدە تۇراقتى جاردەم كورسەتتى. ىرعىز-تورعاي رەزەرۆاتىنىڭ اۆتوكولىك پاركىن جاڭارتۋعا كولەمدى قارجى قارالۋدا. قولعا الىنىپ جاتقان شارالار كيىكتەردى قورعاۋ جۇمىستارىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋى ءتيىس.
كەشەگى كەڭەس زامانىندا كيىكتەردى اۋلاۋعا ءۇزىلدى-كەسىلدى تىيىم سالىندى دەدىك. كيىك باسىن 50 جىلدارى 900 مىڭعا, 70 جىلدارى 1,1-1,2 ملن.-عا دەيىن ارتتىرىپ, وندىرىستىك دەڭگەيدە اۋلايتىن دارەجەگە جەتكىزگەن سول تاجىريبەنى قازىر دە قولدانۋعا بولادى. 1955-1981 جىلدار ارالىعىندا تەك ءبىزدىڭ رەسپۋبليكامىزدا 4 ملن. 137 مىڭنان استام اقبوكەن اۋلانىپتى. ناتيجەسىندە 71 مىڭ 112 تونناداي ەت, 3 ملن. 614 مىڭ تەرى وندىرىلگەن. فرانتسيا, يتاليا جانە وسى سەكىلدى بىرقاتار شەتەلدەر ەمدىك قاسيەتى بار جەڭسىك تاماق رەتىندە 3 مىڭ 500 تونناداي اقبوكەن ەتىن ساتىپ العان. 300 تونناداي بوكەن ءمۇيىزى دارىلىك شيكىزات ەسەبىندە شەتەلدەرگە شىعارىلعان ەكەن.
قازىردە دە ءوندىرىس وشاقتارىنىڭ, اسىرەسە مۇناي-گاز سالاسىندا كوپتەپ اشىلۋىمەن, اۆتوكولىك, تەمىرجول دالىزدەرىنىڭ سالىنۋىمەن كيىكتەردىڭ تارالۋ ارەالىنىڭ قىسقارعانىنا قاراماستان قازاقستانداعى اقبوكەندەر سانىن 500 مىڭعا جەتكىزۋگە ابدەن بولادى دەيدى زەرتتەۋشىلەر.
قازاقتىڭ دالاسىندا ناعىز برەندكە لايىق اقبوكەندەر جوسىپ جۇرسە ەلىمىزدىڭ مارتەبەسى, حالقىمىزدىڭ ماقتانىشى ەمەس پە؟ قاراپايىم حالىق اقبوكەننىڭ قادىر-قاسيەتىن جاناشىرلىقپەن تۇسىنەدى. ولاردىڭ العىسىن ارقالاعاننان ارتىق باعا بولماس, ءسىرا. دەگەنمەن, ونى پايدا كوزى دەپ ويلايتىندار ازايماي وتىر.
حالىقارالىق تابيعات قورعاۋ ۇيىمدارى كيىكتىڭ جوعالىپ كەتۋ قاۋپى جونىندە ءبىرىنشى بولىپ دابىل قاعا باستادى. سيرەك جانۋارلاردىڭ ساتىلۋىن رەتتەيتىن حالىقارالىق كەلىسىم-شارتقا (سيتەس) قاتىسۋشى ەلدەر (قازاقستان 2000 جىلدان باستاپ مۇشە) 1995 جىلى كيىكتى دە قوسىمشاعا ەنگىزدى, 2001 جىلى رەسەي مەن قازاقستان كيىكتەردىڭ ءمۇيىزىن يمپورتتاۋعا تىيىم سالۋدى ۇسىندى. حالىقارالىق تابيعات قورعاۋ وداعى 1996 جىلى بۇل ءتۇردى «سيرەك كەزدەسەتىن جانە قۇرىپ بارا جاتقان جانۋارلار مەن وسىمدىكتەر تىزىمىنە» ەنگىزسە, 2004 جىلى جەردەگى بيولوگيالىق سانالۋاندىقتى ساقتاپ قالۋدىڭ ماسەلەسى ىشىندەگىلەردىڭ ەڭ ماڭىزدىسى وسى «كيىك ماسەلەسى» دەپ جاريالادى.
شىندىعىندا ەكوجۇيەدەگى ءوزارا كۇردەلى بايلانىسقان تىرشىلىك يەلەرىنىڭ ءبىرى جويىلا باستاسا, باسقالارىنا ەلەۋلى اسەر ەتەدى. سونىڭ ىشىندە دالالىق ەكوجۇيە وتە نازىك, ال كيىكتەر ونىڭ ەڭ ماڭىزدى تەتىگى تارىزدەس, ونىڭ ولەكسەسىنىڭ ءوزى سول ەكوجۇيەدە تىرشىلىك ەتەتىن جىرتقىش اڭ-قۇستاردىڭ, جاندىكتەردىڭ قورەگى.
حالىقارالىق ۇيىمدار ماسەلەنى كوتەرىپ قانا قويماي, ناقتى شارالاردى قولعا الۋدا. 2009-2013 جىلدارى جۇمىس جاساعان عالامدىق ەكولوگيالىق قور, بۇۇ دامۋ باعدارلاماسى, ەل ۇكىمەتى قولداۋىمەن قۇرىلعان «دالالىق ەكوجۇيەلەردى ساقتاۋ جانە ورنىقتى باسقارۋ» جوباسى جانە قازاقستاننىڭ بيولوگيالىق سانالۋاندىلىقتى ساقتاۋ اسسوتسياتسياسى تابيعي رەزەرۆاتتى باسقارۋ جوسپارىن حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەستەندىرۋ, رەزەرۆات اۋماعىن ۇلعايتۋدىڭ عىلىمي-جاراتىلىس جانە تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەلەرىن, جەرگە ورنالاستىرۋ جوبالارىن جاساقتاۋ, ماتەريالدىق-تەحنيكالىق, عىلىمي-ادىستەمەلىك كومەكتەر كورسەتۋ, زاماناۋي قوندىرعىلارمەن جابدىقتاۋ, حالىقارالىق ساراپشىلار مەن وتاندىق عالىمداردىڭ جاردەمىن ۇيىمداستىرۋ سياقتى بىرنەشە جوبالاردى جۇزەگە اسىردى, اسىرا دا بەرمەك.
ىرعىز-تورعاي مەملەكەتتىك تابيعي رەزەرۆاتى – اقتوبە وبلىسىنداعى رەسپۋبليكالىق دارەجەدەگى حالىقارالىق ماڭىزعا يە بىردەن-ءبىر ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماق. ول بەتپاقدالا تارالىمىنداعى كيىكتەرمەن قاتار, دۇنيەجۇزىلىك رامسار كونۆەنتسياسى تىزىمىنە ەنگەن باتپاقتى سۋلى ولكەنى, ونداعى قىزىل كىتاپقا ەنگەن قۇستاردى دا قورعايدى. ولاي بولسا تابيعي رەزەرۆاتقا بارلىق دەڭگەيدە قولداۋ كورسەتىپ, تابيعي بايلىعىمىزدى حالىق بولىپ جۇمىلا قورعايىق جانە مولايتايىق دەگىم كەلەدى.
مەرەكە جۇبانياز,
ىرعىز-تورعاي مەملەكەتتىك تابيعي رەزەرۆاتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى.
اقتوبە وبلىسى,
ىرعىز اۋدانى.