كەشە قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ توراعالىق ەتۋىمەن پارلامەنت سەناتىنىڭ وتىرىسى بولدى. وتىرىس بارىسىندا «اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى» كودەكستىڭ جوباسى قارالىپ, ماقۇلداندى.
اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكستىڭ جاڭا جوباسى اكىمشىلىك زاڭنامانى ايتارلىقتاي رەفورمالاۋعا, سىبايلاس جەمقورلىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتار جاساۋعا ىقپال ەتەتىن ەرەجەلەردى الىپ تاستاۋعا, اكىمشىلىك-قۇقىقتىق تەرىس قىلىقتاردى جانە اكىمشىلىك جاۋاپتىلىققا تارتۋدىڭ سارالانعان ءتارتىبىن نەعۇرلىم ناقتى ايقىنداۋعا باعىتتالعان. ياعني, بۇل كودەكس جوباسىمەن اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى ءىس بويىنشا قىسقارتىلعان ءىس جۇرگىزۋدىڭ جاڭا ءتارتىبى بەلگىلەنەدى, وعان سايكەس كورسەتىلگەن ايىپپۇل سوماسىنىڭ 50 پايىزى مولشەرىندەگى ايىپپۇلدى جەتى تاۋلىك ىشىندە تولەۋ قۇقىعى ەنگىزىلەدى. جوبامەن اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىقتار تۋرالى ءىس بويىنشا زاڭدى كۇشىنە ەنگەن قاۋلىلاردى جانە جاڭادان اشىلعان ءمان-جايلار بويىنشا ولارعا شاعىمداردى, نارازىلىقتاردى قاراۋ ناتيجەلەرى جونىندەگى ۇيعارىمداردى قايتا قاراۋ ينستيتۋتى دا ەنگىزىلەدى.
قۇجاتتا ايىپپۇلدىڭ ناقتى بەلگىلەنگەن مولشەرى كوزدەلەدى, ول اكىمشىلىك جازالاۋدى شىعارعان كەزدە سىبايلاس جەمقورلىق فاكتورلارىن جويۋعا ءمۇمكىندىك بەرەدى. ماسەلەن, اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىقتار قۇرامدارىنىڭ باسىم بولىگى ادىلەت مينيسترلىگىنە قاتىستى ۆەدومستۆولىق بايلانىستاعى قۇقىق بۇزۋشىلىقتار بولىپ سانالمايدى. ولار ىشكى ىستەر, قارجى, دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە باسقا دا مينيسترلىكتەردىڭ قۇزىرەتىنە جاتادى. ياعني, بۇل – بارلىعى 64 مەملەكەتتىك ورگاننىڭ حاتتاما جاساۋعا نەمەسە ونى قاراۋعا ۋاكىلەتتىلىگى بار دەگەن ءسوز.
سەناتورلار «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى زاڭناما ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن دا قاراپ, ونى ءبىرىنشى وقىلىمدا ماقۇلدادى.
بۇعان قوسا, كولليزيالاردى, قايشىلىقتاردى جانە كەمشىلىكتەردى بولدىرماۋ ماقساتىندا ازاماتتىق ءىس جۇرگىزۋ, كەدەن ءىسى تۋرالى, نەكە (ەرلى-زايىپتىلىق) جانە وتباسى تۋرالى كودەكستەرگە جانە بىرقاتار زاڭدارعا تۇزەتۋلەر ەنگىزىلەتىن بولدى.
سەنات وتىرىسىندا, سونداي-اق, قىلمىستىق-اتقارۋ كودەكسىنىڭ جوباسى قابىلداندى. قۇجات سوتتالعانداردىڭ قۇقىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىنىڭ قورعالۋ دەڭگەيىن ايتارلىقتاي ارتتىرۋ ماقساتىندا قىلمىستىق-اتقارۋ زاڭناماسىن ودان ءارى جەتىلدىرۋگە جانە قىلمىستىق جازالاردىڭ ورىندالۋ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان. سوتتالعان ادامنىڭ تارتىپكە باعىنۋشىلىق مىنەز-قۇلقىن ىنتالاندىرۋ ماقساتىندا جازانى ورىنداۋ كەزەڭىندە سوتتالعان ادامنىڭ مىنەز-ق ۇلىق دارەجەسىن ايقىنداۋ ۇسىنىلادى, بۇل جازانى وتەۋ جاعدايلارىن بارىنشا سارالاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. كودەكستىڭ قابىلدانۋى بوستاندىعىنان ايىرۋمەن بايلانىستى ەمەس جازالاردى نەعۇرلىم كەڭ قولدانۋ, پەنيتەنتسيارلىق جانە پەنيتەنتسيارلىقتان كەيىنگى قىلمىستىڭ قايتالانۋ دەڭگەيىن تومەندەتۋ, سوتتالعانداردىڭ الەۋمەتتىك بەيىمدەلۋى ءۇشىن جاعداي جاسايدى, سونداي-اق, سوتتالعاندارمەن جۇرگىزىلەتىن تاربيە ۇدەرىسىنە جۇرتشىلىقتىڭ قاتىسۋ تەتىگىن قالىپتاستىرادى.
سەناتورلار قىلمىستىق كودەكستىڭ جوباسىن دا ەكىنشى وقىلىمدا قاراي كەلىپ, زاڭ جوباسىنا ەنگىزىلگەن تۇزەتۋلەردى ماجىلىسكە جىبەردى. ماسەلەن, الداعى ۋاقىتتا كودەكس جوباسى قابىلدانعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە قىلمىستىق جولمەن الىنعان كىرىستەردى زاڭداستىرۋعا جانە تەرروريزمدى قارجىلاندىرۋعا قارسى ءىس-قيمىل ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭعا سايكەس جازىلاتىن 229 جانە 230-باپتارمەن تولىقتىرىلادى. سونىمەن قاتار, قىلمىستىق زاڭنامانى ىزگىلەندىرۋ ماقساتىندا 45-باپتىڭ سانكتسيالارىنان قوسىمشا جازا رەتىندەگى م ۇلىكتى تاركىلەۋ الىپ تاستالادى.
سونداي-اق, سەناتورلار «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە قىلمىستىق زاڭنامانى جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن تۇزەتۋلەرىمەن ماجىلىسكە جىبەردى. قۇجاتتا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق بانكى تۋرالى», «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ورگاندارى تۋرالى», «تۇرعىن ءۇي قاتىناستارى تۋرالى», «مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ تۋرالى» سەكىلدى توعىز زاڭعا تۇزەتۋلەر بار. ەلىمىزدىڭ ەڭبەك كودەكسىنىڭ 26-بابىنىڭ رەداكتسياسىنا ەكسترەميستىك جانە تەرروريستىك باعىتتاعى قىلمىستار ءۇشىن سوتتالعان ادامدارعا, سونداي-اق, كامەلەتكە تولماعاندارعا قارسى قىلمىستار جاساعانى ءۇشىن قىلمىستىق قۋدالاۋ اقتالمايتىن نەگىزدەر بويىنشا توقتاتىلعان ادامدارعا بالالارمەن جۇمىس ىستەۋگە تىيىم سالۋدى بەلگىلەۋ ماقساتىندا وزگەرىستەر ەنگىزىلەدى.
وتىرىس بارىسىندا پالاتانىڭ قاراۋىنا تۇسكەن زاڭ جوبالارىنا قاتىستى ءسوز العان دەپۋتاتتاردىڭ ءبىرى سۆەتلانا جالماعامبەتوۆا مەملەكەت باسشىسى شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ۇلەس سالماعىن 55 پايىزعا دەيىن كوبەيتۋدى تاپسىرعانىن ايتا كەلە, الەمدىك تاجىريبە بويىنشا, شاعىن جانە ورتا بيزنەسى كوپ ەلدەر ەكونوميكالىق داعدارىستاردى جەڭىل ەڭسەرەتىندىگىن جەتكىزدى.
«سول سەبەپتى, ەلباسى وتاندىق شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتىڭ دامۋىنا مەملەكەت تاراپىنان جاعداي جاسالۋىنا ۇنەمى نازار اۋدارىپ كەلەدى. بۇل اكىمشىلىك كەدەرگىلەردى الىپ تاستاۋ, وسىعان قاتىستى ءتۇرلى تەتىكتەردى جۇيەگە كەلتىرۋ, ءجونسىز تەكسەرىس جۇرگىزۋگە موراتوري جاريالاۋ, نەسيەلىك رەسۋرستاردى ءبولۋ, ينفراقۇرىلىمداردى سالۋ سەكىلدى ءىس-شارالاردى قامتيدى. الايدا, شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ۇلەس سالماعى 20 پايىزدان جوعارى كوتەرىلمەي تۇر. بۇدان: «ەلىمىزدە ءوزىڭنىڭ جەكە كاسىبىڭدى دوڭگەلەتۋ قيىن ەمەس پە؟» دەگەن ساۋال تۋىندايتىن سەكىلدى. بۇل رەتتە, كاسىپكەرلەرگە اكىمشىلىك تۇرعىدا سالىناتىن ايىپپۇلداردىڭ مولشەرى اقىلعا قونبايدى. ال بۇل بيزنەستىڭ ورىستەۋىنە كەرى اسەرىن تيگىزبەي قويمايدى. ماسەلەن, كاسىپكەرگە العاشقى رەت سالىناتىن ايىپپۇل كولەمى 200 مىڭ تەڭگەنى قۇرايدى ەكەن. ال بۇل – ءوز كاسىبىن ەندى اشقان بيزنەسمەن ءۇشىن وتە ۇلكەن قاراجات. سوندىقتان, شاعىن جانە ورتا بيزنەس وكىلدەرىنە ۇلكەن كولەمدە ايىپپۇل سالماس بۇرىن, ولارعا الدىمەن ەسكەرتۋلەر بەرىلۋى قاجەت دەپ ەسەپتەيمىن. بۇل كاسىپكەرلەرگە ساباق بولىپ قانا قويماي, ولاردىڭ سالىق ورگاندارىنا دەگەن سەنىمىنە دە سەلكەۋ تۇسىرمەس ەدى», دەدى س.جالماعامبەتوۆا ءوز سوزىندە.
بۇل كۇنى, سونداي-اق, سەناتورلار قۋانىش ايتاحانوۆ جانە اناتولي باشماكوۆ دەپۋتاتتىق ساۋالدارىن جاريا ەتتى.
ءلايلا ەدىلقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان».