قايسار قايراتكەر

ەل مەن جەر تۇتاستىعىن ساقتاۋ مۇددەسى

مەملەكەت جانە قوعام قاي­رات­كەرى, بىرنەشە ۇلت باسىلىمى­نىڭ, سونىڭ ىشىندە «Egemen Qazaqstan» گازەتىنىڭ باستاۋىندا تۇرعان الاش تۇلعاسى سماعۇل سادۋاقاس ۇلى­نىڭ (1900-1933) قىزمەتى مەن مۇرا­سىن جان-جاقتى زەرتتەۋ قا­شان­دا كو­كەيكەستى. ءبىز بۇل جولى سماعۇل سادۋاقاس ۇلىنا 1921 جىلى تاعىلعان «سەميپالاتينسكي پود­لوگ ي اكمولينسكي دەفەكت» ­سايا­سي ايىپ­تاۋلاردىڭ ءمان-جايىن قاراس­تىرامىز.

1920 جىلى 26 تامىزدا ۆ.ي.لە­نين­نىڭ رەسەي فەدەراتسياسى قۇرا­مىندا قازاق اكسر-ءىن قۇرۋ تۋرالى ارنايى دەكرەتكە قول قويدى. كەلەسى كەزەكتە قازاق كەڭەستىك بيلىگىن تەز ارادا ءسىبىر رەۆكومىمەن كەلىسە وتىرىپ, ۇلتتىق-تەرريتوريالىق شەكتەردى ايقىنداپ بەلگىلەۋ, ولكەلىك جانە گۋبەرنيالىق كونفەرەنتسيالار, سەزدەر وتكىزۋ, ت.س.س. بىرقاتار ماڭىزدى ۇيىمدىق جانە قۇرىلىمدىق شارالاردى اتقارۋ جۇمىستارى كۇتىپ تۇردى.

بۇل اسا جاۋاپتى مەملەكەتتىك ءىستى جۇزەگە اسىرۋ تىكەلەي قازاكسر ورتالىق اتقارۋ كوميتەتى مەن حالىق كوميسسارلارى كەڭەسىنە جۇكتەلدى.

قازاق ەلى ومىرىندەگى وسىنداي اۋقىمدى قوعامدىق-ساياسي وزگە­رىسكە بايلانىستى الاش كوسەم­دەرى ءاليحان بوكەيحان, احمەت بايتۇرسىن ۇلى, مىرجاقىپ دۋلات­ ۇلى باستاعان ۇلت زيالىلارى سول كەز­دەگى ەل استاناسى ورىنبورعا باس قوس­قانى تۋرالى نكۆد دەرە­گى بار. بىزدىڭشە, وسى شارانى ۇيىمداس­تىرۋدىڭ باسى-قاسىندا جاسى ەندى عانا جيىرماعا تولعان بولاشاق مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى سماعۇل سادۋاقاس ۇلى دا ءجۇردى.

1920 جىلى قابىلدانعان لە­نين­دىك دەكرەتتىڭ مازمۇنىنا زەر سال­ساق, ءسىبىر رەۆكومىنىڭ قۇزى­رىنا «ۋاقىتشا پايدالانۋعا بەرى­لەدى» دەگەن جەلەۋمەن وعان ءبىر عانا سەمەي گۋبەرنياسى ەمەس, قا­زاق ولكەسىنىڭ سولتۇستىك جانە با­تىس وبلىستارىنىڭ جەرلەرى دە تولىقتاي باعىنىشتى ەتىلدى.

بولشەۆيك كوسەمىنىڭ قاتى­سۋىمەن وتكەن ۇكىمەت ماجىلىس­تە­رىندە قازاق اۆتونومياسى مەن سوۆەتتىك ءسىبىر اراسىنداعى شەكارا تۋرالى ماسەلە ءبىر ەمەس, بىر­نەشە مارتە قارالعان. الايدا ءسىبىر رەۆكومى ءوزىنىڭ قاراۋىنداعى قازاقتىڭ سولتۇستىك جانە باتىس وبلىستارىن بىردەن وپ-وڭاي قايتارا سالعىسى كەلمەدى. مىنە, وسىعان بايلانىستى ورىنبورداعى رەس­پۋبليكا باسشىلىعى ناقتى ءىس-ارە­كەتتى اقمولا (ومبى) جانە سە­مەي گۋبەرنيالارىنىڭ باسقارۋ ورگان­دارىن بارىنشا ۇلتتىق كادر­لارمەن نىعايتۋعا باعىتتاۋ كەرەك دەپ شەشتى.

سول سەبەپتى 1921 جىلدىڭ 12 قاڭ­­تارىندا قازپارتبيۋرو پرەزي­ديۋ­مىنىڭ ءماجىلىسى سماعۇل سادۋا­قاس­ ۇلى, دىنشە ءادىل ۇلى, ابىلقايىر دوس ۇلى, ءاشىم ومار ۇلى سىن­دى بەدەلدى قازاق كوممۋنيستەرىن اقمولا جانە سەمەي گۋبەرنيالارىن اكىمشىلىك-تەرريتوريالىق باسقارۋعا الۋعا دايىندىق جۇمىس­تارىن جۇرگىزۋگە جىبەرۋگە ارنايى قاۋلى قابىلدادى.

قازاق بيلىگىنىڭ بۇل كەزەڭدە گۋبەرنيالىق باسقارۋ ورگاندارى قۇرامىن ۇلتتىق كادرلارمەن نى­عايتۋعا كۇش سالۋى, ەل مەن جەر تۇ­تاستىعىنا قىزمەت ەتۋى – كە­شەگى الاش­ مۇراتىنان تۋعان ما­ڭىزدى مەملەكەتشىل مۇددە ەدى.

 

«سەميپالاتينسكي پودلوگ» ساياسي ايىپتاۋىنىڭ سىرى

سماعۇل سادۋاقاس ۇلى سەمەيگە ارنايى ىسساپارمەن تەك 1921 جىل­دىڭ مامىر ايىنىڭ ورتاسىندا عانا بارا الدى. ول مۇندا كە­لىسى­مەن ءسىبىر اۆتونوميالىق رەسپۋبليكاسىمەن ۇلتتىق-تەرري­توريالىق شەكتەردى ايقىنداپ بەل­گىلەۋ جانە جەرگىلىكتى حالىقتى باسقارۋ ورگاندارىنا جۇمىسقا تارتۋ, قازاق جاستارى اراسىندا وقۋ-اعارتۋ, ساياسي ءبىلىم بەرۋ كۋرستارىن اشۋ ءتارىزدى ءىس-شارالار مۇلدە ءالسىز اتقارىلىپ جاتقا­نىن كورىپ بىلەدى. مىسالى, مۇنى 1921 جىلى 15 ساۋىر­دەگى سەمەي گۋبەرنيالىق پار­تيا كوميتەتىنىڭ قازاق-تاتار سەك­تسياسىنىڭ جۇمىسى تۋرالى ەسە­بىنەن انىق اڭعارۋعا بولادى.

ءبىز ارحيۆ دەرەكتەرىنەن اتالعان سەكتسيا 1920 جىلدىڭ باسىنان جۇمىس جاسايتىنى, وعان ءسىبىر رەۆكومى ىسساپارمەن جىبەرگەن سامات ءشارافۋتدينوۆتىڭ جەتەك­شىلىك ەتەتىنى, قازىرگى ۋاقىتتا سەك­تسيانىڭ جۇمىسى گۋبەرنيا­دا سايلاۋ ناۋقانىن وتكىزۋگە دا­يىن­دىققا بايلانىستى توقتاپ قال­عانى, وندا نەبارى ءتورت ادام­نىڭ, اتاپ ايتقاندا, نىعمەت نۇر­ماق­ ۇلى مەن حايراتدين ساتا­روۆ­تىڭ (قازاق-تاتار سەكتسياسىنىڭ مەڭگەرۋشىلەرى), گاريف ءمۋسين­نىڭ (قازاق-تاتار سەكتسياسى پرە­زيديۋمىنىڭ مۇشەسى), شايمەر­دەن توقجىگىت ۇلىنىڭ (سەكتسيانىڭ جانە بولىمشەلەردىڭ حاتشىسى) قىزمەت اتقاراتىنى, نۇسقاۋشىلار-ۇگىتشىلەردىڭ جوقتىعى, جالپى سەكتسيادا سەمەي قالاسى بويىنشا 35 پارتيا مۇشەسى مەن پارتياعا مۇشەلىككە ۇمىتكەرلەردىڭ تىركەۋ­دە تۇرعانى تۋرالى دەرەكتەردى بىل­دىك (شىعىس قازاقستان وبلىسى قازىر­گى زامان تاريحىنىڭ قۇجاتتاما ورتالىعى. 01-قور, 01-ءتىزىم, 35-ءىس, 68-71-ب.) .

ءسىبىر رەۆكومى شىن مانىندە وزىنە قاراستى قازاق ولكەسىنىڭ سەمەي جانە اقمولا گۋبەرنيالارىندا جەرگىلىكتى ۇلت وكىلدەرىن پارتيا-كەڭەس جۇمىستارىنا تارتۋ, پارتيا-كەڭەس قىزمەتكەرلەرىنىڭ كادرلار رەزەرۆىن قۇرۋ سياقتى ما­سەلەلەرگە ءاتۇستى سالعىرت قارادى. اسىرەسە جەرگىلىكتى باسقارۋ بيلىگى قۇرىلىمدارىندا ۇلتتىق كادرلار دەگەنىڭىز مۇلدە جوقتىڭ قاسى ەدى.

سەمەي گۋبەرنيالىق اتقارۋ كو­ميتەتى ءى گۋبەرنيالىق كەڭەستەر سەزىنە بار بولعانى ەكى-اق قازاق­تى دەپۋتات ەتىپ سايلادى. 1921 جىل­دىڭ ناۋرىزىندا سەمەي گۋبات­كومى باسقارماسى بولىمدەرىندە قىزمەت ەتەتىن 11 نۇسقاۋشىنىڭ تەك بىرەۋى – ا. رىمباعين [سىدىكوۆ ە., مالىشەۆا م.پ. سيبير ي كازاحستان. (ناتسيونالنو-تەرري­توريالنوە رازمەجەۆانيە سيبيري ي كازاحستانا. 1919-1922 گگ.). – سەمەي, 2010. – 195 س.] دەگەن قازاق ازاماتى بولدى.

سماعۇل سادۋاقاس ۇلى وسىنىڭ ءبارىن زەرتتەپ, قازاق بيلىگىنە ءوزى­نىڭ ايگىلى «گۋبەرنيالىق اتقارۋ كوميتەتى ورنىنا رەۆوليۋتسيالىق كوميتەت قۇرۋ جانە ونىڭ قۇرامىنا توراعا ەتىپ ومار ۇلىن, ورىنباسارىنا لەۆيتيندى, مۇشەلىگىنە نۇرماق ۇلىن, مۇستامباي ۇلىن, اۋەز ۇلىن (20-جىلداردىڭ جازۋ مانەرى. – س.ج.), بولشاكوۆتى, فابريكانتتى تاعايىنداۋ, سونداي-اق گۋبەرنيالىق كەڭەستەر سەزىن وتكىزۋدى كەيىنگە بەلگىسىز مەرزىم­گە قالدىرۋ تۋرالى» جەدەلحاتىن جولدايدى.

بۇعان سەمەي گۋبەرنيالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى پولوزوۆ پەن لەۆيتين دە قۇر قاراپ قالما­دى. ولار ورىنبورعا ءوز قار­سىلى­عىن بىلدىرگەن «روسپۋسك يسپولكوما ي نازناچەنيە رەۆكوما, كاك نەتسەلە­سووبرازنىي ي پوليتيچەسكي ۆرەدنىي اكت» دەگەن مازمۇنداعى جەدەلحات جىبەرەدى. اتالعان حاتتاعى وسى ايىپتاۋ­لار – الداعى ۋاقىتتا سماعۇل سادۋا­قاس­ ۇلىنىڭ سەمەيدەگى قىزمەتى جايلى جەرگىلىكتى گپۋ ورگاندارىنىڭ «سەميپالاتينسكي پودلوگ» دەگەن ساياسي ايىپتاۋىنا بىردەن-ءبىر نەگىز بولدى (وجەگوۆ سوزدىگىندە «پودلوگ» ءسوزى «وتىرىك, جالعان» دەگەن ماعىنالاردى بىلدىرەدى).

1921 جىلى 27 مامىردا قاز­پارت­بيۋرو جانە قازاكسر ورتا­لىق اتقارۋ كوميتەتى پرەزي­ديۋ­م­­دارىنىڭ بىرلەسكەن ماجى­لىسىندە وسى ەكى جەدەلحاتتا جا­زىلعان ماسەلەلەر مۇقيات قارا­لىپ, تىڭدالادى. ءماجىلىس سو­ڭىن­دا التى تارماقتان تۇراتىن قاۋ­لى قابىلدانىپ, سماعۇل سادۋاقاس­ ۇلىنىڭ سەمەي رەۆكومىن قۇرۋ تۋرالى ۇسىنىسى ماقۇلداندى. نا­تيجەسىندە, سەمەي رەۆكومىنا توراعا بولىپ سادۋاقاسوۆ, ال مۇشەلىگىنە لەۆيتين, پولوزوۆ, نۇرماق ۇلى, اۋەز ۇلى, گلينسكي مەن بولشاكوۆ (قر پرەزيدەنتىنىڭ ءارحيۆى. 140-قور. 1-تىزبە, 83-ءىس, 33-ب.) بەكىدى.

ارينە, رەسپۋبليكالىق دەڭگەي­دەگى سماعۇل سادۋاقاس ۇلى سىندى كورنەكتى ساياسي باسشىنى جوعارى­دا ەسىمدەرى اتالعان گۋبەرنيالىق شەنەۋنىكتەردىڭ اشىقتان-اشىق ايىپتاۋى – نەگىزىنەن ماسكەۋدەگى بيلىكپەن اۋىز جالاسقان ءسىبىر رەۆ­كومىنىڭ تىكەلەي ىقپالى جانە سوعان مۇددەلى قازپارتبيۋرو قۇرا­مىنداعى كەيبىر ادامداردىڭ, ءتىپتى ۇيىمداسقان توپتىڭ قولداۋىمەن جۇزەگە اسقان «جالعان جالا» ەدى.

 

سەمەي گۋبرەۆكومى نە ءۇشىن قۇرىلدى؟

1921 جىلى 21 قاڭتاردا وتكەن قازپارتبيۋرو پرەزيديۋمىنىڭ كەزەكتى ماجىلىسىندە س.سادۋاقاس ۇلى, د.ءادىل ۇلى, ءا.دوس ۇلى, ءا.ومار ۇلى الدىنا سەمەي گۋبەرنياسىن باس­قارۋعا الۋعا دايىنداۋعا بايلانىستى ءسىبىر رەۆكومىمەن ارادا­عى اكىمشىلىك ۇلتتىق-تەرريتوريا­لىق شەكتەردى ايقىنداپ بەلگىلەۋ, پارتيا-كەڭەس قىزمەتكەرلەرىنىڭ كادرلار رەزەرۆىن جاساۋ, جەر­گى­لىكتى ۇلت وكىلدەرىن پارتيا-كە­ڭەس جۇ­مىستارىنا تارتۋ, كەزەكتى گۋبەر­نيالىق كەڭەستەر سەزىن وتكىزۋدى دايىنداۋ ءتارىزدى بىرقاتار ماڭىزدى مىندەتتەردى اتقارۋ جۇكتەلگەن ەدى. الايدا بۇل اۋقىمدى شارالاردى ورىنداۋعا جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ كەرتارتپا وكىلدەرى مۇمكىندىك بەرمەدى.

اسىرەسە سماعۇل سادۋاقاس ۇلى­نا قارسى باعىتتالعان ۇيىمداس­قان توپتىڭ شابۋىلى تولاستامادى. 1921 جىلدىڭ مامىر ايى­نىڭ ورتاسىندا ورىنبوردان ارنايى پارتيالىق تاپسىرما­مەن سەمەي گۋبەرنياسىن اكىمشىلىك-تەرريتوريالىق باسقارۋعا الۋعا دايىندىق جۇمىستارىن ۇيىمداس­تىرۋعا كەلگەن ول كوپ ۇزاماي ەرىك­سىز كەرى قايتۋعا ءماجبۇر بولادى. بۇعان نەگىزىنەن ونى كەيبىر جەر­گىلىكتى پارتيا-كەڭەس ورگاندارى باس­شىلارىنىڭ «ۇلتشىل جانە ۇلت اراز­دىعىن تۋدىردى» دەگەن نەگىز­سىز ايىپتاۋلارى جانە الدە­كىم­دەردىڭ ۇدايى جوعارى بيلىك ورىن­دارىنا ءتۇرلى ارىز جازىپ, جۇمىسىنا كەدەرگى كەلتىرۋى سەبەپ ەدى.

سونداي ايىپتاۋ قۇجاتىنىڭ ءبىرى «يز پروتوكولا زاسەدانيا كيروبكوما ركپ (ب) و نەپراۆيلنىح دەيستۆياح ۋپولنوموچەننوگو كتسيكا س. سادۆوكاسوۆا وت 9 اۆگۋس­تا 1921 گ.» دەپ اتالادى (دۆي­جەنيە الاش. اپرەل 1920-1928 گگ. ت. 3. كن. 1. – الماتى: ەل-شە­جىرە, 2007. – س.97-98). جو­عا­رى پارتيا باسشىلىعىنىڭ وتىرىسىنا قازپارتكوم مۇشەلەرى كوس­تەلوۆسكايا, سترۋپپە, مىرزا­عا­لي ۇلى, پەتروۆ, باس ساياسي-اعارتۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى كەنجە ۇلى, قازوراتكوم حاتشىسى دوس ۇلى, ۇگىت-ناسيحات ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى شلەيفەر, قازمەمباسپاسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى سپەرانسكي, سەمەي گۋبەرنيالىق پارتيا كوميتەتى پرەزيديۋمىنىڭ مۇشەسى فوفانوۆ قاتىسادى. ونى قازپارتكومىنىڭ ءىس باسقارۋشىسى م. كوستەلوۆسكايا جۇرگىزىپ وتىرادى.

مۇندا قازوراتكوم-نىڭ وكى­لەتتى وكىلى سماعۇل سادۋاقاس ۇلى­نىڭ تەرىس ارەكەتتەرى تۋرالى سە­مەي گۋبكومى پرەزيديۋمىنىڭ مۇشەسى فوفانوۆتىڭ بايانداماسى تىڭدالادى. ول ءسوزىنىڭ سوڭىندا «جولداس سادۋاقاس ۇلىن پارتيا قاتارىنان شىعارىپ, ونىڭ ءىسىن سوتقا بەرۋ كەرەك» دەگەن پىكىر بىل­دىرەدى.

بۇل فوفانوۆ دەگەن كىم ەدى؟ ول – وتە «كۇماندى تۇلعا». مۇنى سەمەي گۋبەرنيالىق پارتيا كومي­تەتىنە ونىڭ پارتيا باسشىسى­نا جات ورەسكەل ارەكەتتەرىن ايىپ­تاعان وسكەمەن قالاسىنىڭ ءبىر توپ پارتيا ۇيىمى مۇشەلەرىنىڭ ارىزىنان بىلەمىز. وندا ارىزدانۋشى سميرنوۆ پەن يامپولسكي 1921 جىلدىڭ قاڭتار ايىندا جەرگى­لىك­تى جەرلەردە جالپى پارتيا­لىق جيىنداردى وتكىزۋگە كەلگەن فو­فا­نوۆ­تىڭ 21 جانە 28 ناۋرىز, 4 ءسا­ۋىر كۇندەرى ادامدارعا استا-توك داس­تارقان جايعىزىپ, بي بيلەتىپ, ءان سالۋدى ۇيىمداستىرعانى, سون­داي-اق كەڭەس ۇكىمەتى جاۋلارىمەن بىرىگىپ اراق ءىشىپ, اقىر سوڭىندا كوممۋنيستەردى بالاعاتتاپ, تىل­دەگەنى تۋرالى جازادى (شىعىس قازاق­ستان وبلىسى جاڭا تاريح قۇجات­تارىنىڭ ورتالىعى. 01-قور, 01-ءتىزىم, 76-ءىس, 2-پ.).

ەندى قاراڭىز, وسى وزىنشە «ادال ءارى تازا كوممۋنيست» فوفانوۆ سول ۋاقىتتاعى ەڭ جوعارعى ولكەلىك پار­تيالىق باسقارۋ ورگانى – كير­وبكومنىڭ پرەزيديۋمى ماجى­لى­سىندە قازاكسر ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ وكىلەتتى وكىلى ءارى بۇكىلوداقتىق اتقارۋ كوميتەتى­نىڭ مۇشەسى س.سادۋاقاس ۇلىنىڭ ۇستىنەن «ۇلتشىل جانە ۇلت اراز­دىق­تى تۋدىردى», «پارتيا اتىنا كىر كەلتىردى», «قىزمەت بابىن اسىرا پايدالاندى», «پارتيا ور­گان­دارىنىڭ بەدەلىن ءتۇسىردى», ء«ىسى سوتقا بەرىلسىن», «پارتيادان شى­عارۋ كەرەك» دەگەن اۋىر ايىپ­تاۋلار مەن ۇكىمدەر ايتىپ, بايانداما جاسايدى.

ونىڭ سماعۇلعا وسىنشاما كىنا ارتاتىنداي مورالدىق-ەتيكالىق تۇرعىدا ەشقانداي دا قۇقى جوق ەدى. سەمەي گۋبكومى پرەزيديۋمى­نىڭ مۇشەسى فوفانوۆتىڭ مۇنداي پارتياعا جات, كەراعار قىلىقتارى تۋرالى كازپارتبيۋرو مۇشەلەرى ەستىمەدى ەمەس, ەستىدى. بىراق «قارعا قارعانىڭ كوزىن شۇقىمايدى» دە­گەننىڭ كەبى كەلدى.

1921 جىلدىڭ 4 قىركۇيەگىندە ورىنبوردا ەكىنشى بۇكىلقازاق كەڭەستەرى سەزىنە قاتىسۋشى قازاق كوممۋنيستەرى دەلەگاتتارىنىڭ كەڭەسى ءوتتى. وعان سەمەي, اقمولا, ورال, قوستاناي, تورعاي, ىرعىز, اقتوبە وڭىرىنەن جانە بوكەي گۋ­بەرنياسىنان جالپى سانى 51 دەلە­گات كەلىپ قاتىستى.

سەزدە قازاق كوممۋنيستەرى دە­لەگاتتارىنىڭ كەڭەسى جۇمىسىن م.اۋەز ۇلى باسقارىپ, جۇرگىزىپ وتىردى. ول ۋاقىتتا كەيىنگى ءىرى جا­زۋشى سەمەي گۋبەرنيالىق اتقا­رۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى جانە قازوراتكوم حاتشىسى قىز­مەتىن اتقارعان بولاتىن.

اتالعان كەڭەستە نەگىزىنەن ەكى ماسەلە قارالدى. ونىڭ ءبىرىنشىسى – قازاقتاردىڭ كەڭەس وكىمەتى ورگاندارىمەن قارىم-قاتىناسىن قالىپتاستىرۋ جۇمىستارىن كۇ­شەيتۋ تۋرالى, ەكىنشىسى – سماعۇل سادۋا­قاس ۇلىنىڭ ءوتىنىشىن قاراپ, تىڭداۋ.

سەزد دەلەگاتتارىنىڭ جيىنى اقىر سوڭىندا «جولداس سماعۇل سادۋاقاس ۇلىنىڭ وتارشىلدىق ءورشىپ قارقىن العان كەزدە گۋباتكومدى تاراتىپ, گۋبرەۆكومدى قۇرۋ جايىنداعى ارەكەتىن, سونىمەن قاتار ونىڭ سەمەي گۋبەر­نياسىنداعى وتارشىلداردى شەت­تەتىپ, جەرگىلىكتى تۇرعىنداردى پار­تيا-كەڭەس جۇمىستارىنا تارتۋ ساياساتىن دا وتە ورىندى دەپ سانايمىز. رەسپۋبليكا باسشىلىعىنان بۇعان دەيىنگى تاعىلعان بارلىق نەگىزسىز ساياسي ايىپتاۋلاردان جولداس سادۋاقاس ۇلىن اقتاۋ ماسەلە­سىن سۇرايمىز» (دۆيجەنيە الاش: سبورنيك ماتەريالوۆ سۋدەبنىح پروتسەسسوۆ ناد الاشەۆتسامي. ۆ 3-ح توماح. 1 كن. – الماتى: وف «دەگ­دار», 2016. – س. 156-157) دەگەن ارنايى قاۋلى قابىلدادى.

وكىنىشكە قاراي, فوفانوۆ سە­كىلدى جەرگىلىكتى ۇلت زيالىلارى­­نا تەرىس كوزقاراستاعى پارتيا مۇ­شە­­لەرى قازاق ولكەسىنىڭ جوعارى پار­تيا-كەڭەستىك باسقارۋ ورگاندارىندا از بولمادى. سونىڭ ءبىرى – سىبرەۆكوم ارنايى سەمەي گۋبەر­نيالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ قازاق-تاتار ءبولىمىن باسقارۋعا جىبەرگەن سامات شارافۋتدينوۆ دەگەن ازامات.

1921 جىلدىڭ 23-28 جەل­توق­سان كۇندەرى ماسكەۋدە وتكەن IX بۇكىلرەسەيلىك كەڭەستەر سەزىن­دە سماعۇل سادۋاقاس ۇلى «و پولو­جەني دەل نا مەستاح ۆ كير­رەس­پۋبليكە» دەپ اتالاتىن اتىشۋلى بايان­داماسىن جاسادى. مۇندا ول ۆ.ي. لەنين قاتىسقان بۇكىلرەسەيلىك كەڭەستەر سەزىنىڭ دەلەگاتتارى الدىندا جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتتى جۇزەگە اسىرۋدىڭ العاشقى كەزەڭىندە ءسىبىر رەۆكومى تاراپىنان كورسەتىلىپ وتىرعان ساياسي-ەكونوميكالىق قىسىمشىلىقتار تۋرالى ايتىپ, جوعارى پارتيا-كەڭەس ورگاندارىنداعى كەيبىر شە­نەۋنىكتەردىڭ ورەسكەل ارەكەت­تەرىن وتكىر سىنعا الدى. ول ءوز بايانداماسىندا ءسىبىر رەۆكو­مى­نىڭ جىمىسقى ساياساتىن وسىلايشا اشكەرە ەتىپ, اياۋسىز سوققى بەردى.

1922 جىلدىڭ اقپان ايىندا سماعۇل سادۋاقاس ۇلى تۇركىستان ورتالىق اتقارۋ كوميتەتى جانىن­داعى قازاكسر-ءىنىڭ وكىلەتتى وكىلى بولىپ تاعايىندالۋىنا بايلا­نىستى ۋاقىتشا ورىنبوردان كە­تۋىنە تۋرا كەلدى. بۇل ەلدە ەركىن ويلى ازاماتتاردى جاپپاي قۋدا­لاۋ­دىڭ جاڭا ساياسي قۇرالى – وگپۋ-ءدىڭ قۇرىلىپ, بەلسەندى قىز­مەت­كە كىرىس­كەن ۋاقىت بولاتىن-دى.

كوپ ۇزاماي-اق ستاليندىك قۋ­عىن-سۇرگىن شىنايى سۇرقيا ءجۇزىن كور­­سەتتى. 1922 جىلدىڭ 23 قىر­كۇ­يەگىندە ورىنبورداعى قازاق اۆتو­نوميالىق رەسپۋبليكاسى­نىڭ جوعارى پارتيالىق بيلىگىنە جەرگىلىكتى گپۋ ورگاندارى قىزمەت­كەرلەرىنەن «و گرۋپپوۆوي ي پەرسونالنوي حاراكتەريستيكە, سۋششنوستي ي دەياتەلنوستي الاش-وردى ي ناتسيوناليستوۆ كيرگيز, ا تاكجە ي ۆووبششە كيررابوتنيكوۆ» (قر پرەزيدەنتىنىڭ ءارحيۆى. 718-قور, 1-ءتىز., 114-ا – ءىس, 1-7-پ.) دەگەن قۇ­پيا اقپار كەلىپ تۇسەدى.

مۇندا نەگىزىنەن قازاقستاندا «پارتيا اتىن جامىلىپ» استىرتىن ارەكەت ەتەتىن بۇرىنعى الاش­وردا ۇكىمەتىنىڭ باسشىسى ءالي­حان بوكەيحان مەن اسپانديار كەنجە ۇلى, سونىمەن قاتار كەڭەس وكىمەتىن جاقتاۋشى سەيىتقالي مەڭدەش ۇلى توبى بارى ايتى­لىپ, بۇلاردىڭ ارقايسىسىنا جەكە-جەكە مىنەزدەمە بەرىلىپ, ولار­دىڭ ۇستانعان ساياساتى, كوزقاراسى, ت.س.س. جايلار جان-جاقتى جازىلىپ كورسەتىلەدى.

مىنە, وسى جەرگىلىكتى گپۋ ورگان­دارىنىڭ بايانداۋىندا اسپان­ديار كەنجە ۇلى توبى قۇرامىنا ەنگىزىلگەن سماعۇل سادۋاقاس ۇلىنا «سادۆوكاسوۆ (سماگۋل). يزۆەستەن سۆويم سەميپالاتينسكيم پودلوگوم ي اكمولينسكيم دەفەكتوم, ۋمىشلەننو سوزداننىم, دابى رازجەچ ناتسيونالنۋيۋ ۆراجدۋ مەجدۋ كيرگيزسكيمي ي رۋسسكيمي كوممۋ­نيستامي. اكتيۆنىي دەياتەل الاش-وردى, ۋچەنيك بۋكەيحانوۆا» دەيتىن ساياسي ايىپتاۋلار تاعىلعان.

ول ۋاقىتتا «ۇلتشىل جانە ۇلت ارازدىعىن تۋدىردى» دەپ ايىپ­­­­تالعان ادامدار نەگىزى­نەن رسفسر قىلىمىستىق كودەك­سى­نىڭ 58-بابىنىڭ ارنايى تارماق­تارى بويىنشا بەس جىلدان ون جىل­عا دەيىنگى مەرزىمگە باس بوستان­دى­عىنان ايىرىلاتىن نەمەسە ءولىم جازاسىنا كەسىلەتىن.

اقيقاتتى جالعان دەگەن كە­ڭەس­تىك زامانداعى جيىرماسىنشى جىلداردىڭ سوڭى, وتى­زىن­شى جىلداردىڭ باسىندا الاش قاي­راتكەرلەرىنىڭ العاشقى تو­بى, اتاپ ايتقاندا, كۇنى كەشە سما­عۇل سادۋاقاسوۆپەن بىرگە سىيلاس دوس, قىزمەتتەس بولعان جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلى, حالەل عابباس ۇلى, دىنشە ءادىل ۇلى جانە ت.ب. «بۋرجۋا­زياشىل ۇلتشىلدار» دەپ ايىپتالىپ, «حالىق جاۋلارى» رەتىندە اتىلا باستادى. بۇل جولى, پەرىش­تەسى قاقتى ما, كىم ءبىلسىن, اي­تەۋىر سماعۇل سادۋاقاس ۇلى تۋرا كەل­گەن اجالدان امان قالدى. الاي­دا ونىڭ ءومىربايانىنا وسى «سە­ميپالاتينسكي پودلوگ ي اكمو­لينسكي دەفەكت» دەگەن ەكى بىردەي اۋىر ايىپتاۋ «قارا تاڭبا» بولىپ جازىلىپ قالعان ەدى.

ايتپاقشى, سول 1922 جىلدىڭ كۇزىندە الاش قوزعالىسىنىڭ باسشىلارى ءاليحان بوكەيحان, مىرجاقىپ دۋلاتوۆ پەن قوزعالىس تىلەكشىسى تۇراعۇل اباي ۇلى تۇت­قىنعا الىنىپ, سەمەي تۇرمەسىنە قامالادى. مىسالى, قازاق ولكە­لىك پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى گ.كوروستەليوۆ 1922 جىلدىڭ 9 جەل­توقسانىندا ستالينگە جىبەرگەن قۇپيا حاتىندا تۇتقىنعا الىنعان ءاليحان بوكەيحان مەن مىرجاقىپ دۋلات ۇلىنىڭ ورىنبورعا جەت­كى­زىلگەنى, سونداي-اق جاقىپ اقباي­ ۇلىنىڭ سەمەي تۇرمەسىندە ەكەنى تۋرالى (قر پرەزيدەنتىنىڭ ءارحيۆى. 139-قور, 1-ءتىز., 769ا- ءىس,. 3,4-پ.) حابارلايدى.

ال ەندى جەرگىلىكتى وگپۋ مالى­مەتىندە الاش كوسەمى ءا.بوكەي­حاننىڭ 7 جەلتوقساندا پويىزبەن ماسكەۋ قالاسىنا – ستالينگە جى­بەرىلگەنى جايىندا جازىلادى.

2013 جىلى سەمەي قالاسى قا­زىرگى زامان تاريحىنىڭ قۇجاتتاما ورتالىعى شىعارعان «گراجدانسكايا ۆوينا ۆ ۆوستوچنوم كازاحستانە, 1917-1922 گ.گ. سبورنيك دوكۋمەن­توۆ» دەپ اتالاتىن كىتاپتا تەك قانا سەمگۋبرەۆكومىنىڭ تور­اعاسى سماعۇل سادۋاقاس ۇلىنىڭ قىزمەتىنە قاتىستى «يز پروتوكولا زاسەدانيا گۋبرەۆكوما – وب يزدا­ني ۆوززۆانيا ك جەلايۋششيم ۆەرنۋتسيا نا رودينۋ كيرگيزام وت 12 يۋليا 1921 گ.», «يز پروتوكولا زاسەدانيا كيروبكوما ركپ (ب) و نەپراۆيلنىح دەيستۆياح ۋپولنوموچەننوگو كتسيكا س. سادۆوكاسوۆا وت 9 اۆ­گۋستا 1921 گ.» جانە «يز پروتوكولا زاسەدانيا 2-ي سەميپالاتينسكوي گۋبپارتكونفەرەنتسي – و ناتسيونالنوم ۆوپروسە وت 21 يۋنيا 1921 گ.» دەپ اتالاتىن, نەبارى ءۇش-اق قۇجات بار بولىپ شىقتى.

سونىڭ ىشىندە «يز پروتوكو­لا زاسەدانيا گۋبرەۆكوما – وب يزداني ۆوززۆانيا ك جەلايۋششيم ۆەرنۋتسيا نا رودينۋ كيرگي­زام, وت 12 يۋليا 1921 گودا» دەپ اتا­لاتىن قۇجات قانا تىكەلەي سەم­گۋبرەۆكومىنىڭ قىزمەتىنە قا­تىستى ءبىراز ماعۇلمات بەرەدى.

سماعۇل سادۋاقاس ۇلىنىڭ تور­اعا­لىعىمەن وتكەن وسى سەمگۋب­رەۆكومىنىڭ جيىنىندا كورشى­لەس ەلگە شەكارا اسىپ كوشىپ كەتكەن زايسان ۋەزى قازاقتارىنىڭ تۋعان جەرگە قايتىپ ورالساق دەگەن تىلەكتەرى قارالىپ, تالقىلانا­دى. اتالعان ماسەلە بويىنشا: «سە­مەي گۋبرەۆكومى اتىنان تۋعان ­وتانىنا ورالماق بولعان قازاق­تارعا, ولاردىڭ جەكە باسىنا جانە دۇنيە-مۇلكىنە ەشكىمنىڭ تيىس­پەي­تىنى­نە كەپىلدىك بەرىلەتىنى جايىن­دا ۇندەۋ جاريالاۋ, سونداي-اق ورال­مانداردى قابىلداۋ جانە ورنالاستىرۋ تارتىبىنە بايلانىستى بۇي­رىق شىعارۋ» تۋرالى قاۋلى قابىلداندى.

وكىنىشكە قاراي, 1921-1922 جىلدارى سماعۇل سادۋاقاس ۇلى باس­قارعان سەمەي گۋبرەۆكومىنىڭ قىز­مەتى تۋرالى بۇدان باسقا رەسمي قۇجاتتاردى نە قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى مۇرا­عاتىنان, نە شىعىس قازاقستان وب­لىسى مۇراعاتىنان ازىرگە كەزدەس­تىرمەدىك.

سونداي-اق سماعۇل سادۋاقاس­ ۇلىنىڭ كەڭەس وكىمەتىنىڭ العاشقى جىلدارىنداعى قىزمەتى تۋرالى ماسەلەنى زەرتتەۋ بارىسىندا ونىڭ اقمولا گۋبەرنياسى بويىنشا ات­قارعان جۇمىستارى جايىندا, ياعني «اكمولينسكي دەفەكت» دەگەن ايىپتاۋعا قاتىستى مۇراعات قۇجاتتارىن ىزدەستىرىپ تاپپا­دىق. بالكىم, ول 1920-1921 جىلدارى ءسىبىر رەۆكومى سولتۇستىكتەگى قازاق جەرلەرى ەسەبىنەن جاڭادان ومبى گۋبەرنياسىن قۇرۋىنا بايلانىستى سوندا قالمادى ما ەكەن؟ ءتىپتى كەيدە «كەڭەس وكىمەتى س.سادۋاقاس ۇلىنىڭ قوعامدىق-ساياسي قىزمەتىنە قاتىستى پارتيا-كەڭەستىك قۇجاتتارىن ماقساتتى تۇردە جويعان جوق پا ەكەن؟» دەگەن دەگەن دە وي كەلەدى. جالپى, قاي­راتكەر عۇمىربايانىنداعى «اق­تاڭ­داقتار» قۇپياسىن تولىقتاي اشۋعا جۇمىلۋ, سونداي-اق ونىڭ قوعامدىق-ساياسي قىزمەتىن تىڭعى­لىقتى زەرتتەۋ – ۋاقىت تالابى.

 

سامات جۇماتاي ۇلى,

ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوكتورانتى