جەڭىلدەتىلگەن يپوتەكانىڭ جەڭىلدىگى از

جۋىردا يندۋستريا جانە ينفرا­قۇ­رى­لىمدىق دامۋ ۆيتسە-ءمينيسترى ەركەبۇلان داۋىلباەۆ اتالعان باعدارلاما جا­بىلۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتتى. نارىقتىڭ وسى سەگمەنتى ونسىز دا ينفلياتسيا مەن يمپورتتىڭ الدىندا باسىن ءيىپ, ىشتەن تىنىپ تۇر. ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ مالىمەتىنشە, ءبىر جىلدا پاتەرلەردى قايتا ساتۋ باعاسى – 26,9 پايىزعا, جاڭا تۇرعىن ۇيلەردى ساتۋ 17,3 پايىزعا وسكەن.

تۇرعىن ءۇي نارىعى ءبىرىنشى كەزەكتە تۇرعىنداردىڭ تابىس دەڭگەيىمەن تىعىز بايلانىستى ەكەنىن ساراپشىلاردىڭ ءبارى ايتادى. ەكى اياقتى تەڭ باسىپ تۇرساق, نارىق العا جۇرەدى. ال بىزدەگى جاعداي باسقاشا. ستاتيستيكالىق مالىمەتتەرگە سايكەس وسى جىلدىڭ قىركۇيەگىندە ورتاشا جالاقى 322,9 مىڭ تەڭگە بولدى.

قاراشا ايىندا ءبىر شارشى مەتردىڭ ورتاشا باعاسى 426 813 تەڭگەنى, قايتالاما تۇرعىن ءۇي نارىعىندا شارشى مەتردىڭ قۇنى 474 877 تەڭگەنى, ال پرەميۋم سانات­تاعى شارشى مەتردىڭ باعاسى 960 مىڭ – 1,5 ملن تەڭگەنى قۇرادى. ەسەپتەسەك ءبىر جالاقىعا 0,76 شارشى مەتر, قايتالاما نارىقتا 0,68 شارشى مەتر ساتىپ الا الامىز. ال پرەميۋم ساناتتاعى شارشى مەتر­­­­گە قول جەتكىزۋ ءۇشىن ءۇش ايدىڭ جالاقىسى كەرەك. Energyprom.kz مونيتورينگ اگەنتتىگى جاريالاعان اقپاراتقا سايكەس, تۇرعىن ۇيگە قولجەتىمدىلىك بويىنشا ەلدەردىڭ الەمدىك رەيتينگىندە قازاقستان 112 ەلدىڭ ىشىندە 44-ورىندا تۇر. قولجەتىمدىلىك يندەكسى – 10,5. ەلدەگى باسپانانىڭ ورتاشا قۇنى ورتا تابىسى بار وتباسىنىڭ 10 جىلدىق جالاقىسىنا سايكەس.

اسپانداعان باعا مەملەكەتتىڭ قول­دا­ۋىنىڭ الدىن وراپ كەتەتىنىن كورىپ ءجۇرمىز. ءاربىر شارشى مەتردىڭ نارىقتىق قۇنىنىڭ قانداي ەكەنىن, باعاعا قانداي فاك­تورلار اسەر ەتەتىنىن كاسىبي ساراپ­شىلار انىقتاي الماي جاتىر. سا­راپ­شىلاردىڭ پىكىرىنشە, نارىقتاعى داع­دا­رىستىڭ قانداي دەڭگەيدە ەكەنىن ءبىلۋ ءۇشىن تۇرعىن ءۇي نارىعىنداعى داع­دارىستىڭ تەرەڭدىگىن انىقتاۋ قاجەت. كاسىبي مامانداردىڭ ساناسىنداعى باعا حاوسى قازىرگى كۇنى نارىقتا انىقتامالىق نۇكتەلەر جوقتىعىنىڭ, باعانى رەتتەپ, تەجەپ وتىراتىن فاكتورلار السىزدىگىنىڭ سالدارى ەكەنى تۇسىنىكتى بو­لىپ قالدى. ۇلت­تىق ۆاليۋتانىڭ قۇن­سىزدانۋى بىردەن رەۆالۆاتسياعا, يم­پورتتىق قۇرامداس بو­لىك­تەر قۇنىنىڭ وسۋىنە اكەلەدى, ال ۇلتتىق ۆاليۋتامىز جىل باسىنان بەرى شامامەن 10 پايىزعا ال­سىرەگەن.

قازاقستان قۇرىلىسشىلار وداعى تورا­عا­سىنىڭ ورىنباسارى جاننا بەك­تە­­مىرو­ۆانىڭ ايتۋىنشا, «7-20-25» باع­دارلاماسىنىڭ الەۋەتىن پايدالانا الما­دىق. ءاۋ باستاعى جوسپار بو­يىنشا بۇل باعدارلامانى 5 جىلدا ورىن­داۋ ءۇشىن 1 ترلن تەڭگە بولىنگەن. بىراق باعدارلامانىڭ قالاي ورىندالىپ جاتقانى تۋرالى اشىق دەرەكوزدەردە ايتىلمايدى. قازىر قۇرىلىس تاۋارلارىنىڭ كەيبىر تۇرىندەگى يمپورت ۇلەسى 80 پايىز­دان اسىپ كەتتى. ءتۇيىپ ايت­قان­دا, تۇر­عىن ءۇي نارىعى ينفلياتسياعا تاۋەلدى. وتكەن جىلى قۇرىلىسقا قاجەتتى تا­ۋار, ونىڭ ىشىندە اينەك وزىندىك قۇنى­مەن سالىستىرعاندا ءۇش ەسە, پوليمەر 18 پايىزعا, رادياتور مەن جىلۋ قازان­دىقتارى 10 پايىزعا, كۇيدىرىلگەن كىرپىش 9 پايىزعا قىمباتتادى. ءليفتى وندىرىسىندە دە وتاندىق ۇلەس از. نەسيەلىك تۇرعىن ءۇي بويىنشا 1 شارشى مەتر باعاسىن الماتى مەن استانادا 220-240 مىڭ تەڭگە دەپ بەلگىلەپ, ۇستىندەگى باعاسىن سۋبسيديالاۋعا ۇكىمەتتىڭ شاماسى كەلمەيدى.

وسىعان دەيىن ساراپشىلار تۇرعىن ءۇي نارىعىنداعى ۇكىمەتتىڭ ينتەرۆەنتسياسى نارىقتىڭ بەتالىسىن اداستىرىپ جىبەرگەنىن ايتاتىن. تاجىريبەلى قۇرىلىسشى الماس ورداباەۆ قۇرىلىسقا جەر بولىنگەن كەزدە ارنايى گەولوگيالىق زەرت­تەۋلەر جۇرگىزىلۋى كەرەكتىگىن, قۇرى­لىس­قا قاتىستى كاسىپورىندا بۇكىل ما­تەريالدىڭ ورتكە توزىمدىلىگىن تەكسەرەتىن زەرتحانا بولعانىن ايتادى. قازىر مۇنىڭ ءبىرى دە جوق. مەملەكەتتىك قۇرىلىم بۇل تۋرا­­­لى جاق اشپايدى. وسىنىڭ سالدارىنان نارىقتا قابىرعاسىنان كۇن كورىنگەن, جەل تۇرسا شايقالىپ كەتەتىن ساپاسىز ۇي­لەر كوبەيدى.

– مۇنى توقتاتۋ كەرەك. مۇنداي ۇيلەر 9 بالل ەمەس, 6 بالدىق جەر سىلكىنىسىنە دە توتەپ بەرە المايدى. ەندى 10-15 جىلدا الەۋمەتتىك ساناتتاعى تۇرعىن ۇيلەر قۇلاپ, قوقىس الاڭىنا اينالاتىنىن سەزىپ ءجۇرمىز. قازىردىڭ وزىندە قالانىڭ شەتكەرى اۋداندارىندا قيسايعان ۇيلەردىڭ قاتارى كوبەيە باستاعانى, قالا بيلىگىنىڭ ىرگەتاسىن قايتا بەكىتەتىنى ايتىلىپ ءجۇر. مەملەكەتتىك باعدارلاماعا قاتىسىپ, ساپاسىز ءۇي سالعان ينۆەستورلاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى تۋرالى ەستىگەن جوقپىن. ءبىز تەك تۇرعىن ءۇي نارىعى ەمەس, بارلىق سەگمەنتتە سان­دىق كورسەتكىشتەن ساپالىق دەڭگەيگە كوشۋى­مىز كەرەك. بۇل فاكتور نارىقتىق قۇبى­لىس­تار­دى زەرتتەۋدى, جوسپارلى ەكونوميكادان نارىقتىق ەكونوميكاعا ءوتۋدى تەزدەتەدى, – دەدى ا.ورداباەۆ.

قازاق­ستان قۇرىلىس سالۋشىلار قا­ۋىم­­داستىعىنىڭ پرەزيدەنتى ۆيكتور ميكريۋكوۆ بيىل سالىنعان ۇي­لەردىڭ باسىم كوپشىلىگى وتكەن جىلى جوبالانعانىن, قۇرىلىسقا قاجەتتى تاۋارلار وتكەن جىلدىڭ قورىنان پايدالانىپ جاتقانىن ايتتى. وسىعان دەيىن ەۋرووداقتان تاسىمالداناتىن تاۋار­­­لار رەسەي ارقىلى جەتتى. قازىر شەتەلدىك كومپانيالاردىڭ باسىم كوپ­شىلىگى تاۋارلارىن جەتكىزەتىن باسقا جولداردى ىزدەپ جاتىر. دەمەك قورداعى تاۋار تاپشى. ەۋرووداقتان كەلەتىن جولدىڭ ۇزارۋى, اينالما جول تەك جەت­كىزۋ مەرزىمىنە عانا ەمەس, ونىڭ با­عا­سىنا دا اسەر ەتەدى. بۇل ماسەلە ۇكى­مەتارالىق دەڭگەيدە شە­شىل­مە­سە, تاۋار تاپشىلىعى نارىقتىڭ كوزىن بىتەپ تاستايدى. پاندەميا پايدا بولعان كەزدە, تاۋاردى تاسىمالداۋ تىزبەگى بۇزىلىپ, لوگيستيكا قىمباتتاپ كەتتى.

– تۇرعىن ءۇي باعاسىنىڭ وزىندىك قۇنى­نىڭ 49 پايىزى قۇرىلىس ماتەريال­دارى­­نان تۇرادى. ونىڭ نەگىزگىلەرى كىرپىش, تەمىربەتون بۇيىمدارى. گەو­سايا­سي جاع­داي­عا بايلانىستى رۋبلمەن ساتىلاتىن ماتەريالداردىڭ قۇنى كوتەرىلدى. بيىلعى جوبالاردىڭ ازدىعى دا كەلەر جىلعى باعاعا اسەر ەتەدى. الداعى ۋا­قىت­قا بولجام ۇكىمەتتىڭ جاعدايدى تۇراق­تاندىرۋ ءۇشىن قابىلداعان شەشىم­دەرىنە قاراپ تۇزىلەدى. بىراق الداعى بىرەر ايدا, ءتىپتى جىل سوڭىنا دەيىن جاعدايدىڭ وزگە­رە قويمايتىنىن كومپانيا باسشىلارى اشىق ايتىپ وتىر. ەندى جاڭا نارىق ءدالىزى جۇيەلەنگەنشە, تاۋار تاسىمالداۋدا كىدىرىس بولۋى مۇمكىن. بۇل فاكتور دا تاپشىلىققا, قىمباتشىلىققا اسەر ەتەرى داۋسىز, – دەيدى ۆ.ميكريۋكوۆ.

قارجى ساراپشىسى اندرەي چەبو­تا­رەۆ­تىڭ تۇسىندىرۋىنشە, تۇرعىن ءۇي نا­­رى­عى­نا بولجام جاساعان كەزدە نارىق­تى كوم­مەرتسيالىق جانە مەملەكەتتىك دەپ ءبولىپ, جەكە-جەكە تالداۋ قاجەت. بىزدە كوم­­­­­مەرتسيالىق نارىقتىڭ مۇمكىندىگى كوز­­دەن تاسا قالدى دا, الەۋمەتتىك سانات­تاعى باعىتقا باسىمدىق بەرىلدى. وسىنىڭ ناتي­جە­سىندە حالىقتى باسپانامەن قامتا­ما­سىز ەتۋدە ءبىراز العا جىلجىدىق. حالىق­ارالىق ولشەم بويىنشا ءبىر ادامعا 60-70 شارشى مەتر بولسا, بىزدە بۇل كورسەتكىش 23,2 شارشى مەتر. ال 10 جىل بۇرىن بۇل كورسەتكىش 18,7 شارشى مەتر بولاتىن.

– ازىرگە بۇۇ كورسەتكىشتەرىنە قول جەتكىزۋ بويىنشا ناقتى جوسپار جوق. بىراق كەيبىر قۇرىلىس كومپانيالارى تاراپىنان لوببي بار. سەبەبى مەملەكەتتىك باعدارلامالار بويىنشا قۇرىلىستى جۇرگىزۋ جەكەلەگەن كومپانيالارعا عانا بەرىلەدى. ولاردىڭ اراسىندا تەندەردىڭ قالاي وتەتىنىن, جەڭىمپاز كومپانيالار قانداي ەرەكشەلىكتەرى ارقىلى دارالانىپ شىققانىن بىلمەيمىن, – دەدى ا.چەبوتارەۆ.

قازاقستاندا يپوتەكا نارىعى قالىپ­تاس­پاعانىن ۇكىمەت ءبىلىپ وتىر. جىل باسىنان بەرى ۇكىمەت نارىقتان كەتكىسى كەلسە دە كەتە الماي جۇرگەنىن, ۇلتتىق بانك ارقىلى سىرتتان باقىلاپ وتىرعانىن ءبىز دە سەزىپ ءجۇرمىز. ۇلتتىق بانكتىڭ اقشا-كرەديت ساياساتى كوميتەتى 2022 جىل­دىڭ 6 جەلتوقسانىنان باس­تاپ با­زا­لىق مول­شەر­لەمەنى 16,75 پا­يىز دەڭ­گەيىنە دەيىن كوتەرۋ تۋرالى شە­شىم قابىلداۋى باعاعا اسەر ەتەدى. ساراپ­شىنىڭ پايىمداۋىن­­­شا, حالىقتى تۇر­عىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتەتىن كەز كەلگەن مۇمكىندىكتى ۋىستان شىعارىپ الۋعا بولمايدى. تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنىڭ ينۆەستورلارى الەۋمەتتىك ارزان ءۇي سالۋعا مۇددەلى ەمەس, ولار تەك قىمبات ۇيلەردى سالۋدى ءتيىمدى سانايدى, مەملەكەتتىك, الەۋمەتتىك باعدارلامالارعا قاتىسپايدى. ينۆەستورلاردى قولجەتىمدى ۇيلەردى سالۋعا مىندەتتەۋ ءۇشىن نارىقتاعى ويىن ەرەجەسى بارلىعىنا بىردەي بولۋى كەرەك. نارىقتاعى 10 مامىلەنىڭ 9-ى يپوتەكامەن جاسالادى. ەكونوم-ساناتتى تۇرعىن ۇيلەر عانا ەمەس, ءتىپتى ەليتالىق جىلجىمايتىن م ۇلىكتەردى دە نەسيە ارقىلى ساتىپ الادى. تۇرعىن ءۇي نارىعىندا جۇرگەن جەكەلەگەن ينۆەستورلارعا ۇزاق مەرزىمگە سۋبسيديا بەرىپ, ولاردى ارزان, ساپالى پاتەر سالۋعا رەسۋرس رەتىندە پايدالانۋعا بولادى.

– ەندى كوممەرتسيالىق يپوتەكا ەمەس, الەۋمەتتىك باعىتتاعى يپوتەكاداعى شارشى مەتر باعاسى 20 پايىزعا كوتەرىلەدى. بۇدان تومەن باعا قۇرىلىس كومپانيا­لارى ءۇشىن شىعىن. ۇكىمەت ءتۇرلى باع­دارلامالارى ارقىلى نارىققا ارالاسۋىن توقتاتسا, يپوتەكالىق نارىق كوممەرتسيالانىپ, نارىقتىڭ مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە تاۋەلدىلىگى تومەندەيدى, نارىق­تا باسەكە پايدا بولادى. بۇل الەمدىك تاجىريبەدە بار ءۇردىس, – دەيدى ساراپشى.

ا.چەبوتارەۆ ايتقانداي, قۇرى­لىس­قا قاجەتتى تاۋارلاردىڭ 80-90 پايىزىن وز­دە­رى شىعاراتىن ەلدەردە باعانى تىزبەك بو­يىنشا رەتتەيدى. مۇنىڭ ءما­نىسى قۇرىلىس تاۋارلارىن شىعاراتىن كومپا­نيا مەن قۇرىلىس كومپانيالارى اراسىندا ءبىر-بىرىنەن تاۋار الماسىپ تۇرۋ تۋرالى ارنايى كەلىسىم بولادى. قۇرىلىس كومپانيالارى ولاردان تاۋار ساتىپ الادى. ال ەكىنشى تاراپ تاۋارمەن قامتاماسىز ەتۋدى ءوز جاۋاپكەرشىلىگىنە الادى. ءبىزدىڭ جاعدايدا ول مۇمكىن ەمەس. باعاعا اسەر ەتەتىن فاكتورلار اراسىندا ۇي­لەسىمدىلىك جوق. مەملەكەت ينتەرۆەنتسيا ارقىلى باعانىڭ نارىق جولى­­­مەن رەتتەلۋ مۇمكىندىكتەرىن شەكتەپ تاس­تايدى.

– حالىققا ءۇي سالۋعا ارنالعان باع­دار­لاما كوبەيگەن سايىن تۇرعىن ءۇي سالاتىن كومپانيالار دا كوبەيىپ, ساپا ماسەلەسى تاسادا قالعان بولاتىن. قازىر وتباسى بان­كىنىڭ دە تالاپتارىندا وزگەرىستەر بار. باعدارلاماسىنا قاتىسۋشىلاردىڭ كىرىسىن راستايتىن تالاپ ەنگىزىلدى. ياعني تۇرعىن ءۇي نارىعىنداعى ءۇردىس باسە­كە­لەستىك ورتاعا جاقىنداي باستادى. دەمەك مەملەكەتتىك باعدارلامالار سانىن قىسقارتۋ ارقىلى عانا نارىقتاعى ۇسىنىستى حالىقتىڭ تولەم قابىلەتىنە سايكەستەندىرە, ساپالىق دەڭگەيگە كو­تەرە الاتىنىمىزدى تۇسىندىك, – دەيدى ا.چەبوتارەۆ.

الماتى