تاياۋدا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ اتىراۋ جاستارىمەن كەزدەسۋدە ەلەكتروندى تەمەكىگە اۋەستەنىپ بارا جاتقان وقۋشىلار تۋرالى ءسوز قوزعادى. «قازىر ەرەسەكتەردىڭ ەرمەگىنە اينالعان ەلەكتروندى تەمەكىگە وقۋشىلار دا اۋەستەنىپ بارادى. مۇنداي تەمەكىنى بالالار دۇكەننەن ەش كەدەرگىسىز ساتىپ الادى. بۇل – قاۋىپتى جاعداي», دەدى پرەزيدەنت.
ايتىلعان ءسوزدىڭ جانى بار. مۇنى ەلىمىزدىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ سوڭعى ءتورت جىلدا شىلىم شەگۋ بويىنشا جۇرگىزگەن مونيتورينگتىك ەسەبى دالەلدەيدى. دەرەككە سۇيەنسەك, جالپى ءبىر رەتتىك شىلىمدى ساتىپ الاتىن 12 مەن 15 جاس ارالىعىنداعى جەتكىنشەكتەر سانى ءۇش ەسەگە ارتقان. بۇل دەگەنىڭىز ءاربىر مەكتەپتەگى 15% ۇل, 6% قىز ەلەكتروندى تەمەكىنىڭ ءتۇتىنىن بۋداقتاتىپ كوردى دەگەن ءسوز.
اتى-ءجونىن جاريالاماۋدى وتىنگەن 16 جاستاعى ەلوردالىق كەيىپكەرىمىز ءبىر رەتتىك شىلىمدى اۋەلدە وقۋشىلار اراسىندا ءسان بولعاندىقتان شەگىپ كورگەنىن جاسىرمادى. ول ءتۇرلى ءتۇستى فلوماستەر سەكىلدى كىشكەنتاي قۇتىسى بار ۆەيپ كادىمگى شىلىمعا قاراعاندا ءيىس شىعارمايدى ءارى زيانسىز دەپ ەسەپتەيدى.
– ەلەكتروندى تەمەكىگە العاش رەت سىنىپتاستارىممەن كوشەدە جۇرگەنىمىزدە قىزىقتىق. دۇكەندەگى ساتۋشى اعايدان سۇراستىرىپ, نەشە ءتۇرى بارىن بىلدىك. نيكوتينى از, ءيىس شىعارمايدى ء«تۇتىن ەمەس, بۋ جۇتاسىڭ» دەپ ۆەيپتى ماقتاعاننان كەيىن اقشا قوسىپ, سول جەردەن ساتىپ الدىق. باسىندا قورقىنىش سەزىمى بولدى. اتا-انالارىمىز, مۇعالىم كورىپ قويسا, نە ىستەيمىز دەپ ويلادىق. كەيىن كەزەكتەسىپ ۇيگە الىپ كەتەتىندى شىعاردىق. اناما ءبىر رەت ۇستالىپ قالا جازدادىم. سودان سوڭ ۇيگە اكەلۋدى دوعاردىم. قازىر جولداستارىمنىڭ ءبىرازى شەگۋىن توقتاتتى. بىراق مەندە اۋەستىك بار سياقتى. ىزدەپ تۇراتىندى شىعاردىم, – دەيدى 10-سىنىپ وقۋشىسى.
ترەند پەن برەند قۋعان زاماندا جەر-جەردە قولدارىنا تۇتىكشە ۇستاپ, اپپاق بۋىن بۋداقتاتقانعا اۋەستەنگەن وقۋشىلار ەلەكتروندى تەمەكىنىڭ زيانىنا اسا ۇڭىلە قويمايدى. عالىمداردىڭ ايتۋىنشا, بۇل شىلىمداردىڭ زيانى ازداۋ. ويتكەنى كومىرتەگى توتىعى توكسيندەر, شايىر جانە باسقا دا قوسىمشا قوسپالار جوق كورىنەدى. بۇعان قوسا, ەلەكتروندى مەن جاي تەمەكىنىڭ بۋىن سالىستىرساق, ونىڭ اينالاسىنداعى تىنىستاۋشىلارعا قاۋپى تومەندەۋ. ال «تەمەكى تۇتىنىنەن ازات قازاقستان» ۇلتتىق كواليتسياسىنىڭ جەتەكشىسى ءجاميلا سادىقوۆا, مۇنى تازا «ميف» دەپ سانايدى.
– قىزدىرىلاتىن تاباك aikos, glo جانە ۆەيپتىڭ كادىمگى تەمەكىگە قاراعاندا نيكوتينى از دەگەن تۇجىرىم جالعان. بىرىنشىدەن, ءبىز ۆەيپتىڭ قاپتاماسىندا كورسەتىلگەنىنە قاراعاندا الدەقايدا كوپ نيكوتين انىقتادىق. سۇيىق تۇردەگى حيميالىق قوسپا اۋىز ۇرتىندا تەز سورىلىپ, قان جۇيەسىنە بىردەن تۇسەدى. بۇل ميدى نيكوتينمەن ۋلاۋ دەگەن ءسوز. ءتىپتى ۆەيپتى قولداناتىن بالالار ەسىنەن تانىپ قۇلاۋى مۇمكىن. ەكىنشىدەن, ۆەيپتى شەگەتىن ەرەسەكتەردە نيكوتينگە دەگەن تاۋەلدىلىك ودان ءارى ارتادى. ورتاشا ەسەپپەن ءاربىر ۆەيپتە 6-62 مگ دەيىن نيكوتين بار. سوندىقتان تاباك ونىمدەرىمەن اينالىساتىنداردىڭ «ەلەكتروندى تەمەكىدە نيكوتين از» دەگەن سوزىنە سەنۋدىڭ قاجەتى جوق.
ال aikos پەن glo – قىزدىرىلعان تاباك ءونىمى. ونىڭ ىشىندە نيكوتين 6 مگ دەيىن بولۋى مۇمكىن. مۇنىڭ ەندى كادىمگى تەمەكىگە قاراعاندا نيكوتينى از دەپ ايتىپ جاتادى. سولاي جارنامالانىپ تا ءجۇر. بىراق كۇنى بۇگىنگە دەيىن جاسالعان زەرتتەۋلەر ەلەكتروندى تەمەكىنىڭ زيانسىز ەمەس ەكەنىن كورسەتتى. ويتكەنى ولاردىڭ قۇرامىندا قانداي مولشەردە بولسا دا نيكوتين بار. ال كەز كەلگەن فورماداعى نيكوتيندى قولدانۋ – زيان. ونىڭ ۇستىنە بۇل ونىمدەر ەلەكتروندى شىلىمدى شەگۋشىنىڭ عانا ەمەس, ونىڭ اينالاسىنداعى ادامدارعا دا زيانىن تيگىزەدى. اسىرەسە بالالار تەمەكى تۇتىنىنەن تەز ۋلانىپ, ءتۇرلى اۋرۋعا شالدىعۋى ابدەن مۇمكىن. سوندىقتان دسۇ ەلەكتروندى تەمەكىلەر زيانسىز دەگەن تۇجىرىممەن كەلىسپەيدى. تەمەكىنىڭ قاي ءتۇرى بولماسىن وتە قاۋىپتى ەكەنىن ەستەن شىعارماعان ءجون, – دەيدى ج.سادىقوۆا.
دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ اقپاراتىنا سۇيەنسەك, شىلىم شەگۋ سالدارىنان جىل سايىن جاھاندا 8 ميلليوننان استام ادام قايتىس بولادى. ال ەلىمىزدە شىلىمنىڭ كەسىرىنەن جىل سايىن 18 مىڭعا جۋىق ادام كوز جۇمادى ەكەن. ويتكەنى تەمەكى وكپەنىڭ قاتەرلى ىسىگى, وكپەنىڭ سوزىلمالى وبسترۋكتيۆتى اۋرۋى, دەمىكپە, قان اينالىم جۇيەسى اۋرۋلارىن: جۇرەكتىڭ يشيميالىق اۋرۋى, ارتەريالىق گيپەرتونيا, قان تامىرى اۋرۋلارىن تۋدىرادى. بۇعان قوسا اعزانىڭ ينفەكتسيامەن كۇرەسۋ قابىلەتىن تومەندەتىپ, يممۋندىق جۇيەگە كەرى اسەر ەتەدى. دەسە دە الەۋمەتتىك جەلىدە دە الەۋەتتىڭ الەگىنە اينالىپ, ابدەن جارنامالانعان ۆەيپ, ايكوستار قولجەتىمدى باعادا ساتىلادى. ماسەلەن, ءاربىر بولشەك ساۋدا دۇكەنىندە ءبىر ۆەيپتىڭ باعاسى 2 مىڭ تەڭگەدەن اسپايدى. «رەسپۋبليكالىق پسيحيكالىق دەنساۋلىق عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعى» شجق رمك پاۆلودارداعى فيليالىنىڭ اعا دارىگەرى ءمادي توقانوۆ ۆەيپتەر قولجەتىمدى بولعاندىقتان تۇتىناتىندار قاتارى دا كوبەيدى دەيدى.
– جاستار جانە ەرەسەك ادامدار اراسىندا ەلەكتروندى تەمەكى شەگۋ بەلەڭ الۋى قاۋىپ بولىپ تۇر. سۇرانىسقا ساي تەمەكىنىڭ دە ءتۇرى كوپ. ولاردىڭ قۇرامىندا نە بار ەكەنىن ەشكىم بىلە بەرمەيدى. ماسەلەن, قازاقستاندا ۆەيپتىڭ قۇرامىن زەرتتەيتىن زەرتحانالار جوق. «ەشقانداي زالالى جوق, تەك ءتۇتىن شىعارادى» دەگەن شىندىققا جاناسپايدى. بىراق سول ءتۇتىننىڭ ىشىندە كوپتەگەن كونسەرگەندەر بار. ول اعزاعا وتە زيان. ارينە ونىڭ زياندىلىعى ەڭ سوڭىندا عانا بايقالادى. ءتىپتى ۋاقىت وتە كەلە زياندىلىق اسەرى كۇشەيە تۇسەدى. عىلىمي دەرەكتەر بويىنشا 70-80 پايىزى وسى ەلەكتروندى تەمەكىنى قولداناتىن ادامدار قاتەرلى ىسىككە, ونكولوگيالىق اۋرۋلارعا شالدىعادى. بۇعان قوسا سينتەتيكالىق زاتتاردىڭ وقۋشىلاردىڭ اۋەستەنۋىنە اسەر ەتەتىن بىردەن-ءبىر فاكتور قوعامدىق ورىنداردا, كولىكتەردە شىلىم شەگەتىن جانداردى كوپ كورۋى. ولاردىڭ پسيحولوگياسىندا شىلىم شەككەن ادام سونداي ءبىر مىقتى بولىپ كورىنەدى. ودان بولەك بەينەجازبالار, كينو, سەريالداردا كەيىپكەرلەردىڭ ءتۇتىن شىعارعانى ولاردى ەلىكتىرمەي قويمايدى. ءارى تاعى ءبىر پارادوكس, وقۋشىلاردا «جوق, بولمايدى» دەگەن دۇنيەنى ولار قىزىعىپ ىستەيدى. نەگىزى زاڭ بويىنشا ونى ساتۋعا تىيىم سالىنعان. دەگەنمەن دە ونى بەلگىلى ءبىر ساۋدا-ساتتىق ورىندارىنان الادى. قوعامنان بولەك جاسوسپىرىمدەردىڭ اۋەستىگىنە ۇيدەگى اتا-انالاردىڭ بالالارىنا ۋاقىتىندا كوڭىل بولمەۋى دە سەپ. بۇگىندە اۋرۋلاردىڭ حالىقارالىق جىكتەمەسى بويىنشا F17 دەگەن (تەمەكى شەگۋدەن تۋىنداعان پسيحيكالىق جانە مىنەز-ق ۇلىق بۇزىلىستارى) دياگنوز بار. اۋرۋ بولعاننان كەيىن فيزيكالىق-پسحيكالىق كورىنىستەرى بولادى. كوبىنەسە قوبالجۋ, رەنجۋ, كوڭىل كۇيىنىڭ تۇراقسىزدىعى, اشۋشاڭدىق, باس اۋرۋى, تابەتتىڭ جوعالۋى, ەگەر ادام سول تەمەكىنى بەلگىلى ءبىر ۋاقىتقا توقتاتسا, كادىمگى ەسىرتكى قولداناتىن ادام سياقتى تاۋەلدىلىگىن سەزىنەدى.
«تەمەكى تۇتىنىنەن ازات قازاقستان» ۇلتتىق كواليتسياسىنىڭ جەتەكشىسى ءجاميلا سادىقوۆا ەلەكتروندى تەمەكىلەردى نەمەسە ۆەيپتەردى قولدانۋى سالدارىنان وكپەنىڭ زاقىمدالعانىن بىلدىرەتىن ارنايى ەۆەيلي (evali) اۋرۋى بار ەكەنىن ايتادى. بۇل دياگنوزدان ەمدەلۋ دە قىمبات. جاساندى تىنىس الۋ اپپاراتىن قوسۋ ارقىلى اۋرۋحاناعا جاتقىزۋدى قاجەت ەتەدى. ويتكەنى ونىڭ بەلگىلەرى تۇماۋعا نەمەسە پنەۆمونياعا ۇقساس بولۋى مۇمكىن. بىراق بۇل رەتتە انتيبيوتيكتەر كومەكتەسپەيدى. وتكەن جىلى اقش دارىگەرلەرى وسىنداي دەرتپەن ءۇش مىڭعا جۋىق 40 جاسقا دەيىنگى ازاماتتى تىركەگەن. ال 68 ادام اجال قۇشقان.
سوندىقتان قازىر ەلەكتروندى تەمەكى اينالىمىنا تىيىم سالۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىندە تۇر. بۇل پروبلەما نەگىزىندە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە دەنساۋلىق ساقتاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىنىڭ تۇجىرىمداماسى ازىرلەنگەن-ءدى. بۇل وسىدان ەكى اي بۇرىن «اشىق نقا» سايتىندا جاريالانعان ەدى. ايتا كەتەيىك, الەمدە دانيا, نورۆەگيا, ۋرۋگۆاي, ارگەنتينا, پاناما, برازيليا, مەكسيكا, كانادا, تايلاند, ءۇندىستان, گونكونگ, سينگاپۋر, مالايزيا, فيليپپين, ليۆان, قاتار سياقتى 32 ەل ۆەيپتى ساتۋعا تىيىم سالعان.
زەيىن ەرعالي,
«Egemen Qazaqstan»