«بۇل ولكە ولەڭ-جىردىڭ سارايى ەدى»

اقىن باۋىرجان جاقىپتىڭ جاڭا جيناعىنان تۋعان ويلار

جيناقتىڭ نەگىزگى ماعلۇماتتارى مۇقابانىڭ سىرتىندا ەمەس, ىشكى تيتۋل بەتىندە كورسەتىلگەن: «باۋىرجان جاقىپ. شىعارمالارى. ءبىرىنشى توم. «ەلىككورگەن». ولەڭدەر, باللادالار, پوەمالار. «Foliant» باسپاسى. استانا-2013.» ءوزىمدى ايىرىقشا قۋانتقانى, «التاي-ەرتىس كىتاپ­حاناسى» اتتى ايدارى. قازىر نە كوپ, باس­پا كوپ. بىراق بەرەكەسى از. قالتاڭ قالىڭ بولسا, كىتاپ باسۋ وپ-وڭاي, ءتىپتى جازۋ-سىزۋدان حابارى شاما­لى قابىلەتسىزگە دە. ال شىعىس قازاقستان وبلىس­تىق اكىمدىگىنىڭ مىنا ءىس-شاراسى قالىپتاسقان قالام­گەرلەردىڭ كىتابىن شىعارۋدى كوزدەيدى. وبلىس باسشىلىعىنا بەردىبەك ساپارباەۆ مىرزا كەلگەلى وسكەمەن مەن سەمەي جۇرتشىلىعى تالاي تولايىم تابىستارعا قول جەتكىزۋدە. قاي اكىمنىڭ دە شارۋاسى باستان اسادى. بىراق بەكەڭ بارىنە ۇلگەرەدى. جۋىردا «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە جاريالانعان «وڭتۇستىكتە حالىق كوپ, جەر از. ال بىزدە جەر كوپ, حالىق از» اتتى ماقالادان شىعىس قازاقستان وبلىسىندا قانداستارعا قاناتتى قامقورلىق جاسالىپ وتىرعانىن وقىپ, و جاققا قىتايدان, موڭعوليادان, ءوزىمىزدىڭ وڭتۇستىك وبلىستاردان 800-گە جۋىق وتباسى كوشىپ كەلىپ, توپىراعى قۇنارلى, ءشوبى شۇيگىن, وزەن سۋى اعىل-تەگىل ولكەدە ءونىمدى ەڭبەك ەتىپ جاتقانىن ءبىلىپ, وي, بارەكەلدىلەپ ءسۇيسىنىپ قالدىم... انەۋ ءبىر جىلدارى وسكەمەنگە بارعانىمدا, قازاقتىڭ باس اقىنىنا پريستان جاقتاعى تاۋدىڭ ەتەگىنەن ءۇش-ءتورت جاپىرايعان سامان ءۇيدىڭ باسىن قۇرايتىن ءبىر شولاق كوشەنى بەرە سالعانىنا قورلانىپ, جاعامدى ۇستاپ ەدىم. ەندى مىنا تاۋەلسىزدىگىمىز زامانىندا, ۇلى اباي اق ەرتىستى ورلەپ كەلىپ, وبلىستىڭ ورتالىق كوشەسىندەگى بيىك تۇعىرعا كوتەرىلىپتى. بۇرناعى جىلى ۆاشينگتونعا جول ءتۇسىپ, قالانىڭ تازالىعىنا قايران قالىپ ەدىم. قايتىپ كەلىپ وسكەمەنگە سوققانىمدا, تازالىعى ايگىلى شاھاردان كەم تۇسپەيتىندىگىنە جانە تاڭ قالايىن. «التاي-ەرتىس كىتاپحاناسىنىڭ» پايدا بولۋى قازاق ەلىنىڭ رۋحاني بايلىعىن مولايتۋعا قوسىلعان ايتۋلى ۇلەس سياقتى كورىنەدى ماعان. فيلولوگيا دوكتورى, پروفەسسور, قازاق ەنتسيكلوپەدياسىنىڭ باس رەداكتورى باۋىرجان جاقىپ ءىنىمنىڭ بۇگىندەر جىگىت اعاسى جاسىنا كەلىپ, اقىندىق شابىتى تاسقىنداپ تۇرعان شاعى. ماقالا اتالىمى – وسى جيناقتاعى «كوز الدىمدا» ولەڭىنەن الىندى. «كوز الدىمدا تۋعان جەر, اباي ەلى, قاجىماس وزگەرسە دە قالاي ءوڭى؟ «ءىشى التىن, سىرتى كۇمىس» سوزدەن سوققان بۇل ولكە ولەڭ-جىردىڭ سارايى ەدى.   كوز الدىمدا كورىندى سارجالىم دا, ءبىزدىڭ اۋىل قول بۇلعاپ ار جاعىندا. الىس جەردەن ماۋقىڭدى باسۋ ءۇشىن ورالۋدىڭ ءوزى دە ولجا مۇندا». بۇل جولداردان ماتەرياليزمنىڭ اياق الىسى بايقالادى. اقىن قازاق ەلىنىڭ وتكەنى مەن بۇگىنگىسىن بۇرىنعى جازىلىمداردان وزگەشە ءبىر-بىرىنە شەندەستىرمەي جىرلاعان. جيناقتى وقىپ شىققانىڭدا, تەك جالعىز ولكەنى عانا ەمەس, جالپى ۇلان-بايتاق قازاق ەلىنىڭ ارعى-بەرگى ءداۋىرىنىڭ ءبارىن «ولەڭ-جىردىڭ سارايىنا» بالايسىڭ. ءوز باسىم التاي ولكەسىنەنمىن. مەنىڭ دە «التاي-ەرتىس كىتاپحاناسى» ارقىلى «تاۋەلسىزدىك كوزىمەن» اتتى كىتابىم جارىق كورگەن. «قايداسىڭ, سول كۇندەر» دەگەن مەمۋارلىق رومان-ەسسەدە كىندىگىمنىڭ قانى تامعان جەرى ەرتىستىڭ سول جاق وڭىرىندەگى ارشالى اۋىلى ەكەنىن جازعانمىن. باۋىرجاننىڭ جيناعىنان «ارشالار» دەگەن ولەڭدى كەزدەستىرىپ, قادالا قالايىن. «ءبىزدىڭ ەلدىڭ تاۋىندا وسكەن ارشالار, جارتاستاردى جارىپ شىعىپ جار سالار. ايقىش-ۇيقىش, تاۋ موينىنا اسىلىپ, كوكىرەگىڭنىڭ كوزىن اشىپ قارسى الار.   ءيىسى بولەك شاشۋ ەتىپ شاشاتىن, كۇيشى كەرەك دومبىراعا قوساتىن. جاپ-جاسىل بوپ ەركەلەگەن كوك ارشا جاس سۇلۋداي كۇنگە بۇرىم توساتىن.   قىسى-جازى تاۋدىڭ كوركى ارشالار, جەردەن ورگە ورمەلەپ كەپ جول سالار. قۇدىرەتىنە, بيىكتىككە تالپىنعان قولاتتاعى بۇكىل اعاش قول سوعار».   ءسوز ونەرى, كوركەم ادەبيەت وزگە دە قوعامدىق سانا تۇرلەرىمەن, ساياسي يدەولوگيا, فيلوسوفيا, مورال, ادامگەرشىلىك سالالارىمەن اجىراماس بايلانىستا, ءبارى قوسىلىپ زاماناۋي پروبلەمالارىن تانىپ زەردەلەۋ جولىمەن داميتىنى بەلگىلى. تاۋەلسىزدىك ءداۋىرى وي-سانامىزدى تەرەڭدەتە ءتۇستى, شىندىق دۇنيە مەن مۇرات, يدەالىمىزدى ايقىنداپ, وتانىمىزدىڭ جارقىن بولاشاعىنا سەنىمىمىزدى بولىپ كورمەگەن دارەجەدە نىعايتا ءتۇستى. «تۋعان جەرىم كومكەرىلگەن گۇلمەنەن» دەگىزدى («سوزمونشاق»). «ارشالىنىڭ» ليريكالىق گەرويى – «بيىكتىككە تالپىنعان» بۇگىنگى تاۋەلسىز ەل ادامى. بەينەلى ءسوزدىڭ تۇپكى تامىرى – شىندىق كاۋسارىمەن سۋارىلعان. قازاق ەلىنىڭ تابيعاتى, كوككە ورمەلەيتىن ارشاسىنا دەيىن ماڭگىلىك مۇرامىز, ىرىسىمىز. حالقىمىزدىڭ ءسوز قورىنداعى ەرتەدەن ءسىڭىستى شەگى, شەتى جوق ۋاقىت ولشەمىن بىلدىرەتىن ءسوز قازىرگى ۋاقىتتا مۇلدە جاڭاشا ەستىلەدى. تىڭ ءسوز ونەرى – بولەكشە فورما ىزدەپ شارق ۇرۋدان ەمەس, جاڭا ليريكالىق كەيىپكەر جۇرەگىنەن تۋىپ بالالاماق. ارشالى وبرازى ازات ەلدىڭ ازاماتى ءۇشىن كيەلى بويتۇمار ەسەپتى. كىندىك كەسكەن جەر تۇرسىن, جالپى قازاق ەلىنىڭ ۇلان-عايىر ايماقتارىنىڭ ارقايسىسىنىڭ دارا قاسيەتىن سەزىنۋدىڭ ءوزى قانداي عانيبەت. «سارىارقانىڭ سامالى», «قوس جاعاسى ەسىلدىڭ», «وڭتۇستىكتەن ەبىنىڭ ەستى جەلى», «سارىاعاش», «اقمەشىت», «بەسقاراعاي», «اتىڭنان اينالايىن, باياناۋلا», «ەرتىس وزەنى», ت.ب. ولەڭدەرىنە قاراعاندا, باۋىرجان رەسپۋبليكامىزدىڭ ءتورت بۇرىشىن تۇگەل دەرلىك ارالاپ, تاريحى مەن بۇگىنگىسىنە, سول ولكەلەردە تۋىپ, ءيسى قازاقتىڭ اتىن شىعارعان, داڭققا بولەنگەندەر ەرلىگىن جىر كەستەسىنە جارقىراتا تۇسىرۋگە تالپىنعان. «الەمنىڭ بارلىق جاڭارعان كارتاسىنا ەنگەن» بۇگىنگى تاۋەلسىز قازاقستان – عاجاپستان. اينالدىرعان 20 جىلدان استام ۋاقىت ىشىندە حح عاسىرعا تاتيتىن جولدان وتكەنىن اقىن بار ىنتى-شىنتىسىمەن, كوكىرەگىڭە قونىمدى ەتىپ جىرلايدى. ماسكەۋ ءبىر كۇندە سا­لىن­باعان عوي. سونداي ماتەل بار. ال, ءبىزدىڭ استا­نا شە؟! استانا قاس پەن كوز­دىڭ اراسىندا الەم كوز تىگەتىن شاھارعا اينالدى. «توپىراق كومىپ, تاريحىم تاستا قالعان, ءوتتى زامان جانىمدى جاسقا مالعان. كەشە عانا ىرىستى اقمولا ەدى, بۇگىن, مىنە, نۇر ۇشتى استانامنان.   نە كورمەدى قازاقتىڭ بۇل دالاسى, بوستاندىقتىڭ قىمبات-اۋ تىم باعاسى. سايىن دالا توسىندە بوي كوتەرگەن, بۇگىن مۇلدەم جاڭعىرعان تىڭ قالاسى.   وسىناۋ كۇندى سان عاسىر كۇتكەن دالا, جارقىرايدى استانام تىپتەن دارا. ابىلايدىڭ اق تۋىن ارداي ساقتاپ, نۇرسۇلتاننىڭ كوك تۋىن تىككەن قالا.   وتان ءۇشىن كەتكەندەر وتقا كىرىپ, ۇرپاعىنىڭ جادىندا جاتتى ارىلىپ. بايتەرەكتىڭ ۇشارىن بۇلت شالمايدى. اقوردادان اقيقات اقتارىلىپ». اقىننىڭ «الماتى», «اقىنداردىڭ قالاسى», «الماتىنىڭ سيرەنى» ولەڭدەرىنەن دە ازات ەلدىڭ ارشىندى ادىمى سەزىلەدى. وڭتۇستىك استانا «كۇن سايىن الۋان تۇرگە ەنۋدە». اۆتوردىڭ تولعانىسى وقىرمان وي-سەزىمىن سان-ساققا جۇگىرتەدى. الماتى مەتروسى شە؟ بۇل – جەر ءجۇزىنىڭ ادام قولىمەن جاسالعان تاعى دا ءبىر عاجايىپ كەرەمەتى («ۆوسموە چۋدو») بولعالى تۇر ەمەس پە؟! پوەزيا – اسەمدىك الەمى. باۋىرجاننىڭ ولەڭ كىتابى ەستەتيكالىق قۇندىلىقتارى زور قۇبىلىستاردى ويلانا, تولعانا جىرلاپ, وقىرماندى قۋانىشقا, وتانعا دەگەن رياسىز ماحابباتقا بولەيدى, جارقىن مۇرات-يدەالعا جەتەكتەيدى. ارينە, ءومىر بولعان سوڭ ونىڭ كولەڭكەلى جاعى بارىن, اسەمدىك ەستەتيكاسىنا قاراما- قارسى تۇراتىن زۇلمات كۇشتەر دە قاراپ جاتپايتىنىنا دا قانىق. ۇسقىنسىزدىق دەگەن ۇعىم اتى كەلىسىپ تۇرماعانىمەن, بۇل دا ەستەتيكانىڭ ماڭىزدى كاتەگوريالارىنىڭ ءبىرى. ەرەكشەلىگى, ۇسقىنسىزدىق ەستەتيكالىق سەزىنىلۋى جاعىنان قاراما-قايشىلىقتى ۇعىم. بەينەلەۋ وبەكتىسى جۇرەك اينىتاتىنداي كەسكىنسىز بولسا دا, سۋرەت قۇدىرەتىمەن وبرازعا اينالعاندا تۇبىرىنەن وزگەرەدى. جاماندىقتى جەرلەۋ, سىناۋ قورشاعان دۇنيە قۇبىلىسىن جاڭا قىرىنان تانۋعا جول اشادى. سۋرەتكەر تىلىنە, ءسوز تاپقىشتىعىنا سۇيسىندىرەدى. «مىناۋ ءبىزدىڭ جالعاندا, ارام دا كوپ, قۋ دا كوپ, قاناتىمدى قىزعانىشتىڭ قىزىل وتى شالعاندا, قاۋىرسىنىمدى ماتىردىم, ءموپ-ءمولدىر اعىن سۋعا كەپ. مىناۋ ءبىزدىڭ زاماندا, كوتەرىلگەندە بايراعىم, دۇشپان دا كوپ, جاۋ دا كوپ. جىگەرىمدى جانىدىم, نامىسىمدى قايرادىم; جاقپار-جاقپار تاسى بار, كوپتى كورگەن تاۋعا كەپ». باۋىرجان اقىن تاريحىمىزدىڭ مۇناراسىنا ءجيى كوتەرىلىپ, كوڭىل قۇسىمەن قازاق حالقىنىڭ باسىنان وتكەن نەلەر حيكمەتتەرگە كوز جىبەرەدى, ورحون بويىن شارلايدى, تاسقا قاشالعان اتا-بابانىڭ زارلى وسيەتىنە قۇلاق توسادى. «– ءبىز مەملەكەتتى حالىق ەدىك. قايدا سول مەملەكەتىمىز؟ ء–بىز قاعانى بار حالىق ەدىك. قايدا سول قاعانىمىز؟». اتا-بابالارىمىزدىڭ كونە تاريحىنىڭ تالىپ ەستىلگەن وسى ءبىر ءۇنى, ۋايىمى باۋىرجان پوەزياسىنان ءالسىن-ءالى سارىنداپ, ەستەتيكالىق ساراپتاما, سالىستىرۋلار ارقىلى ورنەكتەلەدى («تۇمار», «تۇعىر», تاۋەلسىزدىككە ارنالعان ولەڭدەر) «ساق تا بولدىم, عۇن بولدىم اۋەلدە مەن, تاريحىمدى ەسكە السام كەمەلدەنەم. بىلگە قاعان, تونىكوك, كۇلتەگىن بوپ, تاس تىلىندە سويلەستىم الەممەنەن. ماحامبەت بوپ سوزىممەن وت ويناتىپ, اباي بولىپ ءۇن قاتتىم ولەڭمەنەن. وتار بولدىم, وت كەشتىم, سۋعا باتتىم كۇنىن كەشتىم شارق ۇرعان شاعالانىڭ. ەندى بۇگىن كوردىم مەن قازاعىمنىڭ ازاتتىقتى باقىتقا بالاعانىن. شەكارامدى بۇتىندەپ كوزىم جەتتى بوستاندىقتا ولشەۋسىز باعا بارىن. ............................................................ تاۋەلسىزدىك كۇندەي نۇر توككەن ەدى, ارتتا قالدى ءومىردىڭ وتكەلەگى. سەن كوك تۋعا اينالدىڭ كوگىمدەگى, العاش سەنى ەلباسى وپكەن ەدى. سونىڭمەن دە اسىلسىڭ تاۋەلسىزدىك, سەنەن باسقا باقىتتىڭ جوق كەرەگى!». استانادا تۇرعىزىلعان اركادا تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ (شارتتى تۇردە ايتقاندا بۇگىنگى قاعانىمىزدىڭ), قولىمەن «ماڭگىلىك ەل» ءسوزى جازىلۋى – وركەندى ءومىر سالتاناتى. قازاق اتاۋلى تاۋەلسىزدىك ءرامىزىن بەينەلەيتىن بولەك جاراتىلىستى عيماراتقا تابىنا, تامسانا قارايدى. ايىرىقشا ەستەتيكالىق ءلاززات الادى. بۇل ۇعىم-سەزىم بۇگىنگى تاۋەلسىزدىك زامانىمىزبەن قوسا, ەرلىككە تولى كەشەگىمىزدى, جارقىن بولاشاعىمىزدى تۇگەل قامتيدى. باۋىرجان جيناعىنان «تايقازان» اتتى عيبراتتىق ءمانى زور جىر دا سول ماڭگىلىك تاقىرىبىنىڭ قۇنارلى ارناسىنان تابىلادى. «بۇل قازان - باسقالارعا ارمان قازان, شۇپىلدەپ نۇرى اللانىڭ تولعان قازان. جازىلىپ قۇران ءسوزى ەرنەۋىنە, كاعباسى تۇركىستاننىڭ بولعان قازان.   كەڭدىك پەن قوناقجايلىق ۇلگىسىندەي قازاقتىڭ قاسيەتى قونعان قازان. ورنىنان ءبىر دۇلەي كۇش قوزعاپ كەتىپ, قاراۋسىز ەرميتاجدا قالعان قازان.   سول قازان ءبارىن كورگەن ازابىمنىڭ, كۋاسى تالاي-تالاي ازا-مۇڭنىڭ. تايقازان تۇركىستانعا الىنعان سوڭ, باسىنا باقىت قوندى قازاعىمنىڭ». باۋىرجان قاتىناعان قازاق ولكەلەرىنىڭ بارىندە, كەرەك دەسەڭىز, جيناقتىڭ «تۇرىك داپتەرىندە», «ىستامبۇل», «ەلازىع شاھارىندا» بۇرىنىراق مەن دە بولعانمىن. سونداي ساپارلاردا باۋىرجان اقىننىڭ اريستوتەل ايتقان كاتارسيسپەن نارلەنىپ, ىشتەي جۋىلىپ قايتاتىنىن تۇسىنەمىن. تۇركيادا باۋىرجان «ءتۇستى ەسىمە كۇلتەگىننىڭ كوك تاسى, ءتۇستى ەسىمە بىلگە قاعان قاقپاسى», «سەنى كورىپ تەڭىزدەي بۋىرقاندى, مەنىڭ-داعى بويىمدا تۇرىك قانى» دەپ تولعانادى. تۇرىكتەي «الىستاعى باۋىرىمىز» (ماعجان) قازىر ءبىزدىڭ ەڭ جاقىن باۋىرىمىز. بۇگىندەر تۇركياعا بارا قالساڭ, تۇرىك اعايىندار جانى قالماي كۇتەدى. «ۇيدەن قىرىق ادىم شىقساڭ – ءمۇساپىر بولاسىڭدى» دا باسقاشا قابىلدايسىڭ. «مىنا قازاق مۇساپىرلەرگە الدىڭعى جاقتان ورىن بەرىڭدەر» دەگەن ءسوزدى ىلكى ەستىگەنىڭدە تىكسىنىپ قالعانىڭمەن, بارا-بارا جۇرەگىڭە جىلى تيەدى. ويتكەنى, تۇرىكشە «ءمۇساپىر» مەيمان ءسوزىنىڭ ماعىناسىن بەرەدى. باۋىرجان جاقىپ شىعىس قازاقستان وبلىسى اباي اۋدانىنىڭ اققورا اۋىلىندا تۋعان. مۇنى ەسكە الىپ وتىرعانىمىز تاعى ءبىر ەستەتيكالىق پارادوكسكە وقۋشى نازارىن اۋدارۋ ەدى. «اتىڭنان اينالايىن, ابىرالىم...» ولەڭىندە اتوم, سۋتەگى بومبالارىنىڭ جارىلىسىنان جارادار بولعان اۋداندى قاجى اتانىڭ ارۋاعىن شاقىرىپ, ايگىلى امىرەنىڭ انىمەن, تاتتىمبەتتىڭ كۇيلەرىمەن « ەمدەپ» تەربەتەدى. « تامىزدىڭ جيىرما توعىزى... كۇن ەمەس, الىپ شار شىقتى, اسپان كوزىنەن قان شىقتى. دەگەلەڭ دەگەن ءور تاۋدىڭ كەۋدەسىنەن سول كۇن جان شىقتى. «تامىزدىڭ جيىرما توعىزى..» – ۇزاق ولەڭ. جىراۋلىق تولعاۋ ىسپەتتەس كۇيدەن ديالەكتيكالىق جاڭا ساپاعا كوشىپ, وداعا اينالادى. تامىزدىڭ جيىرما توعىزى... شەرمەندە بولعان ءوتتى كۇن. جەلبىرەدى ەندى كوك تۋىم ەلباسىم بەرىپ پارمەندى, پوليگون جابار جەتتى كۇن, كەۋدەمدى تەۋىپ تەكتى جىر, وعان دا جيىرما ءوتتى جىل...» جيىرما جىلدا جيىرما عاسىرلىق جولدان وتكەن قازاقستان – عاجاپستان جاھاندى جۇتۋعا اينالعان اتومداي ءداۋ-پەرىنىڭ جۇتقىنشاعىن تىعىنداپ, جەر-انانىڭ, ادامزاتتىڭ «جاندىرىپ جانىن ءورت» ەتپەۋگە, «ايىقپاس دەرتكە شالدىقتىرماۋعا» شاقىرادى... پوەزيا – ءومىر وقۋلىعى. ءبىر جاعى پەداگوگ, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە ۇزاق جىلدار بويى ساباق بەرىپ كەلە جاتقان باۋىرجان, وقىرمانىن جاعىمدى حاراكتەرلەردىڭ ءىس-ارەكەتىن, وي-سەزىمدەرىن تەرەڭ سەزىنىپ تۇسىنۋگە باۋليدى. باۋىرجاندى وقىعاندا تۋاتىن ويلار اعىل-تەگىل. كوبى كوڭىلىڭە ۇيالايدى. كەي شاقتا انە-جەرى, مىنا جەرى دەگىزەدى. ىنىگە اعالىق اقىل قوسۋ ارتىقتىق ەتە قويماس... عابەڭ جارىقتىق (مۇسىرەپوۆ): «كورشىم سيىرىمىز بۇزاۋلاعاندا: «س نوۆىم سچاستەم!» – دەپ كەلۋشى ەدى. ال, بىزدە باقىت ءسوزى ۇيىڭدە نارەستە ىڭگالاعاندا شىن قالپىن تابادى», – دەپ وتىرۋشى ەدى. ەسكىلىكتى ادەت, بىراق ۇستىمىزدەگى ۋاقىتتىڭ مۇددەلەرى ءبۇلدىرشىن زارۋلىگىن وتە-موتە قاتتى سەزىندىرۋدە. «كيىز ءۇي», «الاشا», «بىلتە شامنىڭ جارى­عى», «دومبىرا», «قاسقىردىڭ تەرىسى», «اۋىل­دىڭ قىسىن ساعىندىم», «قولتاڭبا», «ءۇش تال ۇكى» ولەڭدەرى – اقىننىڭ بالالىق شاعىنىڭ ءتاتتى كۇندەرىن ەلەستەتەدى. ليريكالىق گەرويدىڭ عانا ەمەس, قازاق اتاۋلىنىڭ ءبىر كەزدە باستان كەشكەن بال داۋرەنى تۋرالى جىرلار قيلى-قيلى پروبلەمالاردى قوزعايدى. ال, «اجەمنىڭ ۇرشىعى» ولەڭى ءجىتى سەزىمدى بالانىڭ ەرجەتۋى كەزەڭىمەن ۇلاسادى. وقىعان جاندى ءزارۋلى, زاماناۋي ويلارعا باستايدى. سانامالاعاندا بىلايشا كەلەدى. «كەتسەڭ دە الىس كۇنگە ۇشىپ, كەتپەيسىڭ ەستەن, ەندەشە, ءوزىڭ بوپ مەنى ءجۇر قۇشىپ, سەن توقىپ بەرگەن كەۋدەشە». نەمەرە ءوز بالاڭنان دا ىستىق كورىنەدى. اتا-بابا اتانعانداردىڭ ءبارىنىڭ باسىندا بار نارسە. مۇنى – ءبىر دەيىك. ەكىنشىسى – تۇنىپ تۇرعان ءپالساپا. «ءبىر ساتكە, اجە, تىنشىپ پا ەڭ, شۇيكەگە مول ءجىپ جيىلىپ.  وتىرۋشى ەدىڭ ۇرشىقپەن, ۋاقىتتى قوسا ءيىرىپ». ءار ادام - تاريح ۇرشىعى. ۇرشىقتى تومپيتىپ بارىپ جەر تومپايتادى. ولەڭنىڭ ءۇشىنشى قيسىنى بارىنەن دە بولەكتەۋ. الدىمەن ۋاقىتتىڭ قاتىگەزدىگىنە بايلانىستى. «سەن جوقتا كوڭىل سەرگي مە, ساعىندىم اڭساپ بۇل - شىنىم. يەسىز قالدى تورگى ۇيدە كيەلى سەنىڭ ۇرشىعىڭ». اجەسىنىڭ ايالى الاقانىنىڭ تابى قالعان ۇرشىقتى كورگەندە باۋىرجان, مۇمكىن, كوزىنە جاس تا الاتىن شىعار... كىم ءبىلىپتى. بىراق ولەڭ جولدارىن وقىعان ادام قيلى-كيلى ويعا شومادى. پوەزيا تابيعاتىندا كوپ قىرلى, كوپ سىرلى دۇنيە عوي. يەسىز قالعان ۇرشىق بۇگىنگى زامانا ايەلىنە بايلانىستى, جالپى ەل, ءتىپتى ادامزات تاعدىرىنا قاتىستى شار­تاراپتى پروبلەمالارعا دەن قويعىزادى. باۋىرجاننىڭ ۇرشىقتىڭ يەسىز قالعانىنا قاپالاناتىنىن ءوز باسىم ايەلدىڭ ءار ءۇيدىڭ التىن دىڭگەگى بولۋدان قالىپ بارا جاتقاندىعىمەن ءتۇسىندىرۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن. ايەل اتاۋلى تەڭدىك العانىنا 100 جىل تولىپتى. قازىر وت باسى, وشاق قاسىندا وتىرمايدى. ەركەكتەرمەن بىردەي سىرتتا قىزمەتتە. كەزىندە ءبارىمىز بۇعان قول سوقتىق, ەسكى زاماندى كۇللى جاھان بولىپ جاماندادىق. تورگى ۇيدە يەسىز قالعان ۇرشىققا ءمان بەرمەدىك. باۋىرجان اجەسىنىڭ ۇرشىعىن كوزى­نىڭ قاراشىعىنداي ساقتار. ال, كەلەسى ۇرپاق­تار شە؟ كۇرەسىنگە لاقتىرىپ تاستاۋى دا مۇمكىن... قازىردىڭ وزىندە دۇنيە ءجۇزى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى گوي-گوي سالۋدا. مانىسىنە قۇلاق تۇرمەسىڭە بولمايدى. ايەلدىڭ تەڭدىك الىپ, ەر ادامدارمەن بىرگە قىزمەت قىلۋى – تىم قىمباتقا تۇسۋدە, اسىرەسە وركەنيەتتى ەلدەردە – حالىق سانى ازايعان ۇستىنە ازايىپ بارا جاتىر, – دەپ دابىل سوعۋلارى جايدان-جاي ەمەس... ورتا ەسەپپەن العاندا, ورىس, فرانتسۋز, اعىلشىن ايەلدەرى ءارى كەتسە ەكى نارەستە, ايتپەسە كوبىنە جالعىز عانا بالا تابادى ەكەن. اق ءناسىلدى حالىقتاردىڭ بۇگىنگى زاماندا كۇرت ازايىپ بارا جاتقانى سول سەبەپتەن. ال, قازاق ايەلدەرى شە؟! ولار دا تابىسكەرلىك جاعىنان ەشبىر بۇرىمدىلاردان كەم سوقپايدى. ۇيدە دە, سىرتتا دا جۇمىس ىستەپ ءجۇرىپ, «ءالدي, ءالدي, اق بوپەمدى» بالا كوتەرەر شاعىندا ەكى-اق رەت ايتۋعا مۇرشاسى كەلسە سول... «ۇلان-بايتاق جەردە ءبىر ۋىس شوكىمدەي عانامىز» دەپ زارلانامىز, ەبەپ-سەبەبىنىڭ ءتۇپ تامىرىن قازبالامايمىز. يەسىز قالعان قازاق ۇرشىعى بۇرىنعىداي تولىسىپ تومپايمايدى. ۋاقىت ءجىپ قىلىپ ءجوندى يىرە المايدى, باۋىرجان ءىنىم! باۋىرجان اقىندىعى ۇستىنە كورنەكتى عالىم. «قازاق پۋبليتسيستيكاسىنىڭ قالىپتاسۋ, دامۋ جولدارى» اتتى دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىنا وپپونەنت بولعانىم ەسىمدە. بارشا كوركەم جانرلاردىڭ ۇيتقىسى ويتولعاق جانرىن سارالاۋداعى ۇزدىك ەڭبەگى ءۇشىن كەزىندە «دارىن» سىيلىعىمەن ماراپاتتالعانىن بىلەمىز. پۋبليتسيستيكالىق ءھام اقىندىق تالانت ءبىر ادامنىڭ بويىنان تابىلاتىنى سيرەك كەزدەسەتىن ءجايت. سوندىقتان «اجەمنىڭ ۇرشىعى» ولەڭىنىڭ يدەياسىن تولىق قاندىرماي اياقتالعانى وكىنىشتى. نە نارسەنىڭ دە جەمىسىن ابدەن ءپىسىرىپ الماي, جۇلا بەرمەۋگە كەرەك. شەريازدان ەلەۋكەنوۆ.