قوعالىنىڭ قىزىل كارتوبى قايدا؟

كەربۇلاقتىق اعايىن بۇگىنگە دەيىن قوعالى كارتوبىن قىسقا قامدايدى. ءتىل ۇيىرەر داقىلدى وزگە جەردەن الۋعا كونبەيدى. بىردەن ءدامىن ايىرىپ قويادى. ءيا, تۇرعىنداردىڭ ايتۋىنشا, 1970-80 جىلدارى ءار كەڭشاردىڭ ءوزى 700-800 گەكتاردان كارتوپ ەگەتىن. سوندا سۋى مول ارالتوبە سەكىلدى ەلدى مەكەندەر گەكتارىنان 16 توننادان استام ءونىم العان. قازىر جايناق, قوعالى اۋىلدارىنا بارساڭىز, الىس-جاقىنعا تانىمال داقىلعا دەگەن سۇرانىستىڭ تومەندەپ كەتكەنىن اڭدايسىز. وعان سەبەپ, بىرىنشىدەن – اۋىلداعى ەگىنشىلىكپەن اينالىساتىن حالىق سانىنىڭ ازايۋى, ەكىنشىدەن – شەتەلدەن كەلگەن كارتوپ سۇرىپتارىنىڭ ارالاسۋى.

اڭگىمەمىزدى ءارى قاراي تارقاتپاس بۇرىن ارعى تاريحتان اقپار بەرە كەتسەك. ەجەلگى ساق ءداۋىرىنىڭ تاريحىن باۋىرىنا بۇگىپ جاتقان, سان عاسىرلىق وركەنيەتتەن سۋىرتپاقتاپ سىر شەرتەتىن جايناق اۋىلىنىڭ ىرگەسى 1911 جىلى قالانعان. 1992 جىلعا دەيىن اۋىلدا ساۋساقپەن سانارلىقتاي قازاق وتباسى بولىپتى. ەلىمىز تاۋەلسىزدىك الىپ, تاريح دوڭعالاعى ءوزىنىڭ ەجەلگى جۇلگەسىنە اۋىسقاندا اۋىل اتاۋى 1993 جىلى «جايناق باتىر» دەپ وزگەرتىلدى. قازىر بۇل اۋىلداعى 615 ءتۇتىن, 2 600-گە جۋىق تۇرعىن, 180-گە جۋىق شارۋا قوجالىعى ەگىن جانە مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسادى. بىراق كارتوپ وسىرەتىندەردىڭ قاتارى ازايعان. 

«1979 جىلى ۋكراينادان كەلگەن كارتوپ سورتىمەن بىرگە كارتوپ قۇرتى دا ەرە كەلدى. باسىندا جۇرت كارتوپ قۇرتىن كورسە قاتتى تۇرشىگەتىن. قا­زىر ونى دارىمەن جويۋدىڭ سان ءتۇرلى تەح­ني­كاسىن مەڭگەرىپ الدىق. 1986 جىلى جەرگىلىكتى تۇقىمعا قاراعاندا ونىم­دىلىگى مول گوللاندىق كارتوپ ءوسىرۋ تەحنولوگياسى ەنگىزىلە باستادى. بى­راق شەتەلدىك كارتوپ سۇرىپتارىنىڭ كوبەيىپ كەتۋىنەن «قوعالىنىڭ كارتوبى» دەپ ماقتان ەتەتىن ەكولوگيالىق تازا, ءنارلى, ءدامدى كارتوپ تۇقىمىنان ايىرىلىپ قالدى. قازىر الماتى, استانا, وزگە وبلىستارعا كارتوپ جەتكى­زە­تىندەر سىرتى قىزىلدىڭ بارلىعىن «قوعالىنىڭ كارتوبى» دەپ ساتا بەرە­دى. قوعالى كارتوبىنىڭ داڭقىن بىلە­تىن جۇرت تالاسىپ ساتىپ الادى», دەيدى جايناق اۋىلىنىڭ اكىمى سامات سامي ۇلى.

جايناقتىقتاردىڭ كارتوپ وسىرۋگە دەگەن ىنتاسىن سۋدىڭ جىل سايىن ازايۋى دا تومەندەتكەن. بۇلاق كوزدەرى تارتىلىپ, سارقىراپ اعىپ جاتاتىن وزەندەردىڭ ارناسى كەۋىپ بارادى. سۋ تاپشىلىعى ىلعالدى قاجەت ەتەتىن كارتوپ شارۋاشىلىعىن وركەندەتۋگە كەدەرگى كەلتىرۋدە. سونىمەن بىرگە الىپساتارلار دا كەسىرىن تيگىزىپ وتىر.

«قوعالى اۋىلىندا 40 مىڭ گەكتار­دىڭ ۇستىندە سۋارمالى, ءتالىمدى جانە جايىلىمدىق جەر بار. ونىڭ ىشىندە 14 مىڭ گەكتارى اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىندا پايدالانىلسا, سونىڭ 3-4 مىڭ گەكتارى سۋارمالى. بيىل اۋىل بولىپ 300 گەكتاردىڭ اينالاسىندا عانا كارتوپ ەكتىك. مۇنى جۇرتتىڭ جالقاۋلىعىنان ەمەس, الىپ­سا­تارلاردىڭ اشكوزدىگىنەن دەۋگە بولادى. اۋىلداعىلاردىڭ الا جازداي توككەن تەرىنىڭ يگىلىگىن كۇزگە قا­راي جىلتىڭ ەتىپ جەتىپ كەلەتىن, ار­زان­عا الىپ كەتەتىن الىپساتارلار كورىپ وتىر. توككەن تەرىنىڭ پايداسىن وزدەرى ەمەس, باسقانىڭ كورەتىنىن سەزگەن جۇرتتىڭ داقىلعا دەگەن قىزى­عۋ­شىلىعى جوعالىپ بارادى», دەيدى قوعالى اۋىلىنىڭ اكىمى اسقار بايە­دىلوۆ.

ال سۋدىڭ تاپشىلىعى ءوزىمىزدىڭ كوپ دۇنيەگە نەمكەتتى قارايتىنىمىزدان تۋىنداپ وتىرعانداي. قوعالى اۋىلى­نىڭ اكىمى اسقار وڭعار ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, بۇرىندارى ۇلكەندەر كوكتەم شىعا تاۋ بوكتەرىندەگى بۇلاقتاردىڭ كوزىن اشىپ, توعانداردى تازالايتىن. قازىر جۇرت ورتاق ىسكە مويىن بۇرمايدى. جەر كوشكىنى, مال تۇيا­عىنىڭ اسەرى, تاعى باسقا سەبەپتەر­گە بايلانىس­تى كوزى بىتەلىپ قالعان بۇلاقتار سۋالىپ بارادى. تازالانباعان ارىقتان اعاتىن سۋدىڭ كوبى جەرگە ءسىڭىپ كەتەدى. تامشىلاتىپ سۋارۋ تەحنولوگياسىن پايدالانۋ دا كەنجەلەپ تۇر.

تاعى ءبىر سەبەپ, مەملەكەتتىك قول­داۋ­دىڭ جەتكىلىكسىزدىگى. شىنىن ايت­قاندا, بۇگىندە كارتوپ وسىرۋشىلەرگە دەمەۋقارجى تولەنبەيدى, تەحنيكا, ساۋدالاۋعا قاتىستى ەشقانداي كومەك كورسەتىلمەيدى. ەسەپتەپ كورەتىن بول­ساق, كارتوپتىڭ پايداسى شاش ەتەكتەن. بۇگىنگى نارىق جاعدايىندا ءبىر گەكتار كارتوپ وسىرۋگە ملن تەڭگە اينالاسىندا شىعىن كەتەدى. ال گەكتارىنان 20 توننادان ءونىم الىپ, كيلوسى 120 تەڭگەدەن ساتىلسا, ءار گەكتاردان 1,2 ملن تەڭگە كىرىس كىرگىزۋگە بولادى. جەر, اۋا رايى, سۋ, تەحنيكا, تاعى دا باسقا سەبەپتەرگە بايلانىستى ءونىم كولەمىندە وزگەرىس بولاتىن شىعار. بىراق كەدەرگىلەر جويىلسا, كوپتىڭ كارتوپ وسىرۋگە دەگەن ۇمتىلىسى ارتا تۇسەر ەدى.

كەزىندە گەكتارلاپ كارتوپ ەگىپ, تون­ن­الاپ ءونىم جينايتىن جايناق, قوعا­لى, شۇبار, ارالتوبە, تاعى دا باسقا كورشى اۋىلداردىڭ تۇرعىندارىنا كارتوپ ساقتايتىن قويما اۋاداي قا­جەت. كۇزدە ءونىمىن قويمالاپ, كوك­تەم شىعا ساتىلىمعا شىعارسا, ەل الىپساتارلارعا جەم بولماي, ەڭبەگىنىڭ يگىلىگىن كورەر ەدى.

اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ايتۋىنشا, بۇرىن جايناق اۋىلىندا 4 مىڭ تونناعا دەيىن كارتوپ ساقتايتىن قوي­ما بولىپتى. بۇگىندە قابىرعاسى قاۋساپ تۇر. ونى قالپىنا كەلتىرۋدى اۋىل بيۋدجەتى كوتەرە المايدى. سالىستىرمالى تۇردە ايتساق, جۋىردا مەملەكەت باسشىسى اقسۋ قانت زاۋىتىن قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن 12 ملرد تەڭگە مەملەكەتتىك قولداۋ كورسەتىلگەنىن ايتتى. جايناقتاعى قويمانى قالپىنا كەلتىرۋگە سول قارجىنىڭ تامشىداي ءبىر بولىگى بولىنسە, بۇل ماڭداعى كارتوپ وسىرۋشىلەردىڭ ءبىراز قيىندىعى شەشىلەر ەدى. كارتوپ شارۋاشىلىعىنا وسىعان دەيىن دەمەۋقارجى بولىنبەگەنى دە جۇرتتىڭ ىنتاسىن باسىپ تاستاعان. ەگەر كارتوپ وسىرۋشىلەرگە مەملەكەتتىك قولداۋ دۇرىستالسا, وتاندىق ءونىمدى وركەندەتىپ, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە دە سەپتەسپەك.

جالپى, بيىل جەتىسۋ وبلىسى بويىن­شا 11,8 مىڭ گەكتارعا كارتوپ سەبىلىپ, 245,9 مىڭ توننا ءونىم الىندى. ورتاشا ونىمدىلىك گەكتارىنا 211,8 تسەنتنەردى قۇراپ وتىر.

جەتىسۋ وبلىسى