مەملەكەتتىك رامىزدەر تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ باستى بەلگىسى, ۇلتتىڭ ماقتانىشى, حالىقتىڭ ايبارى ەكەندىگى بەلگىلى. ايتسە دە, ەلىمىزدە ءرامىزتانۋدى عىلىم سالاسى رەتىندە ورنىقتىرۋ بارىسىندا ءالى دە قىرۋار شارۋانى اتقارۋ قاجەت. گەرالديكالىق زەرتتەۋلەر ءبولىمىنىڭ جەتەكشىسى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى جىبەك بولتانوۆامەن مەملەكەتتىك رامىزدەر توڭىرەگىندە وي وربىتكەن ەدىك.
– گەرالديكالىق زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى ارحيۆ ىستەرى جانە قۇجاتتامانى باسقارۋ كوميتەتى جانىنان قۇرىلعانىنا كوپ بولا قويعان جوق. ورتالىقتاعى گەرالديكالىق زەرتتەۋلەر ءبولىمى مەملەكەتتىك رامىزدەردى عىلىمي نەگىزدەۋمەن قالاي اينالىسىپ جاتىر؟
– شەكارا, ەلدىڭ استاناسى, مەملەكەتتىك رامىزدەر – ەلدىكتى, ونىڭ رۋحىن تانىتاتىن كيەلى ۇعىمدار. رامىزدەر جانە ءرامىزتانۋ تۋرالى پايىمداۋلار باستاۋىن تىم ارىدەن الادى. «ەرتە كۇندە وتتى كۇننەن عۇن تۋعان, وتتى عۇننان وت بوپ ويناپ مەن تۋعام», دەيدى ماعجان اقىن. گەرالديكا عىلىمىندا تۇستەر سايكەستىگى دەگەن ۇعىم بار. اسپان تۇستەس مەملەكەتتىك تۋدا عۇندار ەلدىگىنىڭ نىشانى كۇن مەن اي بەينەلەنگەن. كوشپەلىلەردىڭ بيلىك بەلگىسى, باسقارۋ جۇيەسىندە زور مارتەبەگە يە, ساياسي جانە باسقا دا مەملەكەت ىسىندە بىرەگەي قىزمەت اتقارعان تاريحي رامىزدەردى جۇيەلەۋ (كونە زاماننان بۇگىنگى مەملەكەتتىك رامىزدەرگە دەيىن) – ورتالىقتىڭ باستى جۇمىسى. كوشپەلىلەردىڭ دۇنيەتانىمىنا نەگىزدەلگەن رۋ تاڭبالارى, حاندار ءمورى, تۋلارى, نۋميزماتيكا, cفراگيستيكا, سيگنۋمانيستيكا, فالەرتيستيكا سالالارىمەن قوسا, ءرامىزتانۋدا ادىستەمەلىك, تەرمينولوگيالىق, جالپىۇلتتىق رامىزتانۋعا قاتىستى ماسەلەلەر سالماقتى زەرتتەۋلەرگە سۇرانىپ تۇر. بۇل جۇيەلى تۇردە جۇزەگە اسۋعا ءتيىس جۇمىستار.
– ەرتە كەزدە بابالارىمىز جاۋىنا قارسى ۇرانداتىپ شاپقانى بەلگىلى. ۇران ساربازدارعا رۋح بەرەتىن, جۇدىرىقشا جۇمىلدىراتىن, ەلى ءۇشىن جانىن شۇبەرەككە ءتۇيىپ اتوي سالاتىن قۇدىرەتتى ءسوز ىسپەتتى. ءانۇران ءسوزىنىڭ تەگى وسى ۇران سوزىندە ەمەس پە؟
– قازاقتىڭ «ۇران» ءسوزى تۋرالى تاريحشى, جىلناماشى قۇربانعالي حاليدي «تاۋاريح حامسا» ەڭبەگىندە باياندايدى. سوندا «قىزدىرۋ, جينالۋ, قايرات بەرۋ» ماعىناسىندا ايتىلادى. ءار رۋدىڭ وزىنە ءتان ۇرانى بولادى. ەگەر وزگە تايپالارمەن ۇرىس-قاقتىعىس بولا قالسا, «الاش, الاش» دەپ شاقىرادى», «الاش» دەپ ۇرانداعاندا نوعاي مەن قازاق بىرىگىپ, ءبىر ادامنىڭ بالاسىنا اينالادى» دەپ تۇجىرىمدايدى. وتكەن عاسىردا ءومىر سۇرگەن ل.بالليۋزەك دەگەن گەنەرال-لەيتەنانت: «قازاقتار ءۇشىن ادەت-عۇرىپتاردىڭ بىردە-ءبىرى ءدال ۇران سياقتى قاسيەتتى بولا المايدى», دەيدى. جاۋعا قارسى سوعىسقان مايداندا ساربازدار قول باستاعان حاندار مەن باتىرلار ەسىمىن ۇرانداپ اتويلاعان. ۇران جۇرتتى جىگەرلەندىرەتىن, رۋح بەرەتىن, بىرىكتىرەتىن قۋاتتى ءسوز بولسا, ءانۇران – وتانشىلدىق رۋحپەن استاسقان, ەل تاريحىنداعى ەڭ ماڭىزدى وقيعالار كەزىندە تۋعان حالىقتىڭ جان داۋىسىن بىلدىرەتىن ۇلتتىق ءان.
– كونستيتۋتسيالىق زاڭدا «مەملەكەتتىك تۋ, مەملەكەتتىك ەلتاڭبا, مەملەكەتتىك گيمن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك رامىزدەرى بولىپ تابىلادى» دەلىنگەن. الايدا ء«انۇران», «گيمن» تەرمينىنىڭ قايسىسىن قولدانۋىمىز كەرەك, قايسىسى دۇرىس؟ بىرىزدىلىك جوق, ءار جەردە ءارتۇرلى قولدانىلىپ ءجۇر. وسى ماسەلە قالاي قاداعالانادى؟
– «مەملەكەتتىك گيمن» اتاۋى – رەسمي قۇجات ءتىلى, كونستيتۋتسيالىق زاڭ ءتىلى. الايدا مەكتەپ, بالاباقشا, الەۋمەتتىك جەلىلەردە, ياعني پراكتيكالىق ىستە «گيمن» ءسوزى مۇلدە قولدانىلمايدى. دالىرەك ايتقاندا, گيمنولوگيا گيمندەر تاريحىن زەرتتەيدى. ال گيمن ۇعىمى باستاۋىن شىركەۋ اندەرىنەن الاتىنى ءمالىم. سوندا گيمن تاريحىن ۇرپاققا تۇسىندىرۋدە شىركەۋ تاريحىن بايانداۋىمىز كەرەك پە؟ ءانۇران يدەولوگيالىق تەرمين. كونستيتۋتسيالىق زاڭدا مەملەكەتتىك گيمن ەمەس, مەملەكەتتىك ءانۇران دەپ انىق جازىلۋى كەرەك. ۇلتتىق رامىزدەر تۋ, ەلتاڭبا, ءانۇران مەملەكەتتىك تىلدە جازىلىپ, ءتول ۇعىمدا دىبىستالۋعا ءتيىس. بۇل تۇستا تەرمينولوگ عالىمدار مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر, مۇعالىمدەر, اۋدارماشىلار مەن سالا ماماندارىنىڭ ۇسىنىس-پىكىرلەرىن ەسكەرسە دۇرىس بولماق. مىسالى, ورتالىق ماماندارى ۇسىنعان «رەگيونالنىي سيمۆول – «وڭىرلىك نىشان» اتاۋى 2022 جىلعى 10 قاراشادا مەملەكەتتىك تەرمينولوگيا كوميسسياسىنىڭ كەزەكتى وتىرىسىندا قارالدى, 1175 تەرميننىڭ ءبىرى بولىپ بەكىتىلدى.
– رەسەيدىڭ گەرالديكا تاجىريبەسى بىزگە ۇلگى بولا الا ما؟
– رەسەي فەدەراتيۆتى, ال قازاقستان ۋنيتارلى مەملەكەت. «گەرالديكالىق قىزمەت» – رەسەيدىڭ مىقتى يدەولوگياسى. عىلىمي انىقتاماسى بويىنشا «گەرالديكا» گەربتەردى زەرتتەيتىن عىلىم. گەربتەر رەسەي يمپەرياسىنىڭ قولتاڭباسى, يمپەريا مۇددەسىنىڭ ءمورى. يمپەريالىق مۇددەگە قىزمەت ەتەتىن رەسەي گەربتەرى تاريحى ءۇش ءجۇز مىڭ جىلدان استام ۋاقىتتى قامتيدى. بيىل رەسەي 1722 جىلى I پەتر جارلىعىمەن سەنات جانىنان قۇرىلعان «گەرولدمەيستەر كەڭسەسىنىڭ 300 جىلىن» جانە «گەرالديكالىق قىزمەتتىڭ 30 جىلى» دەپ اتاپ ءوتتى. ورىس گەرالديكاسى ەجەلدەن رەسەي پاتشاسىنا ادال قىزمەت ەتكەن دۆوريانداردىڭ اتاق-دارەجەلەرىن ايگىلەيتىن جەكە گەربتەر مەن جەكە مورلەر جيىنتىعىنان قۇرالعان. وسى ورايدا قازاقتىڭ دۇنيەتانىمى مەن ءتىل تابيعاتىنا جات, ساياسيلانعان ورىس گەرالديكاسى تاريحى مەن تاجىريبەسى ءبىزدىڭ ۇلتتىق ءرامىزتانۋ عىلىمىن قالىپتاستىرۋعا تاجىريبە ءۇشىن كەرەك دەسەك تە, تاريح ءۇشىن نەگىز بولا المايدى. ايتپاقشى, تۇركىتانۋشى عالىم ق.سارتقوجا ۇلى «قازاق گەرالديكاسى» كىتابىنا جازعان العىسوزىندە «بۇگىنگى كۇنى رەسەي يمپەرياسىنىڭ ەلتاڭباسى ەكى باستى بۇركىت ب.ز. ءىح ع. سەلجۇك حاندىعىنىڭ ەلتاڭباسى بولعان. سەلجۇك حاندىعىنىڭ ەلتاڭباسى كەيىن التىن وردا ( ۇلىق ۇلىس) يمپەرياسىنا جالعاسىپ, 300 جىل بويى جارقىراپ تۇردى. كەيىن وسى ەلتاڭبا ءى پەتر پاتشا زامانىندا رەسەي يمپەرياسىنىڭ ەلتاڭباسىنا اينالدى» دەپ جازدى.
گەرالديكالىق زەرتتەۋلەر ءبولىمىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرلەرى ء«رامىزتانۋ» اتاۋى ورتالىق جۇمىسىنىڭ ماعىناسىن دا, مازمۇنىن دا اشادى دەپ وتىر. ۇلتتىق يدەيا, مادەنيەت, رۋح, مىنەز, ەل-جەر تانىم-تۇسىنىگىن قالىپتاستىرۋ بارىسىندا ءرامىزتانۋدىڭ رۋحاني قىزمەتى زور بولماق. ورتالىق باسشىسى, عالىمدار جانە عىلىمي كەڭەس مۇشەلەرىنىڭ مەكەمە اتاۋىن وزگەرتۋ ۇسىنىسىن ارحيۆ ىستەرى جانە قۇجاتتامانى باسقارۋ كوميتەتىنە جولداماقپىز. ء«رامىزتانۋ» تەرمينىن العاش قولدانعان ەربول شايمەردەن ۇلىنىڭ ۇلتتىق ءرامىزتانۋ تاريحىندا قولتاڭباسى تايعا تاڭبا باسقانداي ايقىنداپ بەردى.
– ءرامىزتانۋشى ەربول شايمەردەن ۇلى بۇگىن كەڭىنەن قولدانىلىپ جۇرگەن ء«رامىزتانۋ», ء«رامىزبايان», «ۇلتتىق ءرامىز», «دىبىستىق ءرامىز» «رامىزدەر قورى», «رامىزدەردىڭ سايكەستىك رەتى», «رامىزدىك بەلگىلەر», «رامىزدىك جۇيە», «رامىزدىك بوياۋ», «رەسمي ءرامىز», «رامىزدىك تاڭبالار», ت.ب. سەكىلدى تەرميندەر مەن ۇعىم-تۇسىنىكتەردى قالىپتاستىرعان ەكەن. اتاۋىن وزگەرتكەندە مەكەمە قانداي ناتيجەگە قول جەتكىزەدى؟
– بىرىنشىدەن, مەملەكەتتىك رامىزدەردى قوعامعا, جاس ۇرپاققا ناسيحاتتاۋ جۇمىسىندا مەكەمە مامانى «گەرالديكا» ءسوزىن تۇسىندىرۋدە «كرەست جورىقتارى», «رىتسارلار ءداۋىرى», «رەسەي گەربتەرى تاريحىنىڭ 300 جىلى», ت.ب. سەكىلدى جات ەل تاريحىن بايانداۋ مىسالدارىن تىلگە تيەك ەتپەيتىن بولادى. نەمىس سوزىنەن ەنگەن قولدانىستاعى «گەرب» ءسوزىنىڭ تەرميندىك ماعىناسى «مۇرا», «ەنشى». ءارىسى باتىس, بەرىسى ورىس دۇنيەتانىمى سىڭگەن تەرمين. ەكىنشىدەن, انا تىلىمىزدە ء«رامىز» ءسوزىنىڭ قولدانىس اياسى كەڭ. مەملەكەتتىڭ تولقۇجاتىندا «مەملەكەتتىك رامىزدەر» تۇسىنىگى انىق جازىلعان. ۇلتتىق رامىزدەردى ناسيحاتتايتىن ەلىمىزدەگى جالعىز مەكەمەنى مەملەكەتتىك تىلدە اتاۋ ورتالىق مارتەبەسىن ايشىقتاي تۇسپەك. ۇشىنشىدەن, رامىزدەر تاريحتىڭ ءار كەزەڭىندەگى مەملەكەت مارتەبەسىن تانىتۋشى, ايقىنداۋشى تانىمدىق بەلگىلەر. ۇلتتىق ءرامىزتانۋ ءتول تاريحىمىز, ۇلىق بابالارىمىز قۇرعان ۇلى مەملەكەتتەردىڭ ورتاق يدەولوگياسى مەن ساباقتاستىعىنان باستاۋ الادى. تەوريالىق ءرامىزتانۋ تانىم الاڭى بولسا, پراكتيكالىق ءرامىزتانۋ ناقتى ىستەر, ياعني رامىزدەردى دۇرىس قولدانۋ, پايدالانۋ, رامىزدەر تاريحىن ءتۇسىندىرۋ, رامىزدەردىڭ قولدانىلۋىن قاداعالاۋ جانە زاڭ الدىندا جاۋاپتىلىق, ت.ب. ماسەلەلەرىن قاراستىرادى. رامىزدەر, بەلگىلەر, نىشاندار – تاڭبا, مەنشىك, ءتول دەگەن ۇعىمدار بولسا, مەملەكەتتىڭ ەلتاڭباسىنان مەملەكەتتىك مەكەمەلەردىڭ ءمورتاڭبالارىنا دەيىن ۇلتتىق يدەولوگياعا قىزمەت ەتۋگە ءتيىس. جاي عانا بەلگىلەر ەمەس, تاڭبالاردا تاريحي, فيلوسوفيالىق, ەستەتيكالىق قۇپيا كودتار جاسىرىنعان. تاڭبالار اتا-بابالاردىڭ ارمان-مۇراتى, دۇنيەتانىمى, كوركەمدىك تالعامى, ۇرپاققا قالدىرعان ماڭگىلىك وسيەتى ىسپەتتى.
– قاراپ وتىرساق, گەرالديكا باسقارماسى بار, ورتالىق بار, الايدا گەرالديست ماماندار جوق دەپ ايتۋعا بولادى. مامانداردى قاي وقۋ ورنى دايارلايدى؟
– گەرالديكالىق زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ ماماندارى رامىزدەر تاريحىن جۇيەلەۋدە عىلىمي-تاريحي دەرەكتەرگە سۇيەنەدى. دەرەكتەرگە جۇگىنەدى, دەرەكتەردى سويلەتەدى, دەرەكتەر نەگىزىندە عانا تالداپ-تالقىلايدى. ءرامىزتانۋ سالاسى بويىنشا تۋتانۋ, ەلتاڭباتانۋ, تەڭگەتانۋ, ءمورتانۋدىڭ ارنايى ماماندارى جوق, قىسقاسى ءرامىزتانۋشى ماماندار دايارلاۋ ءىسى – كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلە.
رامىزدەردى عىلىمي تۇرعىدا زەرتتەپ, جۇيەلەۋ ءىسى تاريح, ارحەولوگيا ينستيتۋتتارى مەن جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى عىلىمي الەۋەتى مول زەرتتەۋ ورتالىقتارىنىڭ باستى نىساندارىنىڭ ءبىرى بولۋى كەرەك دەپ بىلەمىن. ولار ءرامىزتانۋشى مامانداردى دايارلاپ, رامىزدەردى حالىققا تانىستىرۋدى باستى مىندەت ەتكەن ءبىزدىڭ ورتالىققا عىلىمي قولداۋ كورسەتۋى كەرەك. سوندا ورتاق پىكىر, جۇيەلى, دۇرىس تانىمدىق نەگىز نىعايا تۇسەرى حاق.
اڭگىمەلەسكەن
ورالحان احماديا,
«Egemen qazaqstan»