كونستيتۋتسيالىق ءتارتىپ پەن زاڭداردىڭ ادىلەتتىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ – مەملەكەتتىڭ ەڭ باستى مىندەتى. بۇكىل مەملەكەتتىك, قوعامدىق, جەكەمەنشىك ۇيىمدار, جەكەلەگەن لاۋازىم يەلەرى جانە بارشا ازامات كونستيتۋتسيا ۇستەمدىگىنىڭ ساقتالۋىنا اسا مۇددەلى. بۇل رەتتە ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋ, سونداي-اق زاڭداردىڭ ناقتى ورىندالۋ تەتىكتەرىن كۇشەيتۋ ايرىقشا ماڭىزعا يە.
كونستيتۋتسيا ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ ەڭ نەگىزگى شارتى – مەملەكەتتىك بيلىكتى جۇزەگە اسىرۋعا قۇزىرەتتى ءاربىر مەملەكەتتىك ورگاننىڭ كونستيتۋتسيالىق مىندەتتەرىن مۇلتىكسىز اتقارۋ. ءوزىن قۇقىقتىق مەملەكەت رەتىندە جاريالاعان بارشا مەملەكەتتەردىڭ زاڭناماسىندا كونستيتۋتسيا تالاپتارىنىڭ ساقتالۋىن قاداعالاۋ ءارتۇرلى مەملەكەتتىك ورگاندار مەن لاۋازىم يەلەرىنە جۇكتەلگەن. بۇل – ولاردىڭ نەگىزگى مىندەتتەرى. وسى ماقساتتا ەگەر زاڭعا سايكەس كەلمەسە, جوعارعى دەڭگەيدەگى مەملەكەتتىك ۇيىمدارعا, وزدەرىنە باعىنىشتى ۇيىمداردىڭ قابىلداعان اكتىلەرىنىڭ كۇشىن جويۋ قۇقىعى بەرىلگەن.
دەگەنمەن بۇل ماسەلەدە كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋدى جۇزەگە اسىراتىن جانە بۇل ونىڭ نەگىزگى فۋنكتسياسى بولىپ سانالاتىن ارنايى ورگان ەرەكشە ورىن الاتىنىن اتاپ ءوتۋ كەرەك.
مۇنداي ورگاننىڭ تاريحىنا ۇڭىلەتىن بولساق, 1787 جىلى اقش كونستيتۋتسياسى قابىلدانعاننان كەيىن كونگرەستىڭ كونستيتۋتسياعا سايكەس كەلەتىن زاڭداردى قابىلداۋدى قامتاماسىز ەتۋ مۇمكىندىگى كەيبىر جاعدايدا شەكتەۋلى ەكەنى بايقالعان. زاڭداردىڭ كونگرەسس مۇشەلەرىنىڭ كوپشىلىك داۋىسىمەن قابىلدانۋى جانە ولاردىڭ بارلىعىنىڭ بىردەي زاڭگەرلىك ءبىلىمى بولماۋى – ونىڭ مۇنىڭ باستى سەبەبى بولعان. «كوپشىلىك داۋىس ادىلەتتىلىكتىڭ ولشەمى بولا المايدى», دەپ ايگىلى نەمىس فيلوسوفى ف.شيللەر ايتقانداي, مۇنداي جاعداي – جالپى وكىلەتتىك ورگاندارعا ءتان ەرەكشەلىك.
الايدا اقش كونستيتۋتسياسىندا زاڭنىڭ كونستيتۋتسياعا سايكەستىگىنە كۇمان تۋعان كەزدە ونىڭ شەشىمىن كاسىبي تۇردە تاباتىن تەتىكتەر قاراستىرىلماعان ەدى. وسىدان كەيىن 1803 جىلى اقش جوعارعى سوتى زاڭداردىڭ كونستيتۋتسياعا سايكەستىگىن تەكسەرۋ فۋنكتسياسىن وزىنە العان. كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋدىڭ كەيبىر بەلگىلەرى ەجەلگى نەمىس مەملەكەتتەرىنەن بايقالعان, بىراق اقش-تىڭ بۇل ماسەلەدەگى تاجىريبەسى جالپى كونستيتۋتسيالىق قۇقىق تاريحىنداعى العاشقى جاعداي رەتىندە تانىلادى.
عالىمدار بۇگىنگى كۇنى ارنايى قۇرىلعان ورگاندار ارقىلى الەمدە كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋدى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ءۇش ءتۇرلى مودەلى قالىپتاسقانىن ناقتىلاپ وتىر. ولار – امەريكالىق جانە اتاقتى اۋستريالىق زاڭگەر گ.كەلزەن ۇسىنعان ەۋروپالىق نۇسقا, سونىمەن قاتار, وسى ەكەۋىنىڭ جيىنتىعى بولىپ تابىلاتىن ارالاس مودەلدەر.
اقش جوعارعى سوتى امەريكالىق مودەل بويىنشا زاڭنىڭ كونستيتۋتسياعا سايكەستىگىن تەك بەلگىلى ءبىر ءىستى قاراۋ بارىسىندا عانا تەكسەرە الادى. ال ەۋروپالىق مودەل كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋدى ارنايى قۇرىلعان كونستيتۋتسيالىق سوت نەمەسە كۆازيسوتتىق ورگان – كونستيتۋتسيالىق كەڭەس ارقىلى جۇزەگە اسىرۋدى كوزدەيدى. بۇل مودەلدىڭ نەگىزگى ەرەكشەلىگى – زاڭداردى قابىلداۋ بارىسىندا نەمەسە ولاردىڭ ءوز كۇشىنە ەنگەننەن كەيىن كونستيتۋتسياعا سايكەستىگىن تەكسەرە الاتىندىعىندا. ەۋروپالىق مودەلدىڭ ءوزىنىڭ گەرماندىق جانە فرانتسۋزدىق تۇرلەرى بار. اتالعان مودەلدەردىڭ نەمەسە ولاردىڭ تۇرلەرىنىڭ ارتىقشىلىعى مەن كەمشىلىگى جونىندە بىرجاقتى پىكىر ايتۋ وتە قيىن. جالپى العاندا, وسى مودەلدەردىڭ قايسىسىن بولماسىن وزىندىك ەرەكشەلىكتەرىنە بايلانىستى پايدالانىپ وتىرعان مەملەكەتتەر ولاردى كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋدىڭ ءتيىمدى ءتاسىلى رەتىندە قولدانىپ كەلەدى.
قازاقستاننىڭ كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋدى قالىپتاستىرۋداعى العاشقى جانە ماڭىزدى قادامى وسى ەۋروپالىق مودەلگە نەگىزدەلگەن. العاشىندا وسى مودەلدىڭ گەرماندىق تۇرىنە باسىمدىق بەرىلىپ, ەلىمىزدە كونستيتۋتسيالىق سوت قۇرىلدى. ال 1995 جىلعى كونستيتۋتسيا بويىنشا بۇل مودەلدىڭ فرانتسۋزدىق تۇرىنە نەگىزدەلگەن كۆازيسوتتىق ورگان – كونستيتۋتسيالىق كەڭەس دۇنيەگە كەلدى.
قازاقستاندا العاش قۇرىلعان كونستيتۋتسيالىق سوت ءۇش جىلعا جەتەر-جەتپەس ۋاقىت جۇمىس ىستەگەنىنە قاراماستان, ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىن قامتاماسىز ەتۋمەن قاتار زاڭدىلىقتى نىعايتۋدا, سونداي-اق كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋدى دامىتۋدا ايتارلىقتاي ءىز قالدىردى. ەڭ اۋەلى, ازاماتتار وزدەرىنىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىنا تىكەلەي اسەر ەتەتىن ماسەلەلەر بويىنشا وسى سوتقا جۇگىنۋگە قۇقىلى بولدى. بۇل كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ قىزمەتى كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋدى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ەۋروپالىق مودەلىنە تولىق سايكەس كەلەتىن. ايتسە دە, بۇل ورگاننىڭ جويىلۋى قۇقىق تەورياسىنان تىس سەبەپتەرگە بايلانىستى بولدى دەپ پايىمداۋعا بولادى.
ودان كەيىن قۇرىلعان كونستيتۋتسيالىق كەڭەس جيىرما جىلدان استام ۋاقىت قىزمەت ەتىپ, ەلىمىزدەگى زاڭدىلىقتىڭ ساقتالۋى مەن كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋدى دامىتۋعا ايتارلىقتاي ۇلەس قوستى.
بيىل 5 ماۋسىمدا وتكەن كونستيتۋتسياعا وزگەرىس ەنگىزۋ جونىندەگى رەفەرەندۋمدا قوعام ەلىمىزدەگى كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋدى كونستيتۋتسيالىق سوت جۇزەگە اسىرۋى قاجەتتىگىن قولدادى. ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە نازار اۋدارعان مەملەكەت باسشىسى بيىل ناۋرىز ايىنداعى جولداۋىندا كونستيتۋتسيالىق سوت قۇرۋ تۋرالى ۇسىنىستى جاريالادى.
كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەرگە بايلانىستى ەلىمىزدەگى كونستيتۋتسيانىڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتەتىن, دەربەس جانە تاۋەلسىز, مەملەكەتتىك ورگان – كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ مارتەبەسى مەن ونىڭ قۇزىرەتىن بەلگىلەيتىن ارنايى كونستيتۋتسيالىق زاڭ قابىلداندى. سونداي-اق زاڭدا كونستيتۋتسيالىق سوتقا ازاماتتارمەن قاتار باس پروكۋرور جانە ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىلدىڭ جۇگىنۋ ءتارتىبى دە ناقتىلانعان. شىن مانىندە, بۇل – قازاقستاننىڭ كونستيتۋتسيالىق-قۇقىقتىق زاڭناماسىنداعى تىڭ جاڭالىق. زاڭنىڭ كونستيتۋتسيالىق سوت ءىسىن جۇرگىزۋدى رەتتەيتىن باپتارى 2023 جىلدان باستاپ قولدانىسقا ەنگىزىلەدى.
كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ زاڭدا بەلگىلەنگەن قۇزىرەتىنىڭ اۋقىمى مەن ونى جۇزەگە اسىرۋدىڭ تەتىكتەرى كونستيتۋتسيانىڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە تولىق مۇمكىندىك بەرەدى. قالاي دەگەنمەن دە, ادىلەتتى مەملەكەت – ەڭ اۋەلى ادىلەتتى زاڭدار, ولاردىڭ ەرەجەلەرىن مۇلتىكسىز ورىنداۋ, سونىڭ ناتيجەسىندە قۇقىقتىق ءتارتىپتى قامتاماسىز ەتۋ ەكەنى انىق.
ادىلەتتىلىكتى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان, ماڭىزدى ءارى كۇردەلى جانە جاۋاپتى وسىنداي جۇمىستى كاسىبي دەڭگەيى وتە جوعارى, شيەلەنىستى ماسەلەلەردىڭ وڭتايلى شەشىمىن تابۋعا قابىلەتتى, اسا تاجىريبەلى مامانداردىڭ جۇزەگە اسىراتىندىعى ءسوزسىز.
زاڭدا بەلگىلەنگەن كونستيتۋتسيالىق سوت سۋديالارىنىڭ مارتەبەسى, ولاردىڭ قىزمەتىنىڭ كەپىلدىكتەرى جانە الەۋمەتتىك كەپىلدىكتەردىڭ ايتارلىقتاي جوعارى دەڭگەيى سۋديالاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرا تۇسەدى. سونىمەن قاتار ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ قاتاڭ ساقتالۋىنا, جالپى كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋدى قامتاماسىز ەتۋگە ءتيىمدى ىقپال ەتەدى دەپ سەنەمىز.
«ناشار زاڭدارمەن جانە بىلىكتى قىزمەتكەرلەرمەن ەلدى تولىق باسقارۋعا بولادى. ال ەگەر قىزمەتكەر ناشار بولسا, ەشقانداي تاماشا زاڭ دا كومەكتەسە المايدى» دەگەن ءسوز بار. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى – ءاربىر قىزمەتكەر ءوز مىندەتى مەن قۇزىرەتىنە ساي جۇكتەلگەن جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنەتىن, بىلىكتى ءارى تاربيەلى مامان بولۋعا ءتيىس. كاسىبي دەڭگەيىنىڭ ولشەمىن جاقسى بىلەتىن مامان عانا قادىر-قاسيەتىنىڭ قۇنىن تۇسىرمەيدى. جاڭا زامانعا بەت العان ادىلەتتى قازاقستان وسىنى تالاپ ەتەدى.
سەرىك سىدىقوۆ,
زاڭگەر