قارابالىق قاستەرلەگەن يمام

1917 جىلعى قازان توڭكەرىسىنە دەيiن ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتiك-ەكونوميكا­لىق دامۋى eكi ۇلكەن فاكتوردىڭ ىقپا­لىمەن ءجۇردi. ولار ءبىرىنشى – ەكو­نوميكالىق (رەسەيدiڭ ىقپالىمەن), ەكىن­شى دiني (يسلامنىڭ ىقپالىمەن). بۇل فاك­تورلار كوشپەندىلەردىڭ الەۋمەتتiك-ەكونوميكالىق ءومىرىنىڭ دامۋىنا اسەر ەتپەي قويعان جوق. رەسەيدىڭ گەوگرا­فيا­لىق جاعىنان جاقىندىعى, ورالدىڭ ارعى بەتiندە ساۋدا مەن نارىقتىق قاتى­ناستاردىڭ كەڭەيۋى مەن دامۋى سە­كiلدi وبەكتيۆتi فاكتورلاردىڭ ءاcepi پات­ريار­حالدىق-فەودالدىك قاتىناستار­­دىڭ نارىقتىق قاتىناستارعا بەيiمدە­لۋiنە اكەلiپ سوقتى.

Miنe, سوندىقتان دا وسىنداي فاك­تورلاردىڭ اسەرىمەن جيەنتاي حالقى ءۇشiن جاڭا ic-ەگiنشiلiكپەن, ناقتى ايت­قاندا, تاۋارلىق استىق وسىرۋمەن اينا­لىسادى. ناتيجە كوپ ۇزاماي-اق باي­قال­دى. Tۇگىن تارتسا مايى شىعاتىن قارا­بالىقتىڭ قۇنارلى جەرi استىق­تان مول ءتۇciم بەردi. جەتi جىل iشiندە جيەنتاي اتامىز سول كەزدەردەگi تۇpمىسى جاقسى جانداردىڭ قاتارىنا قوسىلدى. ال ول وزiنە جاقسى تانىس ترويتسك قالاسىندا كەشكiلiك بiر ءۇيىر جىلقىنى (120 باس) سوقاسى جەگiلگەن 20 وگiزگە ايىرباستاعاندا, اۋىل اقساقالدارى «اقتانبەردiنiڭ كiشi ۇلى جيەنتايعا وقۋ ءوتiپ كەتكەن بولار. قانداي قازاق بiر ءۇيىر جىلقىنى 20 وگiزگە ايىرباستايدى», دەپ باس شايقاعان.

الايدا 1891 جىلعى جۇت پەن قۇرعاق­شىلىق ولاردى تاۋبەسiنە كەلتiردi. ءدال سول جىلى جيەنتايدىڭ شارۋاشىلىعىن­دا وسiرiلگەن استىق ەسەنكولدiڭ جانە ءبورلىنىڭ حالقىن اشتىقتان امان الىپ قالدى. جيەن­تايدىڭ بەدەلi ءوستى, oعaن دەگەن قۇرمەت ارتا ءتۇستى. Mىنە, سوندىقتان دا بولار, جاستىعىنا قاراماستان ونى قارابالىق بولىسىنىڭ اقساقالدار كeڭەسiنە سايلادى. 1894 جىلدىڭ تامىز ايىندا جيەنتاي اقتانبەردi ۇلى بارلىق شارۋاشىلىق ماسەلەلەرiن اعاسى جيەنشوراعا تاپسىرىپ, ءوزi تۇركىستانعا اتتاندى. ساپار الىس تا,  قيىن ەدى. بارلىق مۇسىلمانعا قاسيەتتى بولىپ سانالاتىن, اتاقتى اقساق Tەمipدىڭ ءوزi سالعان قوجا احمەت ياساۋي كeceنeci جايلى ماعلۇماتتاردى سول تۇستا ورتا ازيا مەن ەۋروپانىڭ اراسىنداعى ساۋدا ورتالىعى بولىپ سانالاتىن ترويتسك شاhارىنا كەرۋەن تارتقان كوپەستەر اۋزىنان ەستيتiن. ترويتسكiدەن كەرۋەن تiكەلەي تۇركىستانعا قاتىناي المايتىن. تەك تامىز ايىندا توبىل وزەنiنەن وتەتىن جول اشىلعاندا عانا مۇمكىن ەدى. قاۋىپتi بولعاسىن با, بۇل ساپارعا جولسەرiك تابىلا قويمادى. اكەسى اقتانبەردى مەن «راسۋليا» مەدرەسەسىنىڭ يمامىنان باتا الىپ, جيەنتاي اتامىز بەستi ايعىرىمەن توبىلدى جالداپ ءوتىپ, ساپارعا جالعىز تارتتى. تۇركىستانعا ساپار 40 كۇنگە سوزىلدى. قاسيەتتi كەسەنەگە كەلگەندەردىڭ بارلىعى دا 40 كۇن قۇدايعا ءمiناجات ەتiپ, سول كەزدەگى اتاقتى مۇفتيلەردەن يسلام ءدىنىن تەرەڭ وقۋعا مىندەتتi ەدى. سودان كەيىن عانا ەلگە ورالۋعا بولاتىن. 1894 جىلدىڭ قازان ايىنىڭ ورتاسىندا اتامىز قىسقى قونىسى قۇنانشاپقانعا (قازىرگى قapaبالىق اۋدانىنداعى ەسەنكول اۋىلى) قايتىپ ورالدى.

كەسەنەنىڭ مۇراعاتىندا وسىنشاما جول ءجۇرىپ كەلىپ, ءوزىنiڭ مۇسىلماندىق ءiلiمىن جەتiلدىرگەندەر تۋرالى اقپارات ساقتالعان. 40 كۇن جول ازابىن تارتىپ, سونان سوڭ تاعى 40 كۇن قاجىماي-تالماي بiلiمiن تەرەڭدەتكەن اتامىزدىڭ كوزقاراسى دا ەداۋىر وزگەردى. ول ترويتسك قالاسىنداعى مەدىرەسە مەن مەشiتكە جيi باراتىن بولدى. ءوزiنiڭ بەدەلىنىڭ ارقاسىندا قازاقتاردىڭ رۋحاني بiرلiگiن بەكiتتi, يسلامنىڭ تۇعىرىن نىعايتتى, تورعاي ۋەزiنە قاراستى قارابالىق بولىسىندا مەشiت پەن مەدرەسە قۇرىلىسىنا دەمەۋشi بولدى. اتامىزدىڭ كوزقارا­سىنىڭ قالاي وزگەرگەندىگىن قازiر تاپ­تiشتەپ ايتىپ بەرۋ قيىن. الايدا تۇر­كىستاننان كەلگەننەن كەيiن قايتقان اكەسىن ارۋلاپ جەرلەپ, بىرىڭعاي ءدىن جولىنا تۇسەدى. بارلىق شارۋاسىن اعاسى جيەن­شورانىڭ قولىنا تاپسىرىپ, قاجىلىققا ساپارعا نيەت قى­لادى.

تاريحي دەرەكتەرگە قاراعاندا,  قاجى­لىق جولى ءۇش جىلعا سوزىلىپتى. مەككە مەن ءمادينادا يسلام ءدىنىنىڭ ىلىمىمەن سۋسىندايدى. 1896 جىلى جيەنتاي اقتانبەردi ۇلىمەن قاجىلىققا بارعان قازاقتار سانى 9 جان ەكەن. اۋىلدا 9 جاسار ۇلى كاماليددەن مەن اياعى اۋىر جۇبايى قالادى. 1898 جىلدىڭ كۇزىندە تاعدىر­دىڭ جازۋىمەن جيەنتاي اقتانبەردى ۇلى مەككە قالاسىندا دۇنيە سالادى. ەكiنشi ۇلىن جيەنتاي كورە العان جوق. الايدا اجالىنىڭ الىس ەمەس ەكەندىگىن سەزدi مە قايدام, ول ءوز ساپارلاستارىنان (اتاپ ايت­قاندا نۇركەش قاجىدان) ەكiنشi ۇلى­نىڭ اتىن پايعامبارىمىز Mۇxaممەد­تiڭ eciمiمeن اتاۋدى تاپسىرىپتى. ءسويتىپ, جيەن­تاي اتانىڭ اماناتى ورىندالادى.

بۇگىندە وقىعان قۇران, اراب ارىپى­مەن جازىلعان جازبالار مەن كiتاپتار, جايناماز, دارەت الۋعا ارنالعان قۇمان جانە باسقا زاتتار ءالi كۇنگە دەيiن وتبا­سىندا قاسيەتتi تۇمap ەسەبىندە ساق­تاۋ­لى. قازاقستاننىڭ مۇسىلمان قاۋىمى جيەنتاي قاجى­­نىڭ ەلiمiزدە يسلامنىڭ رۋحاني مۇرا­­سىن نىعايتۋعا قوسقان ۇلە­سiن جوعارى باعالادى. قازاقستان مۇ­سىل­ماندار دiني باسقارماسىنىڭ 2005 جىلعى 5 قىركۇيەكتەگi شەشiمiمەن اۋداندىق مە­شi­­تىنە جيەنتاي قاجى ءeciمى بەرiلدى. 2005 جىلدان باستاپ 1 ملن تەڭگەنى جىل سايىن جيەنتاي قاجى مەشىتىنە ساداقا رەتىندە ۇرپاقتارى بەرىپ تۇرادى. جيەنتاي اتانىڭ ۇرپاق­تارى مەشىتكە جەڭىل ماشينا سىيلاپ, جيەنتاي قاجى مەشىتىنىڭ يمامىنا 4 بولمەلى ءۇي الىپ بەردى. 2022 جىلى ماۋسىم ايىندا مەشىتتىڭ سىرتىن كۇردەلى جون­دەۋدەن وتكىزگەن دە جيەن­تاي قاجى­نىڭ ۇرپاقتارى. قاجى­نىڭ نەمەرەسى باقىتجان ءومىرىنىڭ سوڭىندا 2007 جىلى قاجىلىققا بارىپ, مەككە قالاسىنداعى قاسيەتتi ء«جاننات مۋگالا» قورىمىنداعى اتاسىنىڭ زيراتىنا بiر ۋىس توپىراق سالىپ ۇلگەرەدى. قارابالىق اۋدانىنىڭ جۇرتشىلىعى وڭىرگە يماندىلىق نۇرىن شاشقان جيەنتاي قاجىنىڭ ەڭبەگىن اڭىز ەتىپ ايتىپ وتىرادى.

قالقامان جاقىپ,

ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى قوستاناي وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, ولكەتانۋشى