تۇيەنىڭ تىلەرسەگىندەي ۇزىلگەن, قويدىڭ قۇمالاعىنداي شاشىلعان وتكەن عاسىر عاراساتى ۇلت ساناسىندا وشپەستەي تاڭبالانۋى, ۇرپاق تەگى مەن تانىم-تاعايىندا قاننان قانعا كەتەردەي ءسىڭىستى بولىپ قالۋى – بۇگىنگى اقتاڭگەر قازاق قاسىرەتى. ۇرەيلى ۋاقىت سانانى تورلاعانى, ادام قولىمەن جاسالعان زۇلماتتار الاش جۇرتىنىڭ ساناسىندا سارىسۋداي ۇيىپ قالعانى ءالى كۇنگە تاۋەلسىزدىك تۇمانى تۇتقان قازاق قوعامىندا ۇرەي كولەڭكەسىن قويۋلاتىپ وتىر.
ال بۇل قورقىنىشتان جالپى قازاقتىڭ ارىلۋى دا وڭايعا سوقپاسى تاعى اقيقات... ونى ۇلى ۋاقىت قانا تاڭىرىدەي ەمدەيدى دەگەن دە جالعان. عاسىرلار كوشى العا وزعان سايىن ۇلتتىق ۇرەيدىڭ تانىم سارايىنان قىلاڭ ۇرىپ قويا بەرەرى ءسوزسىز. دەمەك, وتارشىلدىق ۇرەيدى ۇلت ساناسىنان ارىلتاتىن تەك قانا ۇلتتىڭ ۇلاعاتتى رۋحاني كۇرەسكە بارۋى دەر ەدىم.
جازۋشى كادىربەك سەگىزبايدىڭ جۋىردا عانا مەملەكەتتىك سىيلىق العان جاڭا رومانى دا وسى سۇراپىل شىندىق پەن قايعى-قاسىرەتتىڭ سەبەپ-سالدارى مەن قازىرگى ازات قوعامعا قاراقۇستىڭ قاناتىنداي ءتۇسىرىپ وتىرعان وپاتتى كولەڭكەسىن سۋرەتتەۋگە ارنالىپتى... وتكەن وكپەككە تولى عاسىردىڭ كوك نايزا سياقتى كوكتەي وتكەن قاندى سۇسى, سىناپتاي سۋسىمالى ۋاقىت اياسىندا كەڭەس وداعىنان اياۋسىز جاپا شەككەن قازاق قوعامى مەن قازاق ۇلتىنىڭ ولشەۋسىز قاسىرەتى شىعارمادا بارىنشا رەاليستىكپەن بەينەلەنىپ, تاريحي دەرەكتىلىكپەن بەدەرلەنىپتى.
«ويلاپ وتىرسا, پايعامبار جاسىنان اسقان عۇمىرىندا نە كورىپتى؟ ۋايىم, قايعىسىز بالالىق شاق پەن قىزدى اۋىلدىڭ ءيتىن تۇندە جاۋ تيگەندەي شۋلاتار ساركىلدەگەن جىگىتتىك شاق قانا الاڭسىز, ۋايىمسىز ءوتىپتى. ال ودان كەيىنگى جىلدار شە؟ قۋ جانعا تونگەن قاتەردەن قۇتىلامىن دەپ, قايتسەم وتباسىن, بالا-شاعامدى توتەلەي كەلگەن تاجالدان قۇتقارامىن دەپ «الا بالتا, اق بىلەك» بولىپ ارپالىسۋمەن كەلەدى ەكەن» دەگەن رومانداعى باستى كەيىپكەردىڭ ويى – كەشەگى كەڭەس وكىمەتى ورناعان كۇننەن باستاپ سۇرقيا زامان سيقىن كوزىمەن كورگەن اتان جىلىك ەر-ازاماتتىڭ كەز كەلگەنىنىڭ ارتقا قاراعاندا ويىنا الدىمەن ورالاتىنى وسىنداي ۋىتتى, زارلى دا دارمەنسىز وي ەكەنى داۋسىز.
ۇشى-قيىرسىز سال سارىارقانىڭ ءبىر قيىرى – زايسان وڭىرىندە عۇمىر كەشكەن, اقىرى سۇيەگى تۋعان جەرگە جەتە الماي جات جەردە(شەكارانىڭ ارعى بەتى دەگەنىمىز بولماسا, ول دا قازاقتىڭ اتامەكەنى) قالعان ءالىباي مەرگەن ويى سول سەرگەلدەڭ ۋاقىتتا ءومىر سۇرگەن تالاي قازاقتىڭ تاعدىرىمەن تۇستاسىپ, وي-سەزىمى ۇشتاسىپ جاتقانى شىندىق. كەڭەستىك زورلىقشىلدىققا تولى زور دا سور زاماننىڭ يۋ-قيۋ توپالاڭىمەن تۇسپا-تۇس كەلگەن قازاق قوعامىنىڭ قوعاداي جاپىرىلىپ, قۇراقتاي ورتەنگەنى, باس كوتەرەر ەر-ازاماتى مەن سانالى ارداقتىلارىنىڭ قولى كىسەندەۋلى, ءسوزى شەگەندەۋلى كەيپى, بۇلقىنعان ەركەگىنىڭ قور بولعان, جۇلقىنعان ەتەكتىسىنىڭ قورلانعان ءحالى – بۇل شىعارمانىڭ ج ۇلىن-تۇتاسىن ۇستاپ تۇر.
رومان 1916 جىلعى رەسەي يمپەرياسىنىڭ قازاقتى ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا قارا جۇمىسقا شاقىرتۋ لاڭىمەن باستالادى... جالپى, بۇل تاقىرىپقا «قيلى زامان» رومانى ارقىلى الدىمەن بارعان ۇلى مۇحتار اۋەزوۆ ەكەنى بەلگىلى. ودان كەيىنگى جەردە دە دارىندى قازاق قالامگەرلەرى قاۋزاپ كەلە جاتقانى وقىرمانعا ءمالىم. كادىربەك سەگىزباەۆ بىراق ونالتىنىڭ ويرانىمەن عانا شەكتەلىپ قالمايدى, بۇل كىرىسپە سەكىلدى ۇلكەن تاراۋ بولا وتىرىپ, مەركىت مەرگەنى مەن ەل تاعدىرىن قابىستىرا الىپ, 1928-دەن 1947-جىلدارعا دەيىنگى ۋاقىتتى تۇتاستىرا قامتىپ سۋرەتتەيدى. بۇل روماننىڭ باستى ەرەكشەلىگى دە وسىندا بولسا كەرەك.
ون التىنىڭ ويرانىنان كەيىنگى جەردە قازاق قوعامى قالاي بەت الدى, قالاي قازاق تۇتاستىعى ءىرىدى, بولمىسى قالاي بۇزىلدى, ونىڭ اقىرى قانداي تاريحي قاسىرەتتەرگە ۇلاستى دەگەن تۇرعىدان وي سالا وتىرىپ, رومانىن شەكارا بويىنداعى ەل-جۇرتتىڭ كوپكە جۇمباق جاقتارى ارقىلى سومداۋعا كۇش سالىپتى. التاي مەن تاربىعاتاي اراسىن الىپ جاتقان الىپ سۋ – زايسان تەڭىزى مەن قارا ەرتىس پەن ەرتىس وزەنى بويىنداعى قازاق جۇرتىنىڭ قايماعى بۇزىلماعان كەلبەتىنىڭ سۋرەتتەرى, ەل ءىشىنىڭ اۋعا تۇسكەن اق سازانداي تۋلاعان تۇمسا تابيعاتى رەسەي سالعان لاڭمەن شىل-شىپىرى شىققانى انىق تا قانىق سۋرەتتەلەدى.
ءبىر جاعى – ىرگەلى ورىسى مول قالالار وسكەمەن, سەمەيمەن ارالاسىپ, ءبىر جاعى – قىتايعا قاراپ قالعان سارىسۇمبە (قازىر ارعى بەتتەگى التاي قالاسى), شاۋەشەكپەن بايلانىسىپ جاتقان زايسان قالاسى, ونىڭ توڭىرەگىندەگى سۋلى-نۋلى ءوڭىرى ەرتەدەن وياۋ, سەرگەك ەدى... جازۋشى وسىنى دا رومانىندا جاقسى ەسكەرگەن. ويتكەنى بۇل وڭىرگە ايگىلى الاششىل اقىن سۇلتانماحمۇتتىڭ زايساندا, كاتونقاراعايدا قىزمەت ىستەۋى, تۇڭعىش پروفەسسيونال قازاق رومانى «اقبىلەك» كەيىپكەرىن كۇرشىم-مارقا وڭىرىنەن جولىقتىرىپ, جايلاۋىنا شەيىن جۇسىپبەك ايماۋىتوۆتىڭ كەڭ ارالاۋى, قازاققا «ويان, قازاق» دەپ ۇران تاستاعان الاش قايراتكەرى مىرجاقىپتىڭ (1906-1908 جىلدارى) تاربىعاتاي ايماعىنا كەلۋى, شىعىستا الاش اسكەرىن قۇرۋشى رايىمجان مارسەكوۆتىڭ تابانى تيگەنى بەلگىلى.
سوندىقتان بۇل وڭىردە ز ۇلىم يمپەريالىق زورلىققا قارسى كەلۋ, قولعا قارۋ الىپ كۇرەسۋ دە كۇشتى بولعانى انىق. وعان دالەل شىعىس وڭىرىندە بولعان تاريحي وقيعالار مەن تاريحي جەر اتاۋلارى دەسەك قاتەلەسە قويماسپىز.
جالپى, اسۋلى التايدىڭ كۇرشىم-مارقا-كاتون وڭىرىندە 1916-1932 جىلدار ارالىعىندا بولعان, كەيىن كەلە اڭىزعا بەرگىسىز بولىپ تاراپ كەتكەن اتاقتى «جاربولدى اۋعان», «اقنايمان قىرىلعان (1000-عا جۋىق ادام وپات بولعان)», «قاراتاي ابدىكەرىم بولىس كوشكەن», «قوجامبەت كوتەرىلگەن», «كوكجارلى كۇركەباي مەرگەن كوتەرىلىسى» سياقتى سۇراپىل جايلار ءالى كۇنگە «جابۋلى قازان – جابۋلى» كۇيىندە جاتقانى اقيقات... ال قانشاما التايلىق ازاماتتار شەكاراشىلارمەن, قىزىل ميليتسيامەن جەكە-دارا جانكەشتى كۇرەس سالدى. شولاق بەلسەندى اتانعان جاندايشاپ اعايىندارىمەن قارۋ كەزەنىستى. مارقادان شىققان قۇنداقباي مەرگەن سياقتى قانشاما ەرجۇرەك ازاماتتار ەرلىگى ءالى كۇنگە قۇپيا بولىپ كەلەدى...
جازۋشى وسىنداي قازاق حالقىنىڭ باسىندا بولعان تاريحي جاعدايدىڭ ءبىرى «مەركىت قىرىلعان» وقيعاسىن بارىنشا زەرتتەپ, سانا سۇزگىسىنەن وتكىزە وتىرىپ سۋرەتكەرلىكپەن زەردەلەپ, وسى روماننىڭ باستى لەيتموتيۆىنە اينالدىرىپتى. زايسان ماڭىن مەكەندەپ جۇرگەن از عانا مەركىت رۋى ىشىندە مەرگەندىگىمەن اڭ اتىپ, ەل اۋزىنا ىلىگىپ جۇرگەن ءالىباي مەرگەندى روماندا بەلدى تۇلعا قىلا وتىرىپ, بارلىق وقيعالار سىلەمى مەن تاريحي جاعدايلار جايىن مەرگەننىڭ تولعاقتى تاعدىرىنا تىرەي وتىرىپ, ۋاقىت پەن كەزەڭ الپەتىنە ءوز بەدەرىن سالدىرتا سۋرەتتەيدى.
ءالىباي – اقيقات ومىردە بولعان جانە جەكە عۇمىرى جازۋشى ايتىپ وتىرعانداي اسا كۇردەلى, «تاعدىر تولقىنى» جارعا دا سوققان, سورعا دا باتىرعان ادام...
البەتتە, كادىربەك سەگىزباي روماندى تەك وسى ءبىر كەيىپكەر ارقىلى الىپ شىعۋدى ماقسات ەتپەگەن, ول سول شىعىس شەكارا بويىن مەكەندەگەن حالىقتىڭ تاعدىرىن بارىنشا قامتىپ, تاريح تولقىنىندا زار-زاپىران قۇسقان قاتەرلى كۇيىن جان-جاقتى كورسەتۋگە تىرىسقان. بۇگىنگى زىمىران ۋاقىت پەن جۇيرىك وقىرمان سۇرانىسىن دا ەسكەرە وتىرعاندىقتان دا تاريحي كەزەڭ شىندىعىن تەرەڭنەن قوزعاۋعا ۇمتىلعان اۆتور وقيعا جەلىسى مەن كوركەم شىعارماداعى ۋاقىت, كەڭىستىك بىرلىگىن مەيلىنشە سىعىمداپ جازعانى بايقالادى.
روماندى جازۋعا ۇلكەن دايىندىقپەن كەلگەنىن, ءارحيۆتى اقتارىپ, سول وقيعالاردى بىلەتىن ادامدارمەن جۇزبە-ءجۇز اڭگىمەلەسكەنىنە شەيىن شىعارما باسىندا اۆتورلىق رەماركا رەتىندە ايتىپ تا كەتەدى... مۇنىڭ دا وقىرمانعا پايداسى مول, ويتكەنى جازۋشى قيالىمەن عانا تۋىنداعان شىعارما ەمەس, حالىق تاعدىرى مەن ادام تاعدىرى تىكەلەي دەرەكتىلىككە يە, الاساپىران دۇنيەمەن تىعىز بايلانىستا دەگەنگە جەتە ءمان بەرگەندەي.
«...جەر اياعى قۇرتتاعان» جازدا باستالعان ون التىنىڭ ويرانى شەكارا بويىنداعى ەلدى ەسەڭگىرەتىپ, جيىرماسىنشى عاسىردا قازاققا تونەر ۇلى اپاتتىڭ باسى ەكەنىن ايگىلەي كەلگەن ەدى. شەكارا بويىنداعى شاعىن عانا زايسان قالاشىعىندا وياز سەرگەي كۋبيتسكيگە جۇرت ء«بىز بالا-شاعامىزبەن تۋعان جەردە ءولۋدى تاڭدادىق» دەگەندە, اۋىل-اۋىلدان كەلگەن ەل اعالارى مەن تۇرعانباي بيلەردىڭ ءسوزىن ءالىباي دا قولدايدى.
مىنە, وسى كۇننەن باستاپ مەرگەننىڭ كوز الدى كوك مۇنارعا تولى, قۋ باسى قاراۋىلعا ءىلۋلى قيلى كەزەڭى باستالادى...
اۆتور ءالىباي مەرگەندى اسىرەلەپ, باياعى ءبىر باتىرلار تۋرالى جازىلعان پافوسقا تولى كوركەم شىعارمالارداي شەكتەن شىققان جاۋجۇرەك رەتىندە كورسەتپەك بولىپ اۋرە بولمايدى. كەڭەس قوعامىن تايعاناق تاعدىرىنا تاپ قىلعان كەساپات زاماننىڭ اۋىرلىعىن قايىسپاي كوتەرۋگە تۋرا كەلگەن قاراپايىم جان ەتىپ بەينەلەيدى. جارى ءرازيانى دا قازاق ايەلىنە ءتان يبالى دا جىگەرلى, ادال دا مۇڭلى ەتىپ كورسەتەدى. تۋعان جالعىز ءىنىسى ءالجان – اقكوڭىل دە البىرت سەزىمدى جاس جىگىت. ال ەل اعالارى تۇرعانباي بي, قازاقباي قاجى مەن بىلەكتى دە جۇرەكتى بەرىكبول, ونىڭ ماحاببات ءۇشىن باسىن ەرىكتى جولعا تىككەن سۇيگەن قىزى كەربەز سۇلۋلار دا بارىنشا بۇلا مىنەزدى, سىرباز سەزىمدى ەتىپ سۋرەتتەلەدى.
ال ەل ىشىندەگى بولىستار ءمۇرسالىم بەكتەنوۆ, ابدوللا بوگىسوۆ سياقتى ازاماتتار تۇتقىندالسا دا وكىنبەيدى. ەلدىڭ ەرتەڭى ءۇشىن باستارىن بايگەگە تىگۋدەن جاسقانبايدى. بۇل سول كەزدەگى پاتشا وكىمەتىنە قاراسا دا قوعامداعى قازاقتىڭ ەركىن بولمىسى مەن ەلدىكتى تانىتاتىن, «ەركەك توقتى – قۇرباندىق» دەيتىن ەجەلدەن كەلە جاتقان نامىستى جاۋعا بەرمەيتىن ەرىك-جىگەردى ايقىن بىلدىرەدى. ەل باسىنا كۇن تۋعاندا ەلدىك مۇددەنى جوعارى قوياتىن قازاق تەكتىلەرىنىڭ بەينەلەرى اسىرە قىزىلسىز بەرىلەدى.
ساتقىندىق پەن وپاسىزدىق ادام عۇمىر كەشكەن بەيبىت قوعامدا قىلاڭىتىپ كورىنبەسە, «ەر ەتىكپەن سۋ كەشكەن» كەزەڭدە قالتقىداي قالقىپ شىعا كەلەتىنى بۇل شىعارمادا ايقىن كورىنىس بەرەدى. شىبىن جانىن زوبالاڭ ۋاقىتتا شەرگە تولتىرىپ, ساتقىننىڭ ءوز ىشىمىزدەن شىققانىنا ناليتىن سامارلىق سىبە بولىسى مۇباراكتىڭ ولەڭىن جازۋشى جايدان-جاي بەرمەسە كەرەك.
قاي زامان – مىنا زامان قۋتىڭداعان,
جاقىننان دۇشپان شىعىپ,
تىڭ تىڭداعان...
دۇنيە-اي, سەنىمىڭ جوق, الماعايىپ,
قويانداي تۇندە جورتىپ, بۇلتىڭداعان.
سول سۇرقاي كەزەڭدە «مال الاسى سىرتىندا, ادام الاسى ىشىندە» دەيتىن قاناتتى ءسوزدىڭ شىندىققا اينالعانى وسى ءبىر ولەڭ مەن رومانداعى قازتاي سۇم سياقتىلاردىڭ ساتقىندىق ءىس-ارەكەتىنەن تۋعانى بەلگىلى.
ساتقىندىق جايىندا قازاق اراسىندا سيرەك ايتىلاتىن, جيىركەنىشپەن ەسكە سالىناتىن وقيعالار بار بولسا دا, تولىققاندى بەينەلەر سومدالا بەرمەگەن. كوبىنە جاناما كەيىپكەر رەتىندە بەينەلەنىپ وتىرادى. بۇل روماندا قازتاي ىرگەباەۆ اۋىلدا اتقامىنەر ءھام ميليتسيونەر بولا ءجۇرىپ, ءوزىنىڭ ناعىز ساتقىن كەيپىن كورسەتەدى. سونداي-اق ەل ىشىنەن شىققان ەربولات ميليتسيونەر دە ساتقىندىعىمەن سۇيكىمسىز بولىپ, اقىرى سۇيەگىنىڭ قايدا قالعانى بەلگىسىز كۇيدە جىم-جىلاس جوعالادى.
جازۋشى قازاق اراسىنداعى ساتقىندىققا كەشىرىممەن قارايتىن حالىق مىنەزىن كورسەتە وتىرىپ, ۇلتتىڭ ءشوجىپ, دارمەنسىز بولىپ, جاسقانشاق كۇيگە جەتكەنىن دە وسى قازتاي ىرگەباەۆ ءومىرىن ساباق ەتىپ جازادى. اۆتور حالىق اۋزىندا «مەركىت قىرىلعان» اتانىپ قالعان سۇمدىقتىڭ قاندى قۇنىكەرى قازتاي ەكەنىن انىقتاي وتىرىپ, سول نايساپقا ەر-ازامات اتاۋلىنىڭ قول كوتەرىپ, ءبىر ارەكەتكە بارا الماعانىن, ال وپاسىزدىقتىڭ قۇربانى بولعان جازىقسىز جاندار ۇرپاعى دا بەتىنە باسىپ ايتا الماي وتكەنى تۋرالى اشىق ايتپاسا دا, رومان سوڭىندا ونىڭ تاعدىرىنىڭ ءوز اۋىلىندا «ايكاپىر» بولىپ تۇيىقتالۋىمەن بىتىرەدى.
كوكجارلى كوكجال باراق باتىرمەن رۋلاس التايلىق كۇركەباي مەرگەنمەن العاش رەت ايقاسقا كىرىپ, ادامدى كيىكشە اتۋعا جۇرەگىن سۋىتقان ءالىباي مەرگەن عۇمىر بويى ءبىر تال وعىن «كىرە» اتاعان مىلتىعى كومەيىنە تىعىپ, وڭاشادا كەز بولا الماي, ەلدىڭ كەگىن قايتارا الماي ارماندا وتەدى...
ءالىباي مەرگەننىڭ ءوزى ارعى بەتتەن ەلمەن بىرگە قايتا كەلگەنىندە دە سوڭىنان تۇسكەن قازتاي ىرگەباەۆ قۇلعاناداي قۋىپ, زايساننىڭ قاپاسىنا قاماتىپ, كوزىن جويىپ-اق جىبەرگىسى كەلەدى. بىراق زامان مەن ادام تايتالاسى ءبىر توقتامايتىن ۋاقىت اتتى قۇدىرەتتىڭ كومەگىمەن, ونىڭ ەل ءۇشىن امالسىز شەكاراشىلار مەن اتقامىنەرلەرگە وق اتقانىنا كوزدەرى جەتكەن اۋداندىق سوت اقتاپ جىبەرىپ, مەرگەن تۋعان جەرىنەن بۇعالىقتان قاشقان جۇيرىكتەي سىتىلىپ, تۋعان جەردەن تاعى بوي تاسالاپ, شەكارانىڭ ارعى بەتىنە ءوتىپ كەتەدى.
تاعدىر تالايىندا تۇرلاۋسىز عۇمىر كەشكەن ەسىل ەر ەلى ءۇشىن جان اياماي جانتالاسا كۇرەسكەنمەن, مۇراتىنا جەتە المايدى. وتارلىق قامىتىن جانىشتاي كيگىزگەن كەڭەس وداعى ءالىباي سەكىلدى سۇر مەرگەندەردى ءتىرى قويماسى, تاعدىرلارىن باياعىدا قاراۋىلعا بايلاپ قويعانى بەلگىلى ەدى.
جازۋشى رومانىندا «قارا ەرتىس بولىسى» بولعان قۇماربەك كوپەن ۇلىنىڭ زايسان مەن مارقادان التاي مەن ساۋىردىڭ ارعى بەتىنە اۋعان ەلمەن كەڭ تاراعان ءانى مەن ولەڭ جولىن كەلتىرەدى.
«دۇنيە-اي! دوڭگەلەنىپ وتەر مە ەكەن,
بار قىزىق ورالماسقا كەتەر مە ەكەن؟!
اڭىراپ, ارتتا قالدى قايران التاي,
كۇن تۋىپ, قايتا اينالىپ
جەتەر مە ەكەم؟!
ەي, القابەل,
قالدىڭ-اۋ ارتتا قايران ەل.
قارا ەرتىس, قارابۇيرەك قايران مەكەن,
سەندەردى قايتا اينالىپ, كورەر مە ەكەم؟!
ادامدار باسقا تۇسپەي بىلمەيدى ەكەن,
جالعاندا جەر ساعىنعان قيىن ەكەن.
تۋعان جەر, اسقار التاي تىرەگىم-اي,
زىرق ەتەر ورىس كورسە جۇرەگىم-اي.
قاتپا تاي, كارى بيە سەكىرەتىن,
قايتەيىن, مارقاكولىم, شۇمەگىم-اي!
مەرگەن ولەڭدى وقىپ بولىپ:
– ەلدى, جەردى ساعىندىرىپ, باسىمىزدى قاقپاقىل قىلىپ ويناعان, قۋ زامان-اي!.. سوزىنە قاراعاندا, بۇل دا التايدان جەر اۋىپ كەتكەن ازامات بولدى عوي. ول جاقتا «قۇماربەك دەيتىن مىقتى اقىن بار» دەگەندى ەستۋشى ەدىم, باسە-باسە, بولسا بولار, – دەگەن ءالىباي دا تەبىرەنىپ».
بولىس قۇماربەك پەن مەرگەن ءالىبايدىڭ ءبىر-بىرىمەن بايلانىسى بولعانىن جازۋشى وسى ءبىر شاعىن شتريحپەن اشىپ كەتەدى. ونالتىنىڭ وپاتتى كۇندەرىندە رەسەي پاتشالىعىنىڭ قورلىعىنا كونگىسى كەلمەگەن, كەيىن كەڭەس كوممۋنيستەرىنىڭ زورلىعىنا قارسى كەلگەن قانشاما ەر-ازامات ءالىباي مەن قۇماربەك بولىستاي ءبىرجولاتا باسقا بوساعاعا بەت بۇرىپ كەتتى.
ىشتەي سۇرقيا مەرەزدىگىمەن, سىرتتاي ايار «ادامدىعىمەن» كورىنىپ باعۋعا تىرىسقان, قىزىل كوممۋنيزم ەلەسى بيلەگەن قوعامدا ەركىن ويلى, ەرىكتى ءىستى ادامدار ۇنەمى باقىلاۋ مەن كولەڭكەلى قاپاستا كۇن كەشكەنى اقيقات. ىڭعايىنا كونبەگەن ادامدى مەرەز قوعامنىڭ مەرگەن تاعدىرى ەبىن تاۋىپ وپات قىلاتىن. مەرگەن دە وسى مەرەزدىكتى بەك بىلەتىن. جونىن بەرمەس ارلان بورىشە جالعىز جورتقان ول ەشكىمگە سەزدىرمەستەن بالا-شاعاسىمەن ءبىر-اق كۇندە شىعىس تۇركىستان بەتىنە جىلىستاپ ۇلگەرەدى.
اقىرى سول جاقتا 1947 جىلى ەسىل ەر دۇنيەدەن وتەدى... ىشىندە ىشمەرەز قىزىل قوعامعا دەگەن كەك تۇنعانىن, تۋعان جەرگە دەگەن زار-زاپىران مەن تۋعان ەلگە دەگەن قۇساعا تولى ساعىنىش كەتكەنىن ءبىر قۇداي عانا بىلەدى.
قىزىل قانعا تولى مەرەز قوعام ەلەسىنەن ارىلا الار ما ەكەنبىز؟! جاڭا عاسىر كوگىندە دە كۇننىڭ قىزىل ارايىمەن تالاسا قۇبىلا جاقتا قۇبامەرگەن زىمىراندار زۋلاي اعۋدا... مەرەز قوعامنىڭ مەرگەن تاعدىرى بوپ شاھيد كەتكەندەردىڭ جىلناماسى ىسپەتتى بۇل رومان.
اسقار التاي,
جازۋشى, باسپاگەر