وسىدان ون جىل بۇرىن اياعان شاجىمباەۆ تۋرالى فيلم ءتۇسىرىپ جۇرگەن رەجيسسەر دارحان قوجاحان ءبىزدى, اياعاندى جاقىن بىلەتىن ادامداردى, جاقىن ارىپتەستەرىن كەڭسايعا اپارىپ, باسىنا قۇران وقىتقىزىپ, ەسكە الۋ شارالارىن ۇيىمداستىرعان ەدى. ونىسىنا مىڭ دا ءبىر راحمەت, ايتپەسە توپىراق جامىلعانىنان بەرگى 28 جىلدىڭ ىشىندە ەشقايسىسىمىز جيىرما سەگىز ءسوز ايتۋعا, نە جازۋعا جاراماپپىز! ۇيات-اي! ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى ۇلتتىق ونەر اكادەمياسىندا سول جولى اياعاندى ەسكە الۋ وتىرىسى بولعانىنا دا قۋانىپ ەدىك. باۋىرىمىزدىڭ وسى كۇندەرى 70 جىلدىعىنا بايلانىستى وبلىس ورتالىعى پەتروپاۆل قالاسى مەن تۋعان اۋىلىندا جوسپارلانىپ جاتقان ءىس-شارالاردىڭ جاقىنداعانىنان ەسكە ءتۇسىپ جاتقانى بەلىلى.
«ورنىندا بار وڭالار» دەمەكشى, ۇلى بەيبىتجان اكەسىنىڭ جورا-جولداستارىنىڭ, ارىپتەستەرىنىڭ, اعايىن-تۋىستارىنىڭ باسىن قوسىپ سول ەسىمىزگە ءتۇسىپ جاتقان, سول ون جىل بۇرىن الماتىدا وتكەن باسقوسۋدى كىندىك قانى تامعان جەرىندە جالعاستىرماق. الماتى دا قۇر قالماس, بەيىتىنە دۇعا جاسالىنىپ, ارىپتەستەرى مەن دوستارى وندا دا شارالار جوسپارلاپ جاتقان كورىنەدى. وسىنىڭ ءبارى اياعاننىڭ ارۋاعىنا باعىشتالادى. وسى ءبىر جايساڭ جاندى ازاماتپەن قايتا قاۋىشقانداي بولىپ, جاقسى كوڭىل كەشۋگە قۇشتارمىز. ەرتەرەكتە ساتىبالدى نارىمبەتوۆ ەكەۋمىز اياعاندى ەسكە الىپ وتىرعاندا: شىركىن-اي, ورتامىزدا جۇرسە عوي, جوق دەگەندە 5-6 فيلم ءتۇسىرىپ تاستار ەدى دەپ وكىنگەن ەدىك. ەندى مىنە بۇگىنگى ەسكە الۋ شارالارىنا اياعاندى تۋعان ىنىسىندەي كورگەن قازاق كينوونەرىنىڭ حاس شەبەرى ساتىبالدى دا قاتىسپايدى, ونىڭ دا وسى دۇنيەدەگى ءدام-تۇزى تاۋسىلىپ باقيلىق بولعانى بەلگىلى. اياعان مارقۇم ءوزىنىڭ شىعارماشىلىق جوسپارلارىن جولداس-جورالارىنان جاسىرمايتىن. ماسەلەنىڭ شەشىلگەن-شەشىلمەگەنىنە قاراماستان ايتىپ جۇرەتىن, اڭعال, ويىنا كەلگەنى ءتىلىنىڭ ۇشىنا تەز جەتىپ جاريا ەتىلەتىن. ويىن جاسىرىپ ءجۇرۋ دەگەندى بىلمەۋشى ەدى عوي, جارىقتىق...
«الجير» مەن «جانسەبىل» فيلمدەرىنەن كەيىن شىنىمەن دە جوسپارلارىنىڭ كوبەيگەنى راس ەدى. سەبەبى وزىنە دەگەن سەنىمى مولايدى. كوركەمدىك كەڭەس, ستۋديا باسشىلىعى كەدەرگىسىز جاڭا جۇمىس بەرەتىندەي كۇيگە جەتتى. «الجير» ءفيلمىنىڭ ەرەكشە قۇندىلىعى ەندى سەزىلۋدە. اياعان دەر ۋاقىتىندا, كوزدەرى ءتىرى كەزىندە, سۇراپىل جىلداردا «جۇمىس» ىستەگەن «وتانىن ساتقان حالىق جاۋلارىنىڭ ايەلدەرى» لاگەرىندە (الجير) وتىرىپ شىققان قازاقتىڭ اسىل اپالارىنىڭ اقتىق اڭگىمەلەرىن تاريحي بەينەكورىنىستەرىمەن حالىق جادىندا قالدىردى. جان تۇرشىگەرلىك ەستەلىكتەر ءوز زامانىنا ءتان قاتىگەزدىك پەن تاسباۋىرلىقتىڭ, ادىلەتسىزدىك پەن سۇرقيالىقتىڭ ىزعارىن بۇگىنگى كورەرمەن سول سۋىقجۇرەكتىلىكتىڭ سالدارىن باستان كەشكەندەردىڭ كوز جاسىنا تۇنشىعىپ اڭگىمەلەپ وتىرعانىنان سەزەدى. – قايران, ءومىر قىزىعىن كورە الماي, وزبىرلىقتىڭ قۇيىنى مەن بورانىنان كوز اشا الماي قارتايعان اسىل انالار! – دەپ كۇيىنەتىن اياعان. جان تىتىركەنەتىن جىلداردىڭ ناقتى تاريحي دالەلى رەتىندە تەك وسى اياعاننىڭ كينوكادرلارىن ەسەپتەۋگە بولادى. ءار ادامنىڭ جانىن سەزىپ, وعان ورىندى سۇراق قويىپ, جاۋاپ الا العان اياعاننىڭ شىعارماشىلىق ەرلىگىنىڭ بەلگىلەرى وسى بەينەكورىنىستەر. ونىڭ سۋرەتكەرلىك ماقساتىنىڭ تولىققاندى ورىندالعان ساتتەرى.
بەلگىلى جازۋشى جۇسىپبەك قورعاسبەكپەن شىعارماشىلىق دوستىعى مەن سونىڭ ناتيجەسىندە ومىرگە كەلگەن «جانسەبىل» كوركەمسۋرەتتى ءفيلمى تۋرالى ءباسپاسوز بەتىندە كوپ ايتىلدى. دەسەك تە بۇل فيلم حالىقارالىق «كۇمىس جارتى اي» كينوفەستيۆالىندە (اشعاباد ق.) «وزىق رەجيسسەرلىك دەبيۋت» جۇلدەسىنە يە بولعانى اياعاندى ەرەكشە قۋانتىپ, قاناتتاندىرعانى راس. ءدوپ جانە دەر كەزىندە بەرىلگەن سىيلىق ەدى. ونىڭ ءوزىنىڭ كۇتكەنى دە سول بولسا كەرەك. ادام مۇمكىندىكتەرىنىڭ شەگىندە سوعىپ جۇرگەن قازاق جۇرەگى تۋرالى جۇسىپبەكتىڭ پوۆەسىنىڭ اياعانعا ەتكەن اسەرى قانداي زور بولسا, كەيىپكەردىڭ جۇرەگىنىڭ ءدۇرسىلى مەن اياعاننىڭ جۇرەگىنىڭ بىردەي سوققانى سونداي عاجاپ! وسىنى ءفيلمنىڭ ج ۇلىن جۇيەسىنە اسقان شەبەرلىكپەن ەنگىزە بىلگەن ايگىلى اكتەر قاسىم جاكىباەۆتىڭ ءدال وسى فەستيۆالدە «ەڭ ۇزدىك ەر ادام ءرولى» جۇلدەسىنە يە بولۋى دا اياعاننىڭ شەبەرلىگىنىڭ تاعى ءبىر دالەلى...
جۇسىپبەكتىڭ ەندى «قاسقىر ادامىن» تۇسىرەمىن... ماحامبەت تۋرالى فيلم ءتۇسىرۋ ويىمدا... تولەگەن ايبەرگەنوۆ تۋرالى... ماعجان جۇماباەۆ, مۇقاعالي ماقاتاەۆ تۋرالى, تاعىسىن تاعى. قاراپ وتىرساق اقىندار تاعدىرى كوپ ويلاندىرعان سياقتى اياعاندى...
ءوزىنىڭ رەجيسسەرلىك جۇمىستارىن باستاعانشا اياعان ون جىلدان استام كينو ونەرىنىڭ سىرلارىن ءوندىرىستىڭ تاپ ورتاسىندا ءجۇرىپ ۇيرەندى. ءازىربايجان مامبەتوۆتىڭ («جاۋشى»), ءاسانالى ءاشىموۆتىڭ («شوقان ءۋاليحانوۆ», «اجداھا جىلى»), نۇرمۇحان ءجانتوريننىڭ («قارا مارجان»), ابدوللا قارساقباەۆتىڭ («بالالىق شاقتىڭ كەرمەك ءدامى»), قانىمبەك قاسىمبەكوۆتىڭ («قاناتىڭ تالماسىن بالاپان!»), سەرىك جارمۇحامەدوۆتىڭ («تۇركسىب»), تاعى باسقا رەجيسسەرلەردىڭ اسسيستەنتى (كەيدە ەكىنشى رەجيسسەر) بولىپ تاجىريبە جيناقتادى. بۇل جۇمىستاردا ونىڭ ۇلتتىق بولمىسىنىڭ تەرەڭدىگى, قازاق ونەرى مەن ادەبيەتىن جەتىك بىلەتىندىگى, قازاقتىڭ سالت-داستۇرلەرى مەن ۇعىم-تانىمدارىن, نانىمدارىن جەتە يگەرگەندىگى, وعان قوسا ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتىنىڭ جوعارىلىعى كوزگە ءتۇستى, سىناقتان ءوتتى. وسىنداي قابىلەتتەرى جيناقتالىپ, الدىنا قويعان ماقساتتارىنىڭ ورىندالۋىنا جۇمسالاتىن شاقتا بۇل دۇنيەدەگى ءدام-تۇزى تاۋسىلدى. بۇل ونىڭ 42 جاسقا عانا كەلگەن شاعى ەدى...
اياعاننىڭ باۋىرماشىلدىعى, دوستارىنا ادالدىعى, جالپى رەسپۋبليكالىق شىعارماشىلىق كەڭىستىكتەگى بەدەلى وتە زور بولدى. ءوزى مۇحتار اۋەزوۆ اتىنداعى اكادەميالىق دراما تەاترىنىڭ جانىنداعى اكتەرلەر دايىندايتىن ستۋديانى بىتىرگەندىگىنەن بولسا كەرەك, تەاتر ونەرىنىڭ مايتالماندارىمەن, اسىرەسە اكتەرلەرمەن وتە جاقىن قاتىناستا بولدى, ولاردىڭ اراسىندا دوستارى دا كوپ-تۇعىن. بۇل فاكتور سول جىلداردان باستاپ اياعاننىڭ ەل اراسىندا بەدەلگە يە بولا باستاعانىنىڭ بەلگىسى ەدى. بۇگىن دە قىسقا عۇمىرىندا ايتارلىقتاي وشپەس ءىز قالدىرىپ ۇلگەرگەن اياعاننىڭ اتى حالىق اۋزىندا. سەبەبى رەجيسسەر ءوزىنىڭ كىشىپەيىلدىگىمەن, پاك كوڭىلىنىڭ كەڭدىگىمەن, كوپشىل مىنەزىمەن ۇلتجاندى ازاماتتاردىڭ جادىنا تۇراقتى ورنىققان.
اياعاننىڭ جۇرەگىنىڭ كەڭدىگى ول جاساعان دەرەكتى فيلمدەردە دە ايقىن كورىنىسكە يە. حالىق ءارتىسى ءانۋار مولدابەكوۆ اعامىز تۋرالى, «التىنبەكتىڭ اندەرى», «بايتەرەك», «مۇرا» سياقتى فيلمدەر ونىڭ سۋرەتكەرلىگىنىڭ تاعى ءبىر كورىنىستەرى.
قىزىلجاردا دا اياعاننىڭ دوستارى جەتكىلىكتى ەدى. مەنىڭ بىلۋىمشە ول سول كەزدەگى وبلىستىق «لەنين تۋى» گازەتىندە ءوز اڭگىمەلەرىمەن وقىرماندارعا تانىس بولعانى بەلگىلى. سول گازەتتىڭ باس رەداكتورى, جازۋشى باقىت مۇستافين (مارقۇم) اياعاننىڭ شىعارماشىلىعى تۋرالى كوپ اڭگىمەلەيتىن, مىنە بۇگىن سول ادەبي تۋىندىلارى دا جەكە كىتاپ بولىپ جۇرتشىلىققا ۇسىنىلعانى بەلگىلى.
مەن سول جىلدارى شاكەن ايمانوۆ اتىنداعى «قازاقفيلم» كينوستۋدياسىنىڭ ديرەكتورى بولىپ قىزمەت اتقاردىم. اياعاننىڭ جۇرەگىنىڭ تازالىعى تۋرالى ءبىر وقيعانى قىسقاشا بايانداپ بەرگىم كەلەدى. ماسكەۋ قالاسىندا جۇمىس ىستەپ جاتقان ءبىزدىڭ كينوستۋديانىڭ ءبىر ءتۇسىرۋ توبى ورنالاسقان قوناقۇيگە ىسساپارمەن كەلگەن مەن دە توقتادىم. سول جولى اياعاننىڭ بالاشا ەگىلىپ جىلاعانىن كوردىم. وكىنىشتەن. جاقسى كورەتىن ءبىر اعاسى ءوزىنىڭ ءبىر كومەكشىسىنىڭ كەۋدەسىنەن اياعىمەن يتەرىپ جىبەرگەنىن كورگەن اياعان ۇلكەن كىسىگە ەشتەڭە ايتا الماعاندىقتان, جىلاعان كۇيى مەن جاتقان بولمەگە كەلىپ وكسىگىن ازەر باستى.
اياعاننىڭ ەرسايىن ءابدىراحمانوۆ دەگەن اعا-دوسى بولدى. ول دا قىزىلجارلىق ازامات. ماعجان جۇماباەۆتىڭ نەمەرە جيەنى. ول دا كينو رەجيسسەر, قازاق مۋلتيپليكاتسياسىنا زور ۇلەس قوسقان تۇلعا. اقىرعى جىلدارى (ول دا و دۇنيەلىك بولىپ كەتتى) ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى ۇلتتىق ونەر اكادەمياسىنىڭ كينو ونەرى فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى بولدى. ايتايىن دەگەنىم, ەكەۋى ءبىر-بىرىنەن ايىرىلماي ەگىز قوزىداي (مىنەزدەرى دە ۇقساس) ءجۇرۋشى ەدى. ەندى ەكەۋىنىڭ دە ەسىمدەرى تەك وكىنىش پەن ساعىنىش تۋدىرادى. بىراق وشپەس ءىز قالدىرعان ازاماتتار.جاسىراتىنى جوق قازاقتاردىڭ اراسىندا سولتۇستىك وبلىستاردان شىققان قازاقتاردى ورىسمىنەزدىلەۋ كورەتىندەر ءجيى كەزدەسەدى. مىنە, اياعان مەن ەرسايىن وزدەرىنىڭ ناعىز قازاقي بولمىستارىمەن بۇنداي پىكىرلەردى جوققا شىعاراتىن. قايران مەنىڭ قىزىلجارلىق دوستارىم!
سلامبەك تاۋەكەل,
كينورەجيسسەر, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى,
قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى