مۇحتارباي وتەلباەۆ! بۇل ەسىم – بيىك دەڭگەيدە اسپەتتەلىپ ايتىلاتىن ايتۋلى تۇلعا. شىن مانىندەگى ءبىلىمى مەن بىلىگى مىقتى, وي-ءورىسى بيىك, كوزقاراسى مىعىم, ارتىق سوزدەن ادا, باردى مىسە تۇتىپ, كەمدى كەمەلدىگى جەڭىپ, عىلىم دەگەن مۇحيت الەمىنىڭ, ونىڭ ىشىندە ءدال بۇگىنگى قازاق ماتەماتيكتەرىنىڭ كوشباسىندا كەلە جاتقان زاڭعار وقىمىستى.
جيەن نەمەرەم ءومىر ەسىگىن ىڭگالاپ اشقاندا اكە-شەشەسى اتىن مۇحتارباي قويساق دەدى. ولاردىڭ عالىمدى قۇرمەتتەگەنىنە قۋاندىم. مۇحاڭا تەلەفون شالدىم. «باۋى بەرىك بولسىن! ۇلى مۇحاڭ (اۋەزوۆ) تۇرعاندا مەنىڭ اتىمدى قويعاندارى ۇيات بولادى عوي. بىرەۋلەر ك ۇلىپ جۇرەر, اۋرە بولىپ قايتەسىڭدەر. مۇحتار قويسىن. مەنى دە اسپانداتىپ بارا ما, قالاي؟ ۇلىلار مەن ناعىز مىقتىلار ميلليوننان بىرەۋ شىعادى», دەپ ىڭعاي بەرمەدى. بىراق بالالار بايلامدارىن بەكىتىپ الىپتى. «اپىرماي, ءا! – دەدى اعا قينالىپ, – كونبەسە نە دەيىن, وزدەرى ءبىلسىن, نارەستە ءومىرلى بولسىن!». ارالاسىپ تۇردى, باتاسىن بەرىپ ءجۇردى. ول كەزدە استانادا تۇردى, كەيىن الماتىعا ورالدى. تاياۋدا 8 جاسار كىشى مۇحتارباي الاتاۋدىڭ باۋرايىنداعى جاندوسوۆ اۋىلىنا قونىس تەپكەن 80 جاستاعى شوڭ مۇحتاربايعا سالەم بەرە بارعاندا, عالىمنىڭ قۋانىشىندا شەك بولعان جوق. «مەنى سوناۋ ەلوردادان ىزدەپ كەلىپ تۇر, ءا!», دەپ جىلۋى مول قۇشاعىنا الدى. ماسكەۋدە جوعارى ءبىلىم الىپ, قازاق قىزدارىنىڭ اراسىنان العاشقى بولىپ توقىما ونەركاسىبى سالاسىنان عىلىم كانديداتى اتانعان كامشات جەڭگەي دە اعىنان جارىلدى. ء«بىر كەزدە باۋى بەرىك بولسىن!» دەپ ەدىم, «ەندى ءومىرلى بول!» دەيىن بالا مۇحتاربايعا», دەپ ءبىر تىنىس الدى دا, قۇراق ۇشىپ جۇرگەن قىزى دىلداشقا: «بۇل پاك بالاپان ەندى ساعان ءىنى بولادى, سونى ەسىڭنەن شىعارما!», دەپ, ء«اي, كامشات, مەنىڭ يىعىما جاپقان ءبىر شاپاندى الىپ كەلشى, مەنىڭ جولىمدى بەرسىن بۇل ۇلعا ءتاڭىرىم!», دەدى. ەتەگى جەردە سۇيرەلىپ جاتسا دا, جەڭى سولپەڭدەپ تۇرسا دا بالا مۇحتاربايدى شاپانعا وراپ, ميلىعىنا تۇسسە دە حان قالپاعىن كيگىزىپ, باۋىرىنا باستى. «ال سۋرەتكە تۇسىرىڭدەر ءبىزدى, قانە!» دەپ سەكسەن جاستاعى اكادەميك پەن سەگىز جاستاعى, ەكىنشى سىنىپ وقۋشىسى قۇشاق ايقاستىرعاندا, جۇرەك لۇپىلدەرى جۇزدەرىنەن سەزىلىپ تۇردى.
شىن تالانت قۇدايدىڭ سىيى ەكەنى ايتىلادى. ول – اقيقات. ەشكىم دە جوققا شىعارا المايدى. سول شىن تالانتتار ماتەماتيكتەر اراسىندا دا بار. ءتىپتى ناقتىلىعىن ەسكەرسەك, كوبىندە سولارعا ءتان سەكىلدى كورىنەدى. كەي سالالاردا جۇزدەپ ساپ تۇزەسە, كەرەمەت ماتەماتيكتەر ساۋساقپەن سانارلىق قانا. ءبىر قىزىعى, ولار تۋرالى ەكىنىڭ ءبىرى كوسىلىپ ايتا المايدى. ايتۋ ءۇشىن ورەڭ بيىك بولۋعا ءتيىس. وزدەرى كوبىندە «مەنگە» جوق. سەبەبى وي-ورەلەرىنىڭ بيىك بولۋىنان با, ۇياتقا بوي الدىرا بەرەدى. سودان با ەكەن, ولار ەلدىك ماراپاتتان دا شەت قالىپ جاتادى. وتانىمىزدىڭ باستى سىيلىعى – مەملەكەتتىك سىيلىققا ءار جىلدارى ءتورت ماتەماتيك قانا يە بولىپتى.
سول ءتورت ماتەماتيكتىڭ ءبىرى مۇحتارباي وتەلباەۆتىڭ ءومىر جولىنا ۇڭىلسەڭ, كوپ جايعا كوز جەتكىزەسىڭ. اكادەميك توعىز جاسىندا مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتاعان. «ول كەزدىڭ مۇعالىمدەرى شىن نيەتتەرىمەن وقىتاتىن, ادالدىقتى الدىمەن ويلايتىن, سول ۇستازدارىما ءومىر بويى قارىزدارمىن. مەن جىلدىڭ ءتورت مەزگىلىندە دالادا جۇرەتىن ەدىم. ءتىل جەتە بەرمەيتىن كورىنىستەر كوز شارامدى كەڭىتىپ, قيالىما قانات بىتىرەتىن. وي-ورىسىمە ءبىر قۇدىرەتتى كۇش قۋات قۇيعانداي بولاتىن. قاققان قۇستىڭ قاناتىنا قاراپ, قوس قولىمدى سەرمەي بەرۋشى ەدىم. بويىمداعى بار جاقسى قاسيەت سول دالادان دارىدى بىلەم. نەگە ەكەنىن قايدام, بۇگىنگى ۇل مەن قىزدىڭ كوبى ۇيكۇشىك. باتىرلار جىرىن, اڭىز اڭگىمەلەردى, تەرمەلەردى قولتىقتاپ ءجۇرىپ وقىدىم. ونداعى وتانشىلدىق رۋح, ەلىم, جەرىم دەگەن كورىنىستەر مەندە بولسام دەگەنگە ۇمتىلدىراتىن. شىركىن دەيمىن قازىر: «پاتريوت بول, قازاق بول, ءتىلىڭدى ءبىل» دەي بەرگەنشە, ۇرپاققا دارقان دالانى ارالاتىپ, بابالار بولمىسىمەن تانىستىرىپ, ۇلت قۇندىلىقتارىمەن سۋسىنداتسا, ءتىپتى دەنەشىنىقتىرۋ ءپانىن دالادا وتكىزسە عوي. ءيا, سالتاناتتى ساراي كەرەك. بىراق ول بالا قيالىنا تارلىق ەتەتىن سەكىلدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, الدىمەن قازاق مەنتاليتەتىن ساناعا ءسىڭىرىپ الىپ, الەمدىك دەڭگەيگە ودان كەيىن ۇمتىلساق ۇتىلماس ەدىك. مۇنداي ۇلگىنى ۇلى مۇحاڭ (اۋەزوۆ) وتكەن عاسىردىڭ ون سەگىزىنشى جىلى «ياپونيا» ماقالاسىندا مايدان قىل سۋىرعانداي ەتىپ ايتىپ كەتكەن», دەپ الىپ: 100-150 جىلدان كەيىن قانداي ۇلتتار ءوزىنىڭ كەلبەتىن ماڭگى ساقتاپ قالادى دەگەن تاقىرىپتى سارالاعان اعىلشىن زەرتتەۋشىلەرىنىڭ ماقالاسىن ەسىنە ءتۇسىرىپ, قازاقتىڭ سول ماڭگىلىك دەگەن تىزىمگە ەنبەي قالعانى ۇرەي تۋعىزاتىنىن ايتىپ, حالقىمىزدىڭ ءالى دە ازدىعىنا وكىنىش ءبىلدىرىپ, ۇلتتىق ۇعىمدى الەمدىك دەگەنگە تەلي سالۋدان, ەلىكتەپ, سولىقتاۋدان, تىلگە قۇرمەت بۇقارادان بولعانمەن, جوعارىدان بايقالاتىن جەتىمسىزدىكتىڭ, «جەتىمدىكتىڭ» كەسىرىنەن ەمەس پە دەگەن اششى ويدى دا العا تارتتى.
قۇداي شىن تالانت بەرسە, ادام جارقىراعان جاعداي بولماسا دا ءبىلىم قۋاتى بويعا جينالا بەرەتىن كورىنەدى. مۇحتارباي جەتىنشى سىنىپتان سوڭ, سول زاماننىڭ تەحنيكۋمىنا وقۋعا تۇسەدى. وتباسى جاعدايىنا بايلانىستى اۋىلىنا قايتا ورالىپ, تەمىر ۇستاسىنا, تراكتورشىعا كومەكشى بولىپ ەڭبەككە ارالاسادى. ورتا ءبىلىمىن كەشكى مەكتەپتە جالعاستىرادى. ءسويتىپ ءجۇرىپ, قولى قالت ەتسە, مەكتەپ وقۋلىعىنان بولەك ماتەماتيكاعا قاتىسى بار تەڭدەۋلەردى شىعارىپ جۇرگەنىن بايقاعان ۇلكەندەر وزدەرى بىلەتىن شوت قاققانداردى ۇلگى ەتىپ, «سەن مىقتى بۇعالتىر بولاسىڭ» دەپ ءۇمىت ارتادى ەكەن. اۋىل تىرلىگىندەگى تىنىمى جوق قارا جۇمىستى اتقارا ءجۇرىپ, كەشكى مەكتەپتى جاقسى اياقتايدى. بىشكەكتەگى قىرعىز مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنە وقۋعا قابىلدانادى. ماقساتىما جەتتىم بە دەپ جۇرگەندە, ەكى اي وتە سالىپ اسكەرگە اتتانادى. اسكەردەگى ءۇش جىلدا دا ءبىلىمىن ۇشتاۋمەن بولادى. اسكەردەن بىردەن ۋنيۆەرسيتەتكە كەلەدى. ءۇش جىلدىق ەمتيحاندى سۇرىنبەي تاپسىرىپ, ءتورتىنشى كۋرسقا وتەدى. سىرتتايعا اۋىسىپ, جامبىل وبلىسىنىڭ قاراكەمەر اۋىلىنداعى مەكتەپكە مۇعالىمدىك قىزمەتكە تۇرادى. كەزەكتى سەسسيانى تاپسىرۋ ءۇشىن ۋنيۆەرسيتەتكە بارسا, ماسكەۋدىڭ م.لومونوسوۆ ۋنيۆەرسيتەتى جاقسى وقيتىنداردى سىناق ۇستىندە ىرىكتەپ جاتىپتى. دۇنيەنى تۇلەتەتىن دە, تۇرلەندىرەتىن دە اقىل-وي عوي. اقىل-ويعا جۇگىنگەننىڭ جۇرتتا قالمايتىنى, جۇلدەلى جەردە جۇلدەسىز قايتپايتىنى بەلگىلى. سودان قىرعىز اعايىندار سىرتتاي وقىپ جۇرگەن مۇحتاربايدى دا ءبىلىم سايىسىنا قوسادى. «زاوچنيك» توپ جارادى. ماسكەۋلىكتەر ونىڭ وسى ۋاقىتقا دەيىنگى وتكەن جولىنان حاباردار بولعان تۇستا: اۋىزدارىن اشىپ, كوزدەرىن جۇمادى. شىن دارىن جاعدايعا قارامايدى ەكەن-اۋ دەسەدى. ماسكەۋ ۋنيۆەرسيتەتىندەگى وقۋدا دا وزا شابادى. تەك ءبىلىمدى عانا باعالاعان كوڭىلى وياۋلار مۇحاڭدى اسپيرانتۋراعا قالدىرادى. بەس جىلدا كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن قورعاسا, التى جىلدان كەيىن الەمگە ايگىلى اكادەميك ا.كولموگوروۆ باسشىلىق ەتەتىن عىلىمي كەڭەستە فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى اتانادى. ماسكەۋلىك ارىپتەستەرىمەن بىرلەسىپ زەرتتەۋلەر جاسايدى, كۇردەلى ەڭبەكتەر جازادى, مونوگرافيالار شىعارادى. قارىم-قابىلەتىن باعالاعان تۇرعىلاستارى «بارلىق جاعدايدى جاسالىق, وسىندا قال» دەگەن تىلەكتەرىن جەتكىزەدى. سول كەزدە كوكەيىنە بابالارىنان قالعان «تويعان يت» تۋرالى استارلى قاعيدا ورالادى. «قوي, جاعدايدى قايتەم, ءوز ەلىمە, ءوز جەرىمە كەتەيىن, بار ءنارىمدى قازاعىما, حالقىما بەرەيىن!» دەپ الماتىعا قايتادى.
«ۇلتىن قۇرمەتتەۋ – ۇلتشىلدىق ەمەس. ويى وزىق شىن دارىن قاي زاماندا دا شىن مانىندەگى ۇلتشىل بولعان. ارعى زاماندا ءتورت قۇبىلاسى تۇگەل ابايعا نە جەتپەي ءجۇر, «قازاعىم, قايران جۇرتىم» دەپ كەشەگى قانىش شە (ساتباەۆ), ۇلتىنىڭ بيىكتىگىن ماقتان ەتكەن. مەن نەگە سول ۇلگىمەن جۇرمەيمىن. ۇلتىن شىن سۇيگەن ادام تۋراشىل. جالتاقتاۋ, جالپاقتاۋ جوق وندا. كۇنادان اۋلاق. شالا ساۋاتتان, كۇنى ءۇشىن قالباقتاعان پسەۆدوعالىمدار وتانشىل ەمەس. الدىمەن ءوزىن ويلايدى, وتىرعان ورنىمەن ولشەنگىسى كەلەدى. ول ۋاقىتشا, ەرتەڭ-اق تاريح تارازى ەلەگەندە بەلگىلى بولىپ قالادى. باسقانى قايدام, الەم مويىنداعان, وزىنە سەنىمدى ەل ماتەماتيكتەرىنىڭ قۇبىلىپ سويلەگەنىن ەستىدىڭ بە؟ جوق!», دەپ سۇراقتى توتەسىنەن قويعان وقىمىستى, وتانىنا ورالعان سوڭ, ەل عىلىمىنا ۇلەسىن قوسىپ, تالاپتى جاستى توڭىرەگىنە توپتاستىرادى. قىزمەت ۇسىنعاندارعا, قىزمەتىم عىلىم ەمەس پە دەيدى. تىلەك ايتۋشىلار قويماي ءجۇرىپ, بىلدەي ءبىر جوعارى وقۋ ورنىنا رەكتور بولۋعا كوندىرەدى. بىراق قۇرمەتى كوپ بولعانمەن, باسشىلار ورىندا دەيتىن تاپسىرمالار جۇيكەسىن جۇقارتىپ, كورىنەۋ قياناتقا ارى جىبەرمەي, جاۋاپكەرشىلىك دەگەن تەمىر قازىق ماڭدايدان ۇرىپ, «شەنەۋنىك بولماي-اق قويايىن, سوعان جارالعان ادامداردىڭ نانىنا ورتاقتاسىپ قايتەمىن, ومىرلىك سەرىگىم عىلىمىما بارايىن» دەپ ۇسىنعاندارعا راحمەتىن ايتادى.
الاقانداي اۋىلدان شىققان مۇحتارباي وتەلباەۆتىڭ عىلىمداعى شىققان شىڭى الەمدىك دەڭگەيدە. ەكى ءجۇزدىڭ كەڭ مول ىشىندە تەوريالىق ماقالا جازسا, ونىڭ جەتپىستەن استامى جوعارى رەيتينگكە يە شەتەلدىك باسىلىمداردا جارىق كورىپتى. جوعارى دەڭگەيدەگى بەس پاتەنت العان. ماتەماتيكاداعى اشقان جاڭالىقتارى سالا-سالا, ايتالىق سپەكترلىك تەورياداعى ەڭ قيىن ەكى پروبلەمانى, ياعني مەنشىك مانگە امبەباپتىق (ۋنيۆەرسالدىق) فورمۋلا بولمايتىنىن, ديففەرەنتسيالدىق سپەكترگە ەكىجاقتى شەكتەۋ فورمۋلالارىن دالەلدەپ, لوكولداۋ ءپرينتسيپىن اشىپ, كوررەكتى شەكارالىق ەسەپتەردىڭ جالپى ءتۇرىن تۇجىرىمدايدى. بۇل الەمدىك دەڭگەيدەگى جاڭالىقتار بولاتىن. ال 1970 جىلى بەلگىلى اعىلشىن ماتەماتيكتەرى ەۆەريت پەن گيرتس ەنگىزگەن شتۋرم-ليۋۆيلل تەڭدەۋ شەشىمىن دالەلدەيدى. ماتەماتيكا عىلىمىنا «q* – وتەلباەۆ فۋنكتسياسى» دەگەن فۋنكتسيا ەنىپ, دۇنيەجۇزىلىك دەڭگەيگە تاعى ءبىر ساتى جوعارىلايدى. ازەربايجان عالىمى ف.اليەۆ: «مۇحتارباي وسى ەسەپتى شەشتى دە, سپەكترلىك تەوريانى مۇسىلمانداردىڭ تەورياسىنا اينالدىردى» دەپتى. بۇل ۇلتىم دەگەن تۇلعاعا بەرىلگەن زور باعا ەكەنى انىق. جاڭالىقتىڭ ناتيجەسىنە كەلسەك, ەسەپتەۋ تاسىلىمەن ۇشاقتارعا كەتەتىن جانار-جاعارمايدى ۇنەمدەۋ, مۇناي-گاز ءىسىن جەتىلدىرۋ, ءتۇيىپ ايتقاندا, وتاندىق ءوندىرىستى جۇيەلى دامىتۋعا سەپتىگى مول بولماق. تورتكۇل دۇنيە جۇرتى شەك كەلتىرمەي وتىرعان ەينشتەيننىڭ سالىستىرمالىق تەورياسىن مودەل تۇرعىسىنان العاندا قاتە ەمەس, بىراق فيزيكانى تولىق تۇسىندىرە المايدى دەپ جار سالعاندا, بۇل نە سۇمدىق دەپ شىعا كەلگەندەر كوبەيىپ بارا جاتقان سوڭ, ماتەماتيكا بويىنشا دەي سالىپ, قولعا العان ءىسىن جالعاستىرۋمەن كەلەدى. دالەلى دە دايەكتى, «دامۋ بارىسى قيالىڭدى بىرتە-بىرتە شىندىققا اينالدىرماي قويمايدى. ءبىر كەزدەرى اتومدى اسپەتتەپ, اتوم عاسىرى دەدىك. اتوم عاسىرىمىز كومپيۋتەر عاسىرىنا اينالدى. ەندى روبوت عاسىرى كەلىپ قالدى. ءبىز وسىدان تاعى قۇر قالىپ قويماساق ەكەن دەيمىن. مەن كومپيۋتەر ەنە باستاعاندا كومپيۋتەرمەن ەسەپتەۋ باعدارلاماسىن ۇسىندىم. بۇعان بىرەۋلەر سەنبەدى. «5 ميلليون دوللار بەرسە, 5-10 جىلدان كەيىن 1 ميلليارد, ودان دا مول قارجى تابۋعا قول جەتكىزەر ەدىم. باعدارىم انىق, قول قىسقا بولىپ تۇر», دەدىم. ەشكىم ءمان بەرمەدى. روبوت تۋرالى دا وسى ويدى العا تارتام. اباي ايتپاقشى, سالعىرتتىق تانىتىپ, قولدى كەش سەرمەي بەرسەك, بايلىق بولا تۇرىپ, ونى يگىلىگىمىزگە جاراتا الماساق, وزگەگە تاۋەلدىلىكتەن وڭاي قۇتىلماسپىز», دەيدى عىلىم قايراتكەرى. بۇل دا ۇلتىم دەگەن ازاماتتىڭ شىن ءسوزى ەكەنى اقيقات. اقيقات ءسوزدى اڭعارار ادام تابىلىپ جاتسا, قانە!
الەمنىڭ نازارىن اۋدارعان «ناۆە-ستوكس تەڭدەۋلەرىنىڭ مىقتى شەشىمىنىڭ بولۋى» دەگەن قىرىق جىلدىق ەڭبەگىنىڭ ءجونى دە, جوسىعى دا بولەك. «ناۆە-ستوكس» اتتى ەسەپتى عىلىمي جولمەن شەشۋگە ۇسىنعالى دا ءجۇز جىلعا تاياپتى. سۇيىقتىق پەن گاز قوزعالىسىنا ارنالعان ەسەپتىڭ, ءتۇپ تامىرىندا تايفۋن, تسۋنامي سەكىلدى قۇبىلىستىڭ پايدا بولۋىنان باستاپ, اياقتالۋىنا دەيىنگى جاعدايلاردى انىقتاۋعا قول جەتكىزەتىن تەڭدەۋ. ياعني الاپاتتىڭ الدىن الۋدى كوزدەيدى. الدىمەن شەشۋ ءادىسىن تاۋىپ, اشىلعان جاڭالىق جاريالاندى. شەتەل تىلدەرىنە اۋدارىلۋدا ەكەن. بۇگىنگىدەي قۇبىلاسى قىرىق قۇبىلعان زاماندا جاڭالىقتى ۇعار قۇلاققا جەتكىزىپ مويىنداتۋ دا وڭاي ەمەس. اكادەميك: «ەسەپتىڭ دۇرىستىعىنا سەنىمدىمىن. تەك ءتۇسىنىپ, ادال باعالاي الاتىندار تابىلسا. ماقساتقا جەتسەم, جەتكىزسە بەرگەن جۇلدەنى تۇركى دۇنيەسىنىڭ يگىلىگىنە, ناقتىلاي تۇسسەم, كيەلى تۇركىستاندا ماتەماتيكتەردىڭ مۇراجايىن سالۋعا بەرەر ەدىم», دەيدى وزىنەن بۇرىن جۇرتىنىڭ ەرتەڭىن ءبىرىنشى ويلايتىن, شىن مانىندەگى زيالى وقىمىستى.
سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە شىققان عالىم قازاق جۇرتىنىڭ قارىمى, قابىلەتى, قاعىپ الار قاعىلەزدىگى وزگەلەردەن ەرەكشە ەكەنىن, مىنەزىنىڭ دالاسىنداي دارقان بولىپ كەلەتىنىن, ارعى زامانداردىڭ وزىندە ءبارىن بولجاپ وتىرعانىن, بەرەكە بىرلىگى, ۇلتتىق تىرلىگى – ءبارىن جىپكە تىزگەن گاۋھار تاستاي كوز الدىعا اكەلىپ, مىسالدارمەن ايتقاندا, اقساقالدىقتان ابىزدىق جاسقا جەتكەنىن اڭعارعانداي بولاسىڭ. اسىرەسە ۇلت ارداقتىلارىن تاراتا كەلىپ, ماتەماتيكا عىلىمىنىڭ ءىزاشارلارى مەن ورەن جۇيرىكتەرىن ءسوز ەتكەندە, شىنىندا بار ەكەن عوي ارىستار دەيسىڭ. وتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارى «ينتەگرالدىق تەڭدەۋلەردى جۋىقتاۋ شەشۋ» دەگەن تاقىرىپتا فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارى بويىنشا كانديداتتىق قورعاعان تۇڭعىش قازاق يبادۋللا اقبەرگەنوۆ ەكەنىن, ونىڭ عىلىمي جەتەكشىسى نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى لەونيد كانتوروۆيچ بولعانىن, جالىنداي جانىپ شىققان ازاماتتى رەپرەسسيا جالماپ, ورنى ويسىراپ قالعانىن تىلگە تيەك ەتەدى. وعان قۇرمەتتى اياماساق ەكەن دەيدى. عىلىمنىڭ ءورىسىن ەرتە اڭعارعان د.قوناەۆ بيلىككە كەلگەن سوڭ, سالاعا سەرپىن كەلگەنىن, سونىڭ ناتيجەسىندە بۋلىعىپ جاتقان بۇلا تالانتتار شىققانىن, ولاردىڭ الدىڭعى قاتارىندا ا.تايمانوۆ, و.جاۋتىكوۆ, ت.امانوۆ سەكىلدى تارلانداردىڭ كورىنگەنىن, ولاردىڭ ءىزىن باسقان ب.ورازباەۆ, ق.قاسىموۆ, ءو.سۇلتانعازين, تاعى باسقالاردى العا تارتادى. ماسكەۋدە ا.كولموگوروۆ دارىندى بالالارعا ارناپ فيزيكا-ماتەماتيكا مەكتەبىن اشسا, سونداي ءبىلىم ورداسىن الماتىدا ورىنبەك جاۋتىكوۆ جالعاستىرىپتى. مۇحاڭ جاۋتىكوۆ اتىنداعى فيزيكا-ماتەماتيكا مەكتەبى تۋرالى وي ساباقتاعاندا: «ۇلت ۇلانىن ەرتە ويلاعان الىپ اعالار ەدى عوي ولار. سول ءبىلىم ورداسىنان جۇزدەگەن ەمەس, مىڭداعان تۇلەك شىعىپ, ەل ماقتانىنا اينالىپ كەلەدى ەمەس پە!» دەگەنى بار. ونەگەسى بار, ۇلگىسى بولەك سول شوعىردىڭ ءىسىن ىلگەرى جالعاعان كەتكەن جاس ماتەماتيكتەر: ت.كالمەنوۆ, ر.ويناروۆ, م.مۇراتبەكوۆ, ا.جۇمادىلداەۆ, ۋ.ومىرباەۆ, ە.نۇرسۇلتانوۆ, ش.سماعۇلوۆ, ن.تەمىرعاليەۆ, وزگە دە ازاماتتار قازىر جارقىراپ كورىنۋمەن قاتار, ساقا ساڭلاقتارعا اينالىپ وتىر. 1991 جىلى دۇنيەجۇزىلىك كونگرەستە جاريا بولعان ايتۋلى 1000 ماتەماتيكتىڭ 30-ى قازاق عالىمدارى بولىپتى. سونى ايرىقشا اتاعان پروفەسسور, قازاقتان شىققان ماتەماتيكتەر ازۋىن ايعا بىلەگەن ەلدەردە ءدارىس وقىپ جۇرگەنىن, سونىڭ بىرەگەيى ءۋالىباي ومىرباەۆ ەكەنىن باسا ايتتى. شاكىرتتەرىندە سانامالاپ ق.مىڭباەۆ, ل.قۇسايىنوۆ, ق.وسپانوۆ, باسقا دا العىرلاردى, توپ جارىپ كەلە جاتقان, رۋجانسكي-سۇراعان گيپوتەزاسىن دايەكتەگەن دوربەتحان سۇراعاندى اتادى. قازىرگى بەلگىلى ماتەماتيكتەردىڭ جارتىسىنان استامى تىنىسبەك كالمەنوۆ ەكەۋىنەن تۇلەپ ۇشقان تۇلەكتەر ەكەنىن ەسكە سالدى. «از عۇمىردا سىيلاسقانعا نە جەتەدى!» دەگەن مۇحاڭ ىزەتتى ىنىلەرى, عىلىم دوكتورلارى ج.بايگونشەكوۆ, س.ءابدىماناپوۆ, س.جۋسانباەۆتارعا ءىلتيپات تانىتادى.
عۇلاما عالىمنىڭ ماتەماتيكا عىلىمىنا قوسقان سۇبەلى ەڭبەگى جوعارى دەڭگەيدە ءوز باعاسىن الىپ كەلەدى. حالىقارالىق ماراپاتتاردان دا كەندە ەمەس. «مەن ءۇشىن سىيلىقتىڭ ۇلكەنى – قازاق ەلىنىڭ مەملەكەتتىك سىيلىعى. مەن العان سىيلىق بۇرىنعىلاردى ايتپاعاندا, ازاتتىعىن العان قاسيەتتى وتانىمنىڭ ماتەماتيكتەرگە بەرگەن تۇڭعىش سىيلىعى ەدى», دەيدى مۇحاڭ. ۇستازى ءارى دوسى اكادەميك ۆ.ءسادوۆنيچيدىڭ «ماتەماتيكانىڭ دانىشپانى», ەنگىزۋ تەورياسىمەن ديففەرەنتسيالدىق تەڭدەۋلەردى جۇيەلەنگەندە اكادەميك س.نيكولسكي تاڭدانىس ءبىلدىرىپ, ء«بىرىنشى كورىپ تۇرمىن» دەپتى. ال ءوزىمىزدىڭ ايتۋلى اكادەميك اسقار جۇمادىلداەۆ: «مۇحتارباي قازاقتىڭ №1 ماتەماتيگى جانە ول كىسىدەن كوپ شاكىرت تاربيەلەگەن عالىم جوق» دەۋى دارانىڭ دارالىعىن كورسەتەرى ايداي انىق.
جاقىندا مۇحاڭمەن تاعى ديدارلاستىق. سونى ويلاردىڭ سوقپاعىن العا تارتادى. «ىشكى تۇيسىك دەگەن بولادى. ونىڭ ارعى جاعىندا الەمدىك قۇبىلىستار جاتىر. ونى تاپ باسىپ تاپساڭ, اشىلاتىن جاڭالىعىڭ سول. مەن شەشكەن ەسەپتەر – سونىڭ ناتيجەسى. ەينشتەين تەورياسى مەنى تىڭ ويلارعا جەتەلەدى. بۇل دا ماڭگىلىك ەمەس, دۇنيەنىڭ ءبىر مودەلى. ءيا, قازىرشە قولدانا بەرەمىز. التىن قۇرساقتى انالار امان بولسا, عىلىمعا نەبىر اقىل-ويدىڭ الىپتارى كەلەدى. مەن قانشا تەوريا اشىلسا دا, ونىڭ ەشقايسىسى قۇپياعا تولى الەم بولمىسىن تولىق بەرە المايدى دەگەن تۇجىرىمعا كەلدىم. بۇل سالاداعى فيلوسوفيالىق بايلامدارىمدى جاقسى دوس اقبەرگەن بازارباەۆپەن بىرلىكتە قاراستىرىپ جاتىرمىز. ول ءدىن ماسەلەسىنە دە قاتىستى. اللانىڭ اقيقاتىن بىلە تۇرا, سان قۇبىلاتىنىمىز بار عوي. اللا اداسپا دەپ اقىل بەردى ەمەس پە؟ سونى ءبىلىپ ءجۇرمىز بە؟ – دەگەن عالىم, – جاقسى ءىسىڭ مەن قاتە قىلىعىڭدى ساراپتايتىن ەكى يىعىڭدا ەكى پەرىشتە وتىر دەيمىز. «ەگەر ءار ادامنىڭ ەكى يىعىنا ەكى شيفر قويساق, ولار جامان ادەتتەن ارىلار ەدى. ءادىل جۇرەر ەدى. ۇمىتقانىن, جاڭىلعانىن ەسكە سالىپ وتىرار ەدى, ماڭگىلىك ءومىر ادىلدىگى وسىلاي قالىپتاسار ەدى», دەيدى. ولار كەيبىر قارۋلىقتان جالىققان سوڭ, وسىلاي دەي مە, قايدام. بۇل دا شىندىققا اينالۋى ءتيىس. زەردەلەي الساڭ, ءار ۇعىمنىڭ استارىندا شىندىق بار. اللا ءسوزى بەكەر ەمەس». وسىلاي دەگەن مۇحاڭ جاستارعا شىنايى ادالدىقپەن تانىلۋ كەرەكتىگىن تىلگە تيەك ەتىپ, وزىنە دە, شاكىرتتەرىنە دە ادال, تازا, ينەنىڭ جاسۋىنداي عوي دەپ, بولىمسىزعا بىلعانباۋدى قاتاڭ تالاپ ەتىپ قوياتىنىن, سىرىڭدى ءبىر الدىرساڭ, سەنىمنەن قالاتىنىڭدى ەسكە سالدى.
مۇحتارباي وتەلباەۆ – عىلىمدا دا, ومىردە دە ىندىنى تازا, تۇعىرى مىقتى تۇلعا.
سۇلەيمەن مامەت