انەميا – گەموگلوبين كونتسەنتراتسياسى مەن ەريتروتسيتتەردىڭ ازايۋىنان بولاتىن اۋرۋ ءتۇرى. تەك زەرتحانالىق زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەسى بويىنشا دياگنوز قويىلاتىن اۋرۋدى باسقا جولمەن انىقتاۋ قيىنعا سوعادى. ونى ەمدەۋدىڭ باعىتى كوبىنە اۋرۋ شاقىراتىن سەبەپتەرگە, جاسىنا جانە جىنىسىنا قاراي قاتار جۇرەتىن پاتولوگيالارعا بايلانىستى. سونداي-اق اعزادا تەمىر جەتىسپەۋشىلىگى سالدارى جانە اۋا رايىن اۋىستىرۋ دا اسەر ەتەدى دەيدى ماماندار.
انەميا – بۇكىل الەمدە دەنساۋلىق ساقتاۋدىڭ ماڭىزدى ماسەلەسى. بۇل, اسىرەسە سەگىز جاسقا دەيىنگى بالالار مەن جۇكتى ايەلدەردە ءجيى كەزدەسەدى. دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى الەمدە بەس جاسقا دەيىنگى بالالاردىڭ 42%-ى جانە جۇكتى ايەلدەردىڭ 40%-ى انەميامەن اۋىرادى دەپ ەسەپتەيدى.
دارىگەرلەردىڭ ايتۋىنشا, انەمياعا قىز-كەلىنشەكتەر مەن كىشكەنتاي سابيلەر كوپ ۇشىرايدى. گەموگلوبين مولشەرى ايەلدەردە 120 گ/ل, ەرلەردە 130 گ/ل بولۋى كەرەك. ەگەر گەموگلوبين مولشەرى 90-110 ارالىعىندا بولسا, جەڭىل ساتىداعى, 70-90 مولشەرى – ورتاشا, ال 70-تەن تومەن بولسا, انەميانىڭ ەڭ اۋىر ساتىسى بولىپ ەسەپتەلەدى.
«بالانىڭ بىلەگى اۋىرسا, انانىڭ جۇرەگى اۋىرادى», دەگەندەي شىعىس قازاقستان وبلىسى ءۇرجار اۋدانى كوكتال اۋىلىنىڭ تۇرعىنى دينارا راۋانقىزى 7 جاستاعى قىزى گۇلبانۋدىڭ ءۇش جىلدان بەرى انەميامەن اۋىرىپ جۇرگەنىن جانە وعان اۋا رايىنىڭ اۋىسۋى نەگىزگى سەبەپ بولعانىن ايتادى.
– قىزىمنىڭ جاعدايى قالىپتى بولعانىمەن دارىگەرلەردىڭ باقىلاۋىندامىز. قىزىم الماتى قالاسىندا 2015 جىلى دۇنيەگە كەلدى. الاتاۋ اۋدانىنداعى پاتەردە تۇردىق. جولداسىمنىڭ تۋعان جەرى كوكتال اۋىلىنا ءۇش جىل بۇرىن كوكتەمدە كوشىپ كەلدىك. سودان كۇز ايىندا قىزىمدا قان ازدىق اۋرۋى پايدا بولدى. تۋعاندا جانە الماتىدا تۇرعاندا مۇنداي بولماعان ەدى, ياعني جۇرە پايدا بولدى. اۋىلدا شاڭ-توزاڭ, مال بار دەگەندەي. سودان بىلتىر قىزىمدى الماتىعا اپارىپ, دارىگەرلەرگە قاراتتىم. قازىرگى كەزدە گەموگلوبين مولشەرى – 88. ءدارى ىشپەسە ازايىپ قالادى. اۋىز قۋىسى ويىلىپ, اي سايىن قان تاپسىرىپ تۇرامىز. تەك ءدارىنىڭ كۇشىمەن ءجۇرمىز. ءيا, كوبىنىڭ ايتۋى بويىنشا قان ازدىق اۋانىڭ اۋىسۋىنان بولىپ وتىر. الداعى ۋاقىتتا قالاعا كوشۋدىڭ جولىن قاراستىرىپ جاتىرمىز», دەيدى دينارا.
GlobalMed كومپانياسىنىڭ ديرەكتورى, س.ج.اسفەندياروۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق مەديتسينالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اپاتتار مەديتسيناسى جانە جەدەل مەديتسينالىق جاردەم كافەدراسىنىڭ وقىتۋشىسى, تەراپەۆت-دارىگەر نۇريلا بەردۋشا رەسەيلىك جانە ەۋروپالىق دارىگەر عالىمداردىڭ كەيىنگى 10 جىلداعى زەرتتەۋلەرىنە سۇيەنىپ, قان ازدىققا اۋا رايىنىڭ اۋىسۋىنىڭ ايتارلىقتاي اسەرى بولمايتىنىن ايتتى. بىراق عالىمدار ەكولوگياسى لاس جانە ءوندىرىس ورىندارى كوپ ايماقتاردا قاتەرلى ىسىكتەردىڭ كوبەيۋى مەن انەميانىڭ داميتىنىن بايقاعان. سوندىقتان بۇل ماسەلە ءالى دە زەرتتەۋدى تالاپ ەتەدى.
گەموگلوبين وتتەگىنىڭ بەرىلۋى ءۇشىن قاجەت, ال ەگەر دەنەدە ەريتروتسيتتەر تىم از, قالىپتان تىس نەمەسە گەموگلوبين جەتكىلىكسىز بولسا, وندا قاننىڭ تىندەردى وتتەگىمەن قامتاماسىز ەتۋ قابىلەتى تومەندەيدى. بۇل, اسىرەسە شارشاۋ, السىزدىك, باس اينالۋ جانە ەنتىگۋ سياقتى بەلگىلەرگە اكەلەدى. فيزيولوگيالىق قاجەتتىلىكتەردى قاناعاتتاندىرۋ ءۇشىن قاجەتتى گەموگلوبيننىڭ وڭتايلى كونتسەنتراتسياسى جاسىنا, جىنىسىنا, تۇرۋ بيىكتىگىنە, تەمەكى شەگۋ ادەتتەرىنە جانە جۇكتىلىكتىڭ بولۋىنا بايلانىستى وزگەرەتىنى ايتىلادى. سونداي-اق دارىگەر ن.بەردۋشا دەموگرافيالىق جاعداي, تاماقتانۋ رەجىمىنىڭ بۇزىلۋى, قۇرامىندا تەمىر بار تاعامداردى از پايدالانۋ, دارۋمەن جەتكىلىكسىزدىگى جانە الەۋمەتتىك جاعداي دا قان ازدىققا اكەلىپ سوقتىرۋى, بۇعان قوسا سوزىلمالى قان كەتۋلەر, ونىڭ ىشىندە قىزىل يەكتەن, مۇرىننان, اسقازان-ىشەك جولدارىنان, جاتىردان قان كەتۋ جانە ءسىڭىرۋ بۇزىلىستارى, ەنتەريت اسقازانعا جاسالعان وپەراتسيالار دا ءوزىنىڭ ۇلكەن اسەرىن تيگىزۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتادى.
«حالىق اراسىندا تەمىر جەتىسپەۋشىلىكتەن بولاتىن انەميا ەڭ ءجيى كەزدەسەدى. ەگەر سوزىلمالى انەميا بولسا, وندا قاننىڭ تالداۋىن جاساعان سوڭ ناۋقاستىڭ جاسىنا, دەنە سالماعىنا, قانداعى تەمىردىڭ مولشەرىنە بايلانىستى قۇرامىندا تەمىر ەلەمەنتى بار پرەپاراتتاردى ءبىر ايدان بىرنەشە ايعا دەيىن تاعايىندايمىز. ەگەر قان كەتۋدەن كەيىن پايدا بولعان انەميا بولسا, تەز ارادا جوعالتقان قان كولەمىن ەسەپتەي وتىرىپ ەريتروتسيتتىك ماسسانى كوكتامىر ارقىلى اعزاعا ەنگىزەمىز. ەگەر قان جۇيەسىنىڭ قاتەرلى اۋرۋى بولسا, وندا حيميوتەراپيا جۇرگىزىلەدى جانە سۇيەك كەمىگىن تۋىستارىنان اۋىستىرىپ سالۋعا بولادى. ال اپلاستيكالىق انەميا دەگەن سۇيەك كەمىگىندە ەريتروتسيتتەر مەن قاننىڭ باسقا دا قان ەلەمەنتتەرىنىڭ ءتۇزىلىسى بۇزىلادى, سۇيەك كەمىگىندەگى قان تۇزىلەتىن ورىندار ماي تىندەرىمەن الماسادى. ناتيجەسىندە, پانتسيتومپەنيا بايقالادى, ياعني قاندا ەريتروتسيتتەر, لەيكوتسيتتەر جانە ترومبوتسيتتەر بولمايدى. بۇل اۋرۋ تۋعاننان نەمەسە ۋاقىت وتە كەلە جۇرە پايدا بولۋى مۇمكىن. اپلاستيكالىق انەميا قان جاساۋ جۇيەسىنىڭ قاتەرلى اۋرۋىنا جاتادى. ەڭ كوپ كەزدەسەتىن تۇرلەرى جۇرە بىتكەن اپلاستيكالىق قان ازدىق ادامداردا 80% جاعدايدا كەزدەسەدى», دەيدى دارىگەر.
جالپى, دارىگەرلەر ءۇش اي سايىن گەموگلوبين مولشەرىن انىقتاۋعا كەڭەس بەرەدى. اعزاڭىزدا گەموگلوبين مولشەرى جەتكىلىكتى مە؟ تەمىر تاپشىلىعىنا قارسى قانداي تاعام تۇتىناسىز؟ تەمىر ءبىز كۇندەلىكتى ومىردە پايدالانىلاتىن تاعامداردىڭ قۇرامىندا كەزدەسەدى. بىراق بۇل تۋرالى كوپشىلىگىمىز بىلمەۋىمىز مۇمكىن. مىسالى, باۋىردىڭ قۇرامىندا 19 مگ تەمىر بولسا, كاكاودا 12,5 مگ, جۇمىرتقانىڭ سارىسىندا 7,2 مگ, جۇرەكتە 6,2 مگ جانە دە قارا ناندا 4,7 مگ, شابدالى مەن ميندال جاڭعاقتارىندا جانە ەت ونىمدەرىندە 3,8 مگ-عا دەيىن تەمىر كەزدەسەدى. ودان باسقا قۇس ەتتەرىندە, ىرىمشىكتە, قايماقتا جانە قۇرامىندا اقۋىز بار تاعامداردى كوپ پايدالانعان دۇرىس.
الەمدىك ستاتيستيكاعا سايكەس, 1,6 ميللياردتان اسا ادام انەميانىڭ ءارتۇرلى تۇرلەرىنەن زارداپ شەكسە, ولاردىڭ شامامەن 90%-ى تەمىر تاپشىلىعى انەمياسى جاعدايىنان بولادى ەكەن. جالپى, انەميانىڭ 100-گە جۋىق ءتۇرى بەلگىلى بولسا, ولاردىڭ پايدا بولۋ سەبەپتەرى دە ءارتۇرلى بولماق.