بۇعى اتقاندى بۇعالىقتاۋعا بولماي ما؟

تاياۋدا عانا بۇلاندى اۋدا­نىنىڭ ۋچاسكەلىك ينسپەكتورلارى جۋراۆلەۆكا اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اۋماعىندا رەيد جاساپ جۇرگەن كەزىندە 67 جاستاعى اقساقال جۇرگىزىپ كەلە جاتقان موتوتسيكلدى توقتاتقان. جولاۋشىنىڭ سۋىت ءجۇرىسى كۇدىكتى بولىپ كورىنگەننەن كەيىن قۇجاتتارىن تەكسەرگەن ۋچاسكەلىك ينسپەكتورلار كو­لىكتىڭ قوبديشاسىنان ەكى اققۋ مەن «توز 34» 12-ءشى كاليبرلى اڭشى مىلتىعىن تاپقان. سويتسە جاستارعا اقىل ايت­ىپ, جونگە سالادى دەگەن اقساقالدىڭ ءوزى قاسيەتتى قۇستىڭ ساناتىنداعى اققۋدى, ونىڭ وزىندە دە سيرەك كەزدەسەتىن, قازاقستاننىڭ قىزىل كىتابىنا ەنگىزىلگەن سۇڭقىلداق اققۋدى قاندىاۋىزدىڭ قاراۋىلىنا بايلاپتى.

وكىنىشتىسى دە سول, اققۋدىڭ بۇل ءتۇرىن مۇلدە اتۋعا بولمايتىنىن بىلەدى ەكەن. سويتە تۇرىپ, اتقان. شاماسى تەگىن ولجانى كورگەن سوڭ كوزى قاراۋىتىپ كەتكەن بولار. سانى ونسىز دا ازايىپ قالعان قايران كيەلى قۇستىڭ كەپيەتىنەن دە قورىقپاعان. بۇل وقيعا قازىر جان-جاقتى تەكسەرىلۋدە. پو­لي­تسيا قىزمەتكەرلەرى جۇرت­شى­لىق­پەن كەزدەسكەن كەزىندە ايماقتا قۇس اتۋعا تىيىم سا­لىنعانىن ەس­كەرتەدى. ءيا, ەس­كەر­تۋ از جاسالىپ جات­قان جوق.

وبلىستىق ورمان شارۋاشى­لىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى اۋماقتىق ينسپەكتسياسىنىڭ باسشىسى لاشىنتاي دۇيسەنوۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, اڭ-قۇسقا بەيۋاقىتتا قارۋ كەزەنە­تىن­دەر­دىڭ قاتارى ازايماي تۇر. بيىل قاڭتار ايىنىڭ 13-ءى كۇنى سان­دىقتاۋ اۋدانىنىڭ پوليتسيا بو­لىمىنە ۇلكەن تۇكتى اڭشىلىق شارۋاشىلىعىنىڭ قورىقشىسى ۆ.روجكوۆتان سۋىت حابار تۇس­كەن. وقيعا بىلاي ورىستەگەن ەكەن. قو­رىقشى رازدولنىي اۋىلىنىڭ ماڭىنداعى ورمان ءىشىن ارالاۋ كەزىندە كوكشە دالاسىندا سيرەك كەزدەسەتىن اڭ – بۇلاننىڭ قاڭقاسىنا كەزىككەن. بەزبۇيرەك براكونەرلەر ىسكە تاتىر مۇشە­سىن بۇتارلاپ بولشەكتەگەن سوڭ, باس-سيراعىن تاس­تاپ كەتكەن. قو­رىقشىنىڭ كوزىنە كەش ءتۇستى مە ەكەن, ءىز سو­رابى باسىلىپ, بىل­دەي ءبىر بۇ­لاندى جايراتىپ, تەگىن ولجاعا اينالدىرعان تەك­سىزدەر ۇستاتپاي كەتتى. وسى ارا­­دا ايتا كەتەتىن ءبىر جايت, ءار بۇ­تانىڭ تۇبىنە قاراۋىل قويا المايتىنىمىزدا. ول شەتى مەن بۇل شەتى ايشىلىق جول ەسەبىندەگى كوكشەتاۋ مەن قورعالجىننىڭ ۇلانعايىر دالاسىنداعى اڭ-قۇسقا قىلدان تايدىرماس قا­راۋىل بولاتىن اركىمنىڭ ءوز ار-وج­دانى, تا­بيعاتقا, تابيعات­تىڭ اياسىنداعى جانارى جاۋ­تاڭداعان جانۋارلارعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى. بالكىم سوندا عا­نا جازىقسىز جان يەلەرىن قان­دى­اۋىز قارۋدىڭ قاراۋىلىنا بايلاۋ تىيىلار.

سايىن دالانىڭ ساعىمىنا ورانعان بىلايعى جەر بىلاي تۇر­سىن, ەرەكشە قورعالاتىن, اي­رىقشا قامقورلىققا الىنعان «بۋراباي» مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پار­كىنىڭ اۋماعىندا دا الاڭسىز جۇرگەن اڭ-قۇسقا قارۋ كە­زەنەدى ەكەن-اۋ. ءدال وسى جەردە وسىنداي قانىپەزەرلىك ورىن الىپ جاتسا, ەل كوزىنەن تاسا جەردە براكونەرلەر قانداي ويران سالىپ جاتىر ەكەن دەگەن ويعا بەرىلەتىنىڭ بار. بيىل 1 ءساۋىر كۇنى اقىلباي ورمان شارۋاشىلىعىنىڭ اۋما­عىندا ەكى بۇعى وققا ۇشقان. ءبىزدىڭ وڭىردە سيرەك كەزدەسەتىن اسا باعالى اڭ. شىعىن كولەمى

1 750 200 تەڭگەنى قۇرايدى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, تاماشا تابيعاتتىڭ اياسىنداعى باعالى اڭدى اتۋ, ودان كەلگەن زيان قار­جىمەن ولشەنبەسە كەرەك. قان­شا قارجى بولسا دا ويسىراعان دۇنيەنىڭ ورنىن تولتىرا الماس ەدى. بۋرا­بايدىڭ ءبيشى قايىڭدارىنىڭ اراسىندا ءلۇپ ەتكەن سامال جەلمەن جانارى جاۋتاڭداپ وكپەك جولاۋشىنى قارسى الىپ, شى­عارىپ سالاتىن بەيكۇنا جانۋار­لار ەمەس پە؟ كيەلى جەر كور­كەم تابيعاتىمەن عانا ەمەس, وسىن­داي سيرەك كەزدەسەتىن اڭ-قۇس­تارىمەن قادىرلى. سول قا­زى­نانىڭ باعاسىن بايىپتاماي, كىم كورىنگەن قالاعان ۋاقىتىندا اتىپ الاتىنى نەسى ەكەن؟.. بۇل جولى دا اتقان ادامدار ۇستاتپاي كەتكەن. جالپى, قىلمىس ورنىنان ءىز جاسىرۋ كوپ, كوپتەگەن جاعدايدا قاندىاۋىز مىلتىعىن كەزەنگەن براكونەرلەر ۇستاتپاي كەتەتىن كورىنەدى. وسىعان قاراعاندا, ولاردى اۋىزدىقتاۋ وڭاي-وسپاق شارۋا ەمەس ءتارىزدى. الداعى ۋاقىتتا تابيعاتتىڭ تارتۋىن تۋ-تالاقاي ەتىپ, اڭ-قۇستى كورىنگەن جاننىڭ قانجىعاسىنا بايلاماۋ ءۇشىن تالاپ پەن ءتارتىپتى كۇشەيتە تۇسكەن ءجون-اۋ. ولاي دەيتىنىمىز, وسى بۋراباي اۋدانىنداعى پوليتسيا ءبولىمىنىڭ كەزەكشى بولىمشەسىنە بيىل 21 اقپان كۇنى بارماشين ورمانشىلىعىنىڭ اعاش شەبە­رىنەن تەلەفون ارقىلى سۋىت حابار تۇسكەن. سويتسە تاعى ءبىر بۇ­عىنىڭ بۇتارلاپ, مۇشەلەپ بول­شەكتەگەننەن كەيىنگى قالدىعى تابىلعان. ۇيدەي بۇعى ۇيەلەي جىعىلىپتى. تەگىن ولجاعا كە­زىگىپ, كوزدەرى قانتالاعان تابي­عات قاراقشىلارى قاس پەن كوزدىڭ اراسىندا قوڭدى جەرىن قول­ما-قول بالتالاي شاۋىپ, قي­عاشتاي كەسىپ, الىپ كەتسە كەرەك. بۇل جولعى شىعىن كولەمى – 1 800 037 تەڭگە كولەمىندە. ەڭ وكى­نىشتىسى, كۋرورتتى ايماقتا باسىن كوبەيتە الماي, ءورىسىن كە­ڭەيتە الماي وتىرعان بۇعىنىڭ قاپەلىمدە بەزبۇيرەكتەردىڭ جە­مىنە اينالعانى. قىلمىستىق ءىس قوزعالعانىمەن, ءىز سۋىعان. ارادا كوپ ۋاقىت وتكەننەن كەيىن تابىلار-تابىلماسى دا بەلگىسىز. ءبىر رەت قۇتىلىپ, ەكى رەت سىتىلىپ شىققاننان كەيىن اڭ ەتىنە جەرىك بولعان, بۇعى تۇگىل باسقاسىن دا اياۋدى بىلمەيتىندەر اياعىن ەركىن باسپاي ما؟! شىركىن-اي, دەيسىڭ وسىن­دايدا, دەر كەزىندە قولعا ءتۇسى­رىپ, بار كىناسىن مويىنداتىپ, اتى-ءجونىن ايداي الەمگە جاريا ەتسە عوي. سوندا وزگە دە تامىل­جى­عان تابيعات اياسىندا الاڭسىز ج­ا­يىلعان جانۋارلارعا قاستىق وي­لايتىنداردىڭ الشاڭ­داي باسقان ادىمىنا ءبىر تۇساۋ تۇسەر ەدى.

ساندىقتاۋ ءوڭىرى دە – كوركەم تابيعاتى كەلىستى, قۇيقالى ايماق. ورمان-توعايى مول ولكەدە سۇلۋ ءوڭىردىڭ سىرلى كەيپىنە اجار ۇس­تەيتىن اڭ-قۇس تا جىرتىلىپ ايى­رى­لادى. تەگىن ولجاعا قىزى­عىپ, اۋزى­نىڭ سۋى قۇرىپ جۇرەتىندەر دە از ەمەس.

– تابيعاتقا زالال كەلتىرۋ­شىلەرگە, بۇعى-بۇلان ءتارىزدى سيرەك كەزدەسەتىن اڭ-قۇستى ساقتاپ, قامقورلىقتى كۇشەيتۋ ءۇشىن ءتار­تىپ بۇزۋشىلارعا قولدانىلار جازا ءالى دە كۇشەيتىلە ءتۇسۋى كەرەك, – دەيدى ەل اعاسى ەسەنكەلدى كەرەەۆ, – ايتپەسە, مۇنداي جامان ادەتتى تىيدىرۋ قيىن. كوك­شەتاۋ وڭىرىندە اڭ-قۇستىڭ بۇدان دا كوپ ءتۇرى بول­عانىن, ەمىن-ەركىن جايلاعانىن كونەكوز قاريالار ايتىپ وتىرادى. سول ساندىقتاۋدا بۇرىن ايۋ دا مەكەن ەتكەن. قازىر تۇقىمى تۇزداي قۇرىپ كەتتى. قاراقشىلار ءدال وسىن­داي قارقىنمەن جامان ويلارىن جۇزەگە اسىرا بەرەتىن بولسا, اڭ-قۇستىڭ كوپتەگەن ءتۇرىن قىنجىلا وتىرىپ قىزىل كىتاپقا كىرگىزۋىمىز مۇمكىن.

اقساقال ايتسا ايتقانداي, زە­رەندى اۋدانىنىڭ پوليتسيا بو­لىمىنە «پۋحالسكوە» اڭشى­لىق شارۋاشىلىعىنىڭ اعا قورىق­شىسىنان قويسالعان اۋىلىنىڭ ماڭىنداعى ەكپە اعاشتىڭ ەتە­گىنەن قابان ەتى سالىنعان التى قاپ تا­بىلعانى تۋرالى حابار تۇسكەن. ىلە ءىز كەسكەن كەزدە اۋىل ىرگە­سىنەن تاعى دا قاباننىڭ قىپ-قىزىل قانىمەن شىلانعان سەگىز قاپ ەتى كەزىككەن.

– بۇل اڭشىلىق ەمەس, كادىمگى جابايى اڭنىڭ ەتىن وندىرەتىن كاسىپ سياقتى, – دەيدى اقساقال, – اڭ قاعىپ, دالا كەزەتىندەي دەرتتى بول­ساڭ, بۇركىت باپتاپ, تازى ۇستا. رۇقسات ەتىلگەن ماۋسىمدا قول­دانىستاعى ءتارتىپتىڭ اياسىندا اڭ قاق, ونەرىڭ اسىپ تۇرسا, ولجالى بولاسىڭ. ال قازىرگى براكونەرلەر ۇشقان قۇسپەن جارىساتىن موتورلى شانا, وپتيكالىق كوزدەۋ قۇرىلعىسى بار قارۋ ۇستايدى. كەيبىرى وسى زامانعى تەحنولوگيا­نى ارام ويلارىنا قاپىسىز پايدالانىپ, اڭ-قۇستىڭ ورىسىنە درون ۇشىرىپ, الاقانىنا سالعانداي كورىپ الادى ەكەن. قاسات قارعا مالتىققان بۇعى, بۇلاننىڭ امان قالاتىن مۇمكىندىگى دە جوق. كۇش تەڭ ەمەس قوي. ەرتە كوكتەمدە اڭ-قۇس تولدەر كەزدە جەلىندەپ تۇر­­عان بيەسىمەن ەلىك قۋاتىن ەسەر­­لەردى دە كورىپ ءجۇرمىز. قى­زىلسىراپ بارا جاتسا اقادال مالىن تولدەتىپ, سوعىمىنىڭ ەتى­نەن ءدام تاتىپ وتىرماي  ما؟! بۇل ارادا ايتا كە­تەتىن ءبىر جايت, كەيبىرەۋلەر وبال-ساۋاپتى ۇمىتقان. براكونەرلەرگە قارسى زاڭ تالاپتارى قاتايدى دەپ ەستيمىز. مەنىڭشە, ەڭ باستىسى, ەلدىڭ بويىنداعى وبال-ساۋاپتى قالپىنا كەلتىرۋ كەرەك. سوندا عانا قانسوقتا بولىپ جاتقان دا­لانىڭ ديدارىنداعى كەلەڭسىز كورىنىس پىشاقپەن كەسكەندەي تىيى­لادى.

مامىر ايىندا بۋراباي پوليتسيا ءبولىمىنىڭ كەزەكشى بولىم­شەسىنە تاعى ءبىر سۋىت حابار تۇس­كەن. استانا – پەتروپاۆل باعى­تىنىڭ 230 شاقىرىمىندا مەم­لە­كەتتىك ءنومىرى 281 رەسەيدىڭ 196 ايماعىنا تيەسىلى اۆتوكولىك توقتاتىلعان. تەكسەرە كەلگەندە, كولىك يەسى ا.حلوپوتنىيدىڭ جۇك سالعىشىنان 92 قاز بەن 4 ۇيرەك تابىلعان. قازاق دالاسىنداعى ق­ازىناعا كىمدەر قىزىقپاي جاتىر دەيسىز...

مۇنداي مىسالداردى جۇزدەپ كەلتىرۋگە بولادى. بىراق ودان بۇ­گىنگى احۋال تۇزەلىپ كەتە قويار ما؟ ءتيىستى ورگاندار زاڭ بۇز­عان­داردىڭ جولىن كەسىپ, وقىس وقيعا­لاردىڭ سەبەبى مەن سالدارىن انىقتاۋ با­عى­تىندا جۇمىس ىستەپ جاتىر. ەل اعاسى ەسەنكەلدى كەرەەۆ ايتپاقشى, ادامداردىڭ بويىنداعى وبال-ساۋاپ ۇعىمى ويسى­راماي, كەمەلىنە كەلگەن كەزدە عانا كەسەلدەن قۇتى­لاتىن شىعارمىز.

اقمولا وبلىسى