مىلتىق پەن مۋزا

جەڭىس – 65 “زەڭبىرەككە ءتىل بىتكەندە, مۋزا ىشتەن تىنادى”, – دەيدى ەجەلگى ەللين ناقىلى. باس يزەپ, ءسوزسىز ماقۇل­دايمىز. بىراق ۇلى وتان سوعىسى سۇراپىلىندا جاۋعا قارسى جۇدى­رىق­تاي جۇمىلعان ساقاداي سايلى ساپتىڭ ءىشى­نەن جۇرەگى نازىك, جانى نۇرلى, سونىسىنا قاراماس­تان تاس تۇيىنگەن ونەرلى ورەندەردى كورگەندە, ايتۋلى ءافوريزمنىڭ ءبارى انىق اكسيوما ەمەس ەكەندىگىنە كوز جەتكىزە­سىڭ. مىسالى, ءبىر عانا قۇرمانعازى اتىنداعى قازاق مەم­لەكەتتىك اكادەميالىق حالىق اسپاپتار وركەسترىنىڭ تاريحىن تارازىلاساڭ بولدى: مايدان شىندىعى مەن مۋزا شابىتى بىتە قايناسقانىن بايقايسىڭ. شەك پەن شۇرىپپە ... 1967 جىلدىڭ 19 شىلدەسىندە قازاق كسر اسكەري كوميسسارى, گەنەرال-مايور نۇرلى بايكەنوۆ پەن ساياسي ءبولىم باستىعى, پولكوۆنيك گۋلباس مىناداي ءماتىنى بار ناگرادا پاراعىنا قول قويىپتى: “عالىم قويشىباەۆ, زاپاستاعى سەرجانت, 391-ءشى اتقىشتار ديۆيزياسىنداعى 1280-ءشى اتقىشتار پولكىنىڭ بولىمشە كومانديرى. ۇلى وتان سوعىسى كەزىندە كورسەتكەن ەرلىگى جانە العان جاراقاتتارى ءۇشىن سوۆەت وداعىنىڭ باتىرى اتانۋعا لايىق”. ... 2009 جىلى تۇڭعىش رەت جا­رىققا شىققان “قازاقتىڭ ءداستۇرلى 1000 كۇيى” انتولوگياسىنداعى قۇندى دۇنيەلەردىڭ قاتارىنا “شورا باتىردىڭ مارشى” اتتى حالىق كۇيى دە كىرگەن. شەبەرلىكپەن شەرتىپ بەرگەن – عالىم قويشىباەۆ. ايتپاعىمىز: باتىرلىقتان ۇمىتكەر مەن داۋلەسكەر دومبىراشى – ءبىر-اق كىسى. بويىندا ورلىك پەن ونەرپازدىق تەڭ توعىسقان عالىم قويشىباەۆ كىم بولدى ەكەن؟ زەردەلى زەرتتەۋشى بيسەنعالي عيزا­توۆتىڭ 1957 جىلى باسىلعان “قۇرمانعازى اتىنداعى قازاق مەم­لەكەتتىك حالىق اسپاپ­تار ور­كەسترى” اتتى ورىسشا كىتابىنداعى دەرەك بويىنشا, ول 1919 جىلى گۋرەۆ (قازىرگى اتىراۋ) وبلىسىنىڭ قىزىل­قوعا اۋدانىندا تۋعان. قابىلەتى ەرتە ويانعانى سونشالىق, التى جاسىنان دومبىرانىڭ قۇلاعىندا ويناي باستاپتى. بۇلاي بولۋىنا اكەسى قوي­شىباي بوجان ۇلىنىڭ مىقتى دوم­بىراشىلىعى سەپتىگىن تيگىزسە كەرەك. ەكىنشى جاعىنان, بۇل جاس ونەرپاز­دىڭ ءتۋابىتتى تالانتىن دا تانىتادى. بەلگىلى مۋزىكاتانۋشى ءىليا جاقانوۆ “ەگەمەن قازاقستان” گازەتى­نىڭ 2009 جىلعى 31 قاڭتارىندا جا­ريالانعان “گۇلجانسارى” اتتى ماقالاسىندا عالىمنىڭ تۋعان ءىنىسى – كورنەكتى سيمفونيست-كومپوزيتور, قازاق كسر-ءىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ونەر قايراتكەرى ماكالىم قويشىباەۆتىڭ اۋزىنان جازىپ الىنعان مىناداي مالىمەتتى كەلتىرەدى: “مەنىڭ تۋعان جەرىم – ويىلدىڭ جاعا­سىنداعى قى­زىل­قوعا اۋدانى. گۋرەۆ وبلىسى­نىڭ اقتوبە جاعىمەن شەكتەسەدى. ءبىر جاعى ماقات اۋدانىمەن ىرگەلەس. ماقاتتىڭ ارعى جاعى – دوسسور. دوسسور – قازاق مۇنايىنىڭ قاينار بۇلا­عى. مەن ءوز جەرىم جايلى كوپ اڭگىمە بىلمەيمىن. مەنىڭ تۋعان اعام عالىم وسى دوسسور جۇمىسشىلارى­نىڭ ازاپتى ەڭبەگىن كوپ ءسوز قىلاتىن ەدى. ابدەن ىڭىرشاعى اينالىپ, قاجىعان ورىستاردىڭ اندەرىن كوپ ايتاتىن-دى”. بۇدان عالىمنىڭ ءار سيپاتتاعى اۋەنگە ءاۋ باستاعى زەيىندىلىگىن, زەرەكتىگىن اڭعارۋعا بولاتىن سياقتى. اتا-انادان ورىمدەي شاعىندا ايى­رىلعان اعايىندى ەكى بالا – عالىم جانە ونىڭ ىزىنەن ەرگەن وزىنەن جەتى جاس كىشى ءىنىسى ماكالىم ورال قالاسىنداعى جەتىمدەر ءۇيىنىڭ بوساعاسىندا كۇن كەشەدى. جەتى­جىلدىق قازاق مەكتەبىندە وقىپ, كوركەم­ونەرپازدار ۇيىرمەسىندە بالاپان قانات­تارىن قومدايدى. قومداپ قانا قويماي, كوپ كەشىكپەي بيىككە قانات قاعادى. 1934 جىلعى 14 ماۋسىمدا الماتىدا حالىق ونەرپازدارىنىڭ بۇكىلقازاقستاندىق ءبىرىنشى سلەتى اشىلىپ, وعان ەلدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن – دومبىراشىسى, قوبىزشىسى, سىبىزعىشىسى, ءانشىسى, ءبيشىسى, سۋرەتشىسى, حالىق اقىنى بار – ۇزىن سانى 88 ادام قاتىسادى. ءبىر اپتاعا سوزىلعان جيىن دەلەگاتتارىنىڭ ىشىندەگى اقساقالى – 90-عا تاياعان جامبىل جاباەۆ بولسا, ەڭ جاسى – 15-ءتى ەندى عانا تولتىرعان دومبىراشى عالىم قويشىباەۆ ەدى. ىلە-شالا قازاق وقۋ-اعارتۋ كوميسسارياتىنىڭ جولداما­سىمەن ءجاسوسپىرىم دارىن مۋزىكالىق-درامالىق تەحنيكۋمنىڭ ستۋدەنتى اتانادى. ناق سول وقۋ ورداسىنىڭ نەگىزىندە باستاپ­قىدا قازاق ورتالىق اتقارۋ كوميتەتى اتىنداعى, كەيىننەن – ون جىلدان سوڭ قۇرمانعازىنىڭ ەسىمى بەرىلگەن حالىق اسپاپتار وركەسترى قۇرىلادى. احمەت جۇ­بانوۆ جەتەكشىلىك ەتكەن ۇجىمنىڭ قۇرامىنا ول لۇقپان مۇحيتوۆ, ناۋشا بوكەيحانوۆ, قالي جانتىلەۋوۆ, ۋاقاپ قابيعوجين, عابدىلمان ماتوۆ, ىسقاق ۋاليەۆ, جاپپاس قالامباەۆ سەكىلدى تارلاندارمەن بىرگە قابىلدانادى. ال ءىنىسى ماكالىم اعاسىنىڭ “رەكوردىن” جاڭالاپ, وركەستردىڭ قۇرامىنا 1939 جىلى, نەبارى 13 جاسىندا الىنادى. 1936 جىلى قازاق ادەبيەتى مەن ونەرىنىڭ ماسكەۋدەگى ونكۇندىگىنە قاتىسىپ, ساڭلاق كۇيشىلىگىمەن سىرباز كورەرمەننىڭ قولپاش-قوشەمەتىنە بولەنۋى – عالىم قويشىباەۆتىڭ ومىرىندەگى وزگەشە ءبىر بەلەس. ءسويتىپ جۇرگەندە, شەكتى شۇرىپپەگە اۋىستىراتىن كۇن تۋدى. ساۋساعىنان كۇي سورعالاعان جىگىت سوعىسقا اتتانىپ, سۇرمەرگەندىككە ماشىقتاندى. عالىمدى مايدانعا قوسقان 1280-ءشى اتقىشتار پولكى 1941 جىلدىڭ تامىز ايىندا الماتى قالاسىندا 391-ءشى ات­قىشتار ديۆيزياسىنىڭ قۇرامىندا جاساق­تالعان-تۇعىن. ول 1941 جىلدىڭ 21 جەلتوق­سانىنان باستاپ 3-ءشى, ودان سوڭ 1-ءشى تەگەۋرىندى ارميانىڭ قاتارىندا سولتۇستىك-باتىس مايدانىندا ۇرىستار جۇرگىزدى. 1942 جىلدىڭ ءتورت مەزگىلىن جاۋىنگەر قويشىباەۆ ماسكەۋ, ۆيازما, رجەۆ, ستارايا رۋسسا تۇبىندەگى قاندى قاقتىعىس­تارمەن وتكىزدى. قاڭتار ايىندا 3-ءشى جانە 4-ءشى ارميانىڭ جاۋىنگەرلەرى شابۋىلعا شىعىپ, حولم – ۆەليكيە لۋكي جانە توروپەتس – ۆەليج باعىتىندا نەمىستەرگە كۇيرەتە سوققى بەردى. مىڭنان استام ەلدى مەكەننەن ولاردى تۇرە قۋدى. دەميانسك تۇبىندە قورشاۋدا قالعان فاشيستەردى تالقانداپ, پلاتسدارمىن ءبىرجولاتا جويدى. 16-شى نەمىس ارمياسىنىڭ قۇرامىندا ءجۇز مىڭداعان وفيتسەرى مەن سولداتى بار جەتى ديۆيزيا سوۆەت اسكەرىنىڭ شەڭگەلىنە ءتۇستى. بۇل – ۇلى وتان سوعىسىنداعى جاۋدى وسىنشاما ەسەڭگىرەتكەن ءبىرىنشى جاعداي ەدى. سول جىلدىڭ كوكتەمىنەن باستاپ ستارايا رۋسسا تۇبىندە تۇتانعان شايقاستارعا نە­مىستەر تاڭداۋلى كۇشتەرىن جۇمساپ, “رامۋ­شەۆ ءدالىزى” اۋدانىندا قاتتى قانتوگىس بولدى. 1942 جىلدىڭ ناۋرىزىندا 391-ءشى اتقىشتار ديۆيزياسى 37-ءشى بريگادامەن جانە 33-ءشى اتقىشتار ديۆي­زيا­سىمەن بىرگە 3-ارميانىڭ قۇرامىندا حولم قالاسىن شابۋىلدادى جانە ونىڭ باتىس بولىگىندەگى اەرودرومدى باسىپ الدى. جاز بويىنداعى اۋىر ايقاستاردان سوڭ, قىركۇيەكتە فاشيستەر تاعى وڭباي “تاياق” جەدى. ۆەليكوە سەلو ماڭىندا 397-ءشى اتقىشتار ديۆي­زياسىنىڭ جاۋىنگەرلەرى 3800 نەمىستىڭ كوزىن جويىپ, 17 تانكىنى قيراتتى. قىزىلاسكەر قويشىباەۆتىڭ ءمۇلت كەتپەس مەرگەندىگى تۋرالى سول تۇستاعى وقيعالاردىڭ ورتاسىندا بولعان مايدان­داستارىنىڭ ەستەلىكتەرىنەن دە, سوعىستىڭ شەجىرەسىن تاڭبالاعان گازەتتەردىڭ بەتتەرىنەن دە وقي الامىز. 1942 جىلدىڭ 1 قىركۇيەگىندە 391-ءشى اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ قۇرىلعانىنا ءبىر جىل تولۋىنا بايلانىستى ەڭ ۇزدىك جاۋىنگەرلەر, كومانديرلەر مەن ساياسي جەتەكشىلەردى ايرىقشا اتاي وتىرىپ, سنايپەر عالىم قويشىباەۆقا ديۆيزيا كومانديرى – پودپولكوۆنيك ۆاسيلي فەدوروۆيچ مارچۋك, شتاب باستىعى – گۆارديا پودپولكوۆنيگى بارون العىس جاريالاپ, ساعات سىيلاعان. “زا رودينۋ, زا ستالينا” ديۆيزيالىق گازەتىنىڭ 1942 جىلعى 21 قىركۇيەكتەگى سانىندا “ۇزدىك سنايپەرلەردەن ۇلگى الىڭ­دار” اتتى ماقالا جاريالانىپ, قاتارداعى سارباز عالىم قويشىباەۆتىڭ 20-دان استام ءفاشيستىڭ كوزىن جويعانى ايتىلادى. كەلەسى – 25 قىركۇيەكتەگى نومىردە “كەك قايتار, جاۋىنگەر!” دەگەن ماقالانىڭ اۆتورى ونىڭ نىساناسىنا ىلىككەن گيتلەر­شىلەردىڭ سانى 37-گە جەتكە­نىن جازادى. باسىلىمنىڭ 30 قازانداعى مالىمەتى بويىنشا, سنايپەردىڭ “ولجاسى” – 64. بۇل دەرەك سوعىستان سوڭعى ۋاقىتتا بىرقاتار كىتاپتا كورىنىس تاپقان. مىسالى, سولتۇستىك-باتىس مايداننىڭ ساياسي باس باسقارماسىنا جەتەكشىلىك جاساعان گەنەرال-لەيتەنانت اندرەي دميتريەۆيچ وكوروكوۆ “نا سەۆەرو-زاپادنوم فرونتە. 1941-1943” اتتى جيناققا (ماسكەۋ, 1969) ەنگەن جازبالارىندا: “عالىم قويشىباەۆ – قىزىلاسكەر, سۇرمەرگەن, سنايپەرلىك مىل­تىقپەن جانە قولما-قول شايقاستا 64 ءفاشيستى ءولتىردى”, – دەيدى (109-بەت). تۋرا وسى مالىمەت 1-ءشى ەكپىندى ارميانىڭ ساياسي ءبولىمىن باسقارعان گەنەرال-لەيتەنانت فەدور ياكوۆلەۆيچ ليسيتسىننىڭ “ۆ تە گروزنىە گودى” دەگەن مەمۋارلىق كىتابىندا (ماسكەۋ, 1985, 75-بەت) عالىم قوي­شىباەۆتىڭ پورترەتىمەن بىرگە كەلتىرىلەدى. وتستاۆكاداعى پولكوۆنيك گەننادي يۆانوۆيچ بەردنيكوۆتىڭ “پەرۆايا ۋدار­نايا: بوەۆوي پۋت 1-ي ۋدارنوي ارمي ۆ ۆەليكوي وتەچەستۆەننوي ۆوينە” كىتابىندا دا (ماسكەۋ,1985, 117-بەت) وسى فاكت قايتالانادى. تەك عالىمنىڭ فاميلياسى “كوپشيباەۆ” بولىپ قاتە جازىلىپ كەتكەن. ءبىر بەلگىلىسى, سۇرمەرگەننىڭ جەر جاستان­دىرعان دۇشپاندارىنىڭ سانى كۇن ساناپ كوبەيگەن. مىسالى, “سوتسياليستىك قازاقستان” گازەتى­نىڭ 1942 جىلعى 9 قاراشاداعى نومىرىندە ساياسي جەتەكشى ل.شەبارشين سنايپەر عالىم قويشىباەۆتىڭ جەكە ەسەبىندە 79 ءفاشيستىڭ بار ەكەنىن جازدى. “قۇداي ءبىر اينالدىرعاندى شىر اينال­دىرادى” دەمەكشى, مۇنان بىلايعى كەزدە قايسار, قىراعى جاۋىنگەر جاراقاتتان كوز اشپادى. موينىنا سناريادتىڭ جارىقشاعى قادالىپ, 1942 جىلدىڭ 5 جەلتوقسانىنان باستاپ مەدسانباتتا ەمدەلىپ, 16 جەلتوق­ساندا تولىق ايىقپاستان بولىمگە قايتتى. اراعا ەكى-اق اپتا سالىپ, 30 جەلتوقسان كۇنى وڭ جاق يىعىنان تومەنىرەك جەردەن جاۋ وعى تەسىپ ءوتتى; شىنتاق سۇيەگى قوسا زاقىم­داندى. وسىنىڭ سالدارىنان 1943 جىلدىڭ 15 ناۋرىزىنا دەيىن ەۆاكو­گوسپيتالدا توسەككە تاڭىلىپ جاتتى. جازىلعان بەتتە الدىڭعى شەپكە ورالىپ, وپتيكالىق ۆينتوۆكاسىمەن قايتا قاۋىشتى. تاعى دا تالاي نەمىستىڭ جانىن جاھاننامعا جونەلتتى. 1-ءشى ەكپىندى ارميانىڭ “نا رازگروم ۆراگا!” گازەتى 1943 جىلعى 4 قىركۇيەكتەگى سانىندا عالىم قويشىباەۆتىڭ سۋرەتىن باسىپ, استىنا: “ن. ءبولىمىنىڭ باتىرى, جۇزدەن استام نەمىس باسقىنشىسىن جويعان ەرجۇرەك سنايپەر عالىم قويشىباەۆ جاۋىن­گەرلىك قىزىل تۋ وردەنىمەن ناگراد­تالدى”, – دەپ جازىپتى. ءبىر ەسكەرەتىنى, مەرگەن 19 رەت قولما-قول ۇرىسقا قاتىسقان, ياعني جاۋمەن بەتپە-بەت كەلىپ, جەكپە-جەككە شىققان. بارىندە دە مەرەيى ۇستەم بولعان. سول جىلدىڭ قاراشا ايىندا 880 كۇن ارەكەت ەتىپ, وزىنە جۇكتەلگەن ماقسات-مىندەتتەردى ابىرويلى اتقارعان سولتۇستىك-باتىس مايدان تاراتىلدى. اقىرعى اۋىر جاراقاتىنان سوڭ, دەنساۋلىعىنىڭ جارامسىزدىعىنا بايلانىستى عالىم قويشىباەۆ امالسىزدان ەلگە قايتارىلدى. ول ءوزىنىڭ تۋعان ۇجىمى – قۇرمانعازى وركەسترىندەگى شىعارماشىلىق جۇمىسىن جالعاستىرىپ, دومبىراسىن ساعىنىشپەن قولعا الدى. مەرگەندىگىنىڭ مىنسىزدىگى سەكىلدى, كۇيشىلىگىنە دە كىربىڭ كەلتىرمەدى. مايدانگەر مۋزىكانتتىڭ ەڭبەگى ۋاقىتىلى ەلەنىپ, وعان 1944 جىلدىڭ 7 تامىزىندا گۇلنافيس بايازيتوۆا, جالەكەش ايپاقوۆپەن بىرگە “قازاق كسر-ءىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى” اتاعى بەرىلدى. وسىعان دەيىن مۇنداي ماراپاتقا “قۇرمانعازىشىلاردان” احمەت جۇبانوۆ, ۋاقاپ قابيعوجين, لۇقپان مۇحيتوۆ قانا يە بولعان ەدى. سول جىلى عالىم اقتوبە وبلىستىق فيلارمونياسىنىڭ تۇڭعىش ديرەكتورى, ال ماكالىم قوستاناي وبلىستىق فيلارمو­نياسىنىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى قىزمەتىنە كىرىستى. الدا ولاردى وزدەرى بەل ورتاسىندا بولاتىن ۇلتتىق ونەردىڭ ءورىستى دە ورەلى ساتتەرى كۇتىپ تۇردى. وكىنىشتىسى, عالىم قويشىباەۆتىڭ ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ ۇزدىك سناي­پەر­لەرىنىڭ ءبىرى بولعاندىعى ۇمىتىلىپ كەتتى... قۇرمانعازى وركەسترىنىڭ قىرشىندارى ابزالى, ونەرپازدى سوعىس ەمەس, ساحنانىڭ تورىنەن تانىعانعا نە جەتسىن... بىراق تاريح تالكەگىنىڭ قانداي بولارىن, قاي پەندەنىڭ جۇمىر باسىنىڭ قايدا قالارىن كىم بىلگەن؟ قۇرمانعازى وركەسترىن قۇرۋشىلاردىڭ قاتارىندا وت پەن وقتىڭ ورتاسىنا ءتۇسىپ قانا قويماي, قان مايداندا شاھيد كەشكەن بوزداقتار دا بار. سولاردىڭ ءبىرى – جوعارىدا ايتىلعان حالىق ونەرپازدارىنىڭ بۇكىلقازاقستاندىق ءبىرىنشى سلەتىندە جۇلدىزى جانعان جىگىت ىسقاق ۋاليەۆ ەدى. 1902 جىلى باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ قازتال اۋدانىندا اتاسى بيمەننەن ءوسىپ-ونگەن شۇكىرانا شاڭىراقتا دۇنيەگە كەلگەن ول حالىق كومپوزيتورى سارمالايدىڭ شاكىرتى بولعان ءوز اكەسىنەن قارادومالاق شاعىندا سىبىزعى ساباعىن الادى. تاس جارعان تالانتىنىڭ ارقاسىندا كەيىنىرەك تۋعان اۋىلى مەن ايماعىنان اسىپ, ماسكەۋ جۇرتشىلىعىن شىرقاۋ شەبەرلىگىمەن تەبىرەنتكەن, تەڭ­سەلتكەن, تامسانتقان كۇنگە جەتەدى. سارمالايدىڭ شىعارمالارىن سىزىلتا تارتۋمەن شەكتەلمەي, ءوز جانىنان “تول­قىن”, “كەربەز”, ت.ب. كۇيلەر شىعارا­دى. اتتەڭ, سۇم سوعىس بولماعاندا, سىبىزعىسىن سنايپەرلىك ۆينتوۆكاعا ايىرباستار ما ەدى... قولىمىزدا بار دەرەكتەرگە جۇگىنسەك, ىسقاق ۋاليەۆ مايدانعا اتتانار الدىندا الماتى قالاسىنىڭ ينتەرناتسيونالنايا كوشەسى بويىنداعى 40-شى ۇيدە تۇرىپتى. اسكەرگە ايەلى دامەش شىعارىپ سالعان. ول 10-شى گۆارديالىق ارميانىڭ قۇرا­مىنداعى 30-شى گۆارديالىق اتقىشتار ديۆيزيا­سى­نىڭ 94-ءشى گۆارديالىق اتقىش­تار پولكىندا سوعىسقا ارالاسادى. ستار­شينا شەنىن الىپ, بولىمشە كومان­دير­لىگىنە تاعايىندالادى. بك(ب)پ مۇشەلى­گىنە قابىلدانادى. سىبىز­عىشى-سنايپەر جاۋ­ىن­گەرلىك قىزىل تۋ, قىزىل جۇلدىز وردەندەرىمەن, “ەرلىگى ءۇشىن” مەدالىمەن ناگرادتالعان. اجالعا اراشا جوق: 1944 جىلعى 17 ناۋرىزدا تاڭەرتەڭگى ساعات جەتى جارىمدا ءبىر كۇن بۇرىن العان اۋىر جاراقاتتان (ىشىنەن وق تەسىپ وتكەن) كوز جۇمادى. اۋەلدە دەنەسى بۇرىنعى كالينين وبلىسىنىڭ يدريتسك اۋدانىنداعى راحنوۆو دەرەۆنياسىنان وڭ­تۇس­تىككە قاراي ءبىر شاقىرىم جەردەگى باۋىر­لاستار زيراتىنا قويىلسا, 1955 جى­لى پسكوۆ وبلىسى سەبەج اۋدانىنىڭ بويا­نيروۆسك سەلولىق كەڭەسىنە قاراستى جەگ­لوۆو دەرەۆنياسىنىڭ سولتۇستىك-شىعى­سىن­داعى بەيىتكە قايتا جەرلەنەدى. تاعزىم ەتەر تۋىسى تابىلسا, مارقۇمنىڭ باقيلىق ورنى بەلگىلى. قازي نۇرماعام­بەتوۆ, قۇر­ماناي اراپاەۆ, تۇرعىن اسقاروۆ, جاناياق بولە­باەۆ, سۇلتانبەك ماترايىموۆ, تۇر­­دىحان ساماتوۆ, ت.ب. بەلگىسىز قازاق جاۋىن­گەرلەرىنە دە توپىراق وسى ارادان بۇيىرىپتى... عاجاپ دومبىراشى, ديريجەر جانە كومپوزيتور عابدىلمان ماتوۆتى ءوزىنىڭ “كۇي مەرەكەسى” اتتى ماقالاسىندا احمەت جۇبانوۆ بىلاي سۋرەتتەيدى: “...ساحناعا قولىنا دومبىرا ۇستاعان قاعىلەز جاس جىگىت شىعا كەلدى. ول ۇستىنە جەڭى شىنتاعىنان جوعارى تۇرىلگەن جەيدە كيىپ الىپتى. كوزى جانىپ تۇر. سوقىر ەسجاننىڭ, ءمۇسىرالى­نىڭ كۇيلەرىن جانە قۇرمانعازىنىڭ “پار­سى مارشىن” شابىتتانا تارتىپ شىق­تى. قولدان سوعىلعان كونە دومبىرا­دان كۇيلەر ءۇستى-ۇستىنە لەكىتە توگىلدى. دومبىراشىنىڭ وڭ قولى ءارتۇرلى جانە ويناقى قيمىلدار جاسادى, اسىرەسە كۇيلەردەگى تريولدەر ەر­ەك­شە كۇشتى جانە ەكپىندى ەستىلدى. تالانتتى مۋزىكانتتىڭ ساۋساعىنان ناعىز اۋەن قۇيى­لىپ جاتتى” (“كوممۋنيزم تاڭى” گازەتى, 1954 جىل, 4 جەلتوقسان). بۇل دا – 1934 جىل­عى ايتۋلى سلەتتىڭ ايشىق­تى ساتتەرىنىڭ ءبىرى. مىنە, مايدانعا بارماس بۇرىن بالقاش پەن قاراعاندىنىڭ ءوندىرىس ورىندارىندا ونەرپازداردىڭ باسىن قوسىپ, ۇلكەن وركەستر ۇيىمداستىرۋعا كىرىسكەن عابدىلمان ماتوۆتىڭ دا اسقاق ارماندارى جۇزەگە اسپادى. باتىسقا ساپار شەككەن ول 1942 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە حاركوۆ قالاسىنىڭ ماڭىنداعى شايقاستا بار بولعانى 24 جاسىندا قاھارماندىقپەن قازا تاپتى... مايدانگەر-جازۋشى ءازىلحان نۇر­شايىقوۆ قارۋلاستارىن ەسكە العان سۇحبات­تارىنىڭ بىرىندە: ء“بىر قارۋىن – ۆينتوۆ­كا, ەكىنشى قارۋىن دومبىرا ەتىپ, جانىنان تاستامايتىن, بريگادانىڭ كوركەمونەر­پازدار ۇيىرمەسىن باسقارعان سماعۇل كو­شەكباەۆ دەگەن جاقسى ازاماتىمىز بار ەدى. ول دا قازاق كۇيلەرىن توكتى-اي كە­لىپ…”, – دەيدى (“الاش ايناسى” گازەتى, 2010 جىل, 8 مامىر). قالامگەردىڭ ءسوز ەتىپ وتىرعانى – اتىراۋ وبلىسىنداعى تەڭىز اۋدانىنىڭ تۋماسى, كۇيشى-كومپوزيتور سماعۇل كو­شەكباەۆ. ول قۇرمانعازىنىڭ كۇيلەرى مەن مۇحيتتىڭ اندەرىن شەبەر ورىندايتىن. بىرقاتار ءان-رومانستاردىڭ اۆتورى. 1936 جىلدان باستاپ جامبىل اتىنداعى مەم­لەكەتتىك فيلارمونيادا قىزمەت ىستەسە, 1939 جىلى شىمكەنت قور­عاسىن زاۋى­تىندا, ال 1941 جىلى اششىساي پوليمەتالل كومبي­ناتىندا حالىق اسپاپتار وركەسترىن قۇردى. سونىڭ ىزىنشە اسكەرگە شاقىرىلدى. مايدان تاقىرىبىنا ارناپ “قىزىل سۇڭقار”, “قىزىل تون” (سوزدەرى حاميت ەرعاليەۆتىكى), “ايشا” ء(ماتىنى قاينەكەي جارماعامبەتوۆتىكى) اتتى اندەر جازدى. ەرەن ەرلىگى ءۇشىن قىزىل جۇلدىز, جاۋىن­گەرلىك قىزىل تۋ, ءىى-دارەجەلى وتان سوعىسى وردەندەرىمەن ناگرادتالدى. “ەرلىكپەن قان مايداندا قازا بولسام, امانات نامىسىم مەن ارىم ساعان, ساۋلەم-اۋ!” – دەپ اندەتىپ جۇرگەن اسىل ازامات 1945 جىلى, ۇلى جەڭىستىڭ قارساڭىندا 40-تان ەندى اسا بەرگەن شاعىندا قاپيادا اجال قۇشتى... قۇرمانعازى وركەسترىنە 1938 جىلدان باستاپ ديريجەرلىك ەتكەن دارىندى كوم­پوزيتور مالىك جاپپاسباەۆ تا مايدان­عا الىنىپ, 1944 جىلى 30 جاسىندا جارىق جالعانمەن قوشتاسقان... وسىلايشا ۇلى وتان سوعىسى قازاقتىڭ اتاقتى ونەر ۇجىمىنىڭ قاتارىن ءبىرشاما سەلدىرەتىپ, سيرەتىپ كەتتى. بىراق مىلتىقتى مايدان ماڭگىلىك مۋزانى جەڭە العان جوق. امانتاي ءشارىپ, “استانا اقشامى” گازەتىنىڭ باس رەداكتورى. (جالعاسى)