ەكونوميكالىق وداقتىڭ ارتىقشىلىعى ايقىن

ىقپالداستىق – ۋاقىت  تالابى

ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا قول قويىلۋعا ساناۋلى كۇندەر قالعاندا وسى ۇيىم تۋرالى پىكىرىن بىلمەك بولىپ بيزنەس سالاسىندا جاقسى قىرىنان تانىلىپ جۇرگەن كاسىپورىنداردىڭ ءبىرى – «شار-قۇرىلىس» كومپانياسىنىڭ باس ديرەكتورى جاننا بەكتەمىروۆامەن سۇحبات جۇرگىزگەن ەدىك.

– قۇرمەتتى جاننا جاقسىلىق­قىزى, الدىمەن وقىر­ماندارعا ءوزىڭىزدىڭ كومپانياڭىز تۋرالى ايتىپ بەرسەڭىز. قۇرىلىس سالا­سىندا قاشاننان بەرى ىستەيسىزدەر, قانداي بەلگىلى عيماراتتار تۇرعىزدىڭىزدار, قانشا ادامعا جۇمىس بەرىپ وتىرسىزدار؟ – ءبىزدىڭ كومپانيا قۇرىلىس رىنوگىندا 18 جىلدان بەرى  ەڭبەك ەتىپ كەلەدى. قازىر ول – استانانىڭ بەلگىلى قۇرىلىس فيرمالارىنىڭ ءبىرى. ءبىز ءوزىمىزدىڭ پرەزيدەنت جوبالارىن ىسكە اسىرۋعا بەلسەنە قاتىسىپ, لايىقتى ۇلەس قوسىپ جۇرگەنىمىزدى ماقتان ەتەمىز. استانا قازىر بارشا قازاقستاندىقتاردىڭ ماقتانىشى عوي. ونى بۇگىنگىدەن دە جاقسارتۋعا ءبارىمىز دە اتسالى­سۋىمىز كەرەك دەپ سانايمىز. ءبىزدىڭ كومپانيا سالعان بەلگىلى قۇرىلىستار قاتارىندا 1998 – 2000 جىلدارى تۇرعىزىلعان «قازاقستاننىڭ حالىق بانكى» اق, «تسەنتركرەديتبانك» اق, «دويچبانك» سياقتى بانكتەردىڭ بىرنەشە اكىمشىلىك عيماراتتارىن اتاۋعا بولادى. 2006 جىلى «شار-قۇرىلىس» ەسىلدىڭ سول جاعالاۋىندا, «بايتەرەككە» قارسى كوپپاتەرلى «مەرۋەرت» تۇرعىن ءۇي كەشەنىن پايدالانۋعا بەردى. ءدال وسى جىلى پرەزيدەنت ساياباعىنىڭ ماڭىندا, ر.قوشقارباەۆ داڭعىلىنىڭ بويىندا «سكازوچنىي مير» تۇرعىن ءۇي كەشەنىن سالۋدى باستادىق. بۇل كەشەندەگى پاتەرلەر ەليتالىق, بيزنەستىك جانە ەكونوميكالىق كلاستارعا جاتادى. سۇراعىڭىزعا وراي فيرمانىڭ سالعان بەلگىلى قۇرىلىستارىن اتاپ جاتىرمىن. سونىڭ ىشىندە 2009 جىلى ميرزويان كوشەسىنە سالىن­عان «ەۋرازيا» ساۋدا ورتا­لىعى مەن «سۋلپاك» ساۋدا ءۇيىنىڭ قۇرىل­ىسىن ماقتان تۇتۋعا قاقى­مىز بار. ەكەۋىندە دە ساۋلەت ونەرى­­نىڭ جەتىستىكتەرى مولىنان قول­­دانىلدى. 2011 جىلى 7-ءشى قىسقى ازيا ويىندارىنا ارناپ «بارىس» سپورت كەشەنىن سالىپ ءبىتىر­دىك. بۇل وسى ويىندار ينفرا­قۇرىلىمىنداعى ءتورتىنشى نى­سان بولدى. ول حالىقارالىق وليم­پيادالىق تالاپتاردىڭ بارلىق ستاندارتتارىنا ساي بولدى. قىسقى ويىنعا قاتىسۋشىلار دا نىساننىڭ بارلىق قىرىنا ىرزالىقتارىن ءبىلدىرىپ, وزدەرىنىڭ وڭ پىكىرلەرىن جازىپ كەتتى. بۇل – ءبىز ءۇشىن ۇلكەن باعا. 2012 جىلى ءبىزدىڭ كومپانيا استانانىڭ «شۇبار» اۋدانىندا بيزنەس-كلاسقا جاتاتىن كوپپاتەرلى تۇرعىن ءۇيدى پايدالانۋعا بەردى. جالپى, وسى 2012 جىلى فيرمامىز كوپتەگەن نىسانداردى تۇرعىزدى. سونىڭ ىشىندە قورعالجىن شوسسەسى­نىڭ بويىنداعى اۋماعى 30 مىڭ شارشى مەتر بولاتىن كاسىپتىك-تەحنيكالىق ليتسەيدىڭ عيماراتىن دا اتاپ وتۋگە بولادى. سونداي-اق, ابىلاي حان مەن №12 كوشەنىڭ قيىلىسىنداعى 350 ورىندىق قالالىق بالالار اۋرۋحاناسىن دا وسى جىلى پايدالانۋعا بەردىك. بۇل اۋرۋحانانىڭ ءبىر ارتىقشىلىعى – وندا بارلىق حيرۋرگيالىق مامان­دىقتاردىڭ باستارى بىرىكتىرىلگەن. مەديتسينالىق جابدىقتارى مەن تەح­نولوگيالارى الەمدىك ەڭ ۇزدىك­تەر­دىڭ قاتارىنان. مىنە, وسى اۋرۋ­حانانىڭ جانىنان وتكەن سايىن ونى بالالارعا ءوزىمىزدىڭ سالىپ بەر­گەنىمىزدى ۇنەمى ماقتان ەتىپ قويامىز. قازىر استانالىقتار اۋەجاي اۋدانىنداعى تىكۇشاقتار قۇ­راس­­تىراتىن زاۋىتتى جاقسى ءبى­لە­دى. ال ونىڭ عيماراتىن «ەۋرو­كوپتەر قازاقستان» جشس-ءنىڭ تاپسىرىسىمەن ءبىزدىڭ سالىپ بەرگەنىمىزدى كوپ ادام بىلە بەر­مەيدى. بۇل قۇرىلىس تا 2012 جىلى پايدالانۋعا بەرىلدى. ەندى بۇگىنگى كۇنى سالىپ جات­قان قۇرىلىستارىمىزعا دا توق­تالا كەتەيىن. قازىر ءبىز استانا تۇر­عىندارى ءۇشىن 500 ورىندىق تۋبەركۋلەزگە قارسى ديسپانسەردىڭ قۇرىلىسىن جۇرگىزىپ جاتىرمىز. ول قالانىڭ «تەمىرجولدىق» دەپ اتالاتىن تۇرعىن ءۇي اۋداندارىنىڭ سولتۇستىك-شىعىسىندا. اۋرۋحانا ءبىر-بىرىمەن جىلى جولدار ارقىلى جالعاساتىن 7 عيماراتتان تۇرادى. قازىرگى ءبىزدىڭ نەگىزگى قۇرىلىسىمىز دا وسى عيماراتتار. ال كومپانيادا قانشا ادام جۇمىس ىستەيدى دەگەنگە كەلەتىن بولساق, بۇگىنگى كۇنى بىزدە 2 مىڭعا جۋىق ادام جۇمىسقا تارتىلعان. – قۇرىلىستارعا قاجەتتى يندۋستريالىق ماتەريالداردى قاي مەملەكەتتەردەن كوبىرەك الاسىزدار؟ – نەگىزىنەن رەسەيدەن الامىز. سونداي-اق, ەۋروپا ەلدەرىمەن دە تىعىز ىنتىماقتاستىق ورنات­قانبىز. ساپالى قۇرىلىس ماتە­ريالدارى سول جاقتان دا كەلە­دى. ءبىز قۇرىلىس ماتەريالدارىن ۇسىناتىن ەلدەردىڭ نەگىزىنەن باعا­لارىنىڭ تيىمدىلىگى مەن جەتكىزىلۋ ۋاقىتىنىڭ ۇتىم­دىلىعىنا قارايمىز. – ەندى اڭگىمەمىزدىڭ نەگىزگى سۇراعىنا كەلەيىك. سىزگە ەۋرا­زيالىق ەكونوميكالىق وداق ءتيىمدى مە؟ ءتيىمدى بولسا, نەسىمەن؟ – ەڭ باستىسى – ول بىزگە كەدەندىك تاريفتەردىڭ تومەندەۋىنە جول اشىپ بەرىپ وتىر. ال بۇلار تومەندەگەن سوڭ ءبىزدىڭ ونىمدەرىمىزدىڭ وزىندىك قۇنى دا تومەندەيدى. مۇنىڭ ءوزى باسەكەلەستىككە قابىلەتتىلىگىمىزدى ارت­تىرادى. سونىمەن بىرگە, قاتى­سۋشى ەلدەر اراسىنداعى تاۋار اينالىمىن ۇلعايتىپ, ەكونو­ميكانىڭ وسۋىنە, سونىڭ ارقاسىندا حالىقتىڭ حال-احۋالىنىڭ جاق­سارۋىنا جول اشى­­لادى. بۇگىنگى كۇنى وسى وداق تۋرا­لى شارت بارىنشا پىسىقتالىپ جاتىر. ارينە, ءبىز ءۇشىن ونىڭ قازاق­ستاندىقتار مۇددەسىنىڭ قورعالۋىنا قىزمەت ەتكەنى ماڭىزدى. مەن ەندى ءوزىمىزدىڭ فيرمامىز ءۇشىن بۇل قادامنىڭ قانشالىقتى ءتيىمدى ەكەنىنە ناقتى توقتالىپ وتەيىن. ءبىز كەدەن وداعىنىڭ پايدا­سىن رەسەيدەن مەتالل جانە اعاش ونىمدەرىن ساتىپ العاندا كوبىرەك كورىپ ءجۇرمىز. بۇرىن ءبىزدىڭ جۇك كولىكتەرىمىز كەدەندىك قۇجاتتاردى تولتىرۋعا, ودان كەدەندىك رەسىم­دەردىڭ ورىندالۋىنا (تەكسەرۋ, ولشەۋ, ساناۋ) بايلانىس­تى شەكارادا ۇزاق ۋاقىت تۇرىپ قالاتىن. قازىر ونداي جوق, جۇكتەرىمىز ەلگە تەز ارادا جەتكىزىلەدى. سونىمەن بىرگە, رەسەي مەن بەلورۋسسيادان جەتكىزىلەتىن قۇرىلىس ونىمدەرىنە ەلگە اكەلىنگەن سوڭ ەكىنشى رەت سەرتيفيكاتسيادان وتكىزىلۋدىڭ دە قاجەتتىلىگى بولماي قالدى. بۇل دا ءبىزدىڭ قاراجاتىمىز بەن ۋاقىتىمىزدى ۇنەمدەۋگە ۇلكەن پايداسىن تيگىزىپ وتىر. سونداي-اق, ەكىجاقتى سالىق سالۋ ىستەرىندە دە جەڭىلدىكتەرگە قول جەتكىزىلۋدە. ماسەلەن, قوسىمشا قۇن سالىعى سياقتى جاناما سالىق بويىنشا جەڭىلدىككە قول جەتكىزدىك. ال ەندى كەدەندىك اقىلاردان ءۇش مەملەكەت كاسىپكەرلەرىنىڭ ەكسپورت جانە يمپورتتارى مۇلدە بوساتىلدى. سونىمەن بىرگە, كەدەندىك قۇجاتتار تولتىرىپ, دەكلاراتسيا جاساۋدان مۇلدە بوساتىلدىق. مىنە, وسىنداي جەڭىلدىكتەر ءبىزدىڭ بيزنەسىمىزدىڭ جاندانا تۇسۋىنە وڭ ىقپالىن تيگىزىپ وتىر. – سونىمەن قاتار, بولا­شاق­تاعى ەۋرازيالىق ەكونو­ميكالىق وداق ەلدەرىندەگى ءارىپ­تەستەرىڭىزدىڭ ساندارى دا ارتقان شىعار؟ – البەتتە. بۇرىن رەسەي مەن بەلورۋسسياداعى ءبىزدىڭ ارىپتەس­تەرىمىز ساناۋلى عانا بولاتىن. ءتىپتى, ءبىر-ەكى كومپانيامەن عانا شەكتەلەتىنبىز. قازىر رەسەيلىك جانە بەلارۋستىك كومپانيالارمەن تىعىز ارالاسىپ كەتكەنىمىز سونداي, ولارمەن ىنتىماقتاستىعىمىز قازاقستاندىق كومپانيالارمەن بىردەي بولىپ قالدى. ءوزىمىزدىڭ كومپانيالارمەن قالاي باتىل بايلانىس جاساساق, ەشقانداي شەتەلدىك دەپ قاراماي, بەلارۋستىك جانە رەسەيلىك كومپانيالارمەن دە سولاي ارالاسا بەرەمىز. وسىنىڭ ءوزى ساۋدا-ساتتىقتىڭ تىعىز بولۋىنا, ونىڭ ارتا تۇسۋىنە يگى ىقپالىن تيگىزىپ وتىر. – كەدەندىك تاريفتەردىڭ بىرىزدىلىگىنىڭ قانشالىقتى پايداسى بار؟ – بۇل, باسقاسىن ايتپاعاننىڭ وزىندە, ءبىزدىڭ كەيدە بولىپ قالاتىن شارۋاشىلىق تالاستارىمىزدىڭ ءوزىن وڭاي شەشۋگە مۇمكىندىك تۋعىزىپ وتىر. ەگەر كەدەندىك تا­ريف­­تەر ءارتۇرلى بولسا, سوت ماسە­لە قاراعاندا ءار ەل ءتاريفىنىڭ ءارتۇرلى­لىگىنە قاراپ, ادىلەتتى شەشىم شىعارا الماي قينالاتىن. وسى سەبەپتى بۇرا تارتۋشىلىق تا بولماي قالمايتىن. ناقتى ايتقاندا, ەلدەر اراسىنداعى تاريفتەردىڭ ايىرماشىلىقتارىن ناقتى ەسەپ­تەپ, كومپانيالار ءۇشىن ادىلەتتى سوت شەشىمىن شىعارۋعا قول جەتكىزۋ قيىنداپ كەتەتىن. قا­زىر ونداي پروبلەما جوق. تاريف­تەر ءبىرىزدى بولعاندىقتان, سوت پروتسەسىندە ادىلەتتى شەشىمگە وڭاي قول جەتكىزۋگە بولادى. – ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق تاعى نەسىمەن تارتىمدى؟ – بۇل وداقتىڭ بولاشاعى زور. جوعارىدا ايتىلعان كەدەرگىلەردىڭ جويىلۋى سەبەپتى ءوزارا ەكونومي­كالىق ىنتىماقتاستىق قازىرگىدەن دە بەلسەندىرەك بولادى. ال مۇنىڭ ەل­دەرىمىزدىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنا يگى ىقپالىن تيگىزەتىنى ءسوز­­سىز. بەلارۋستىك جانە رەسەيلىك ينۆەستيتسيانى قازاقستانعا تارتۋ پەرسپەكتيۆاسى دا جوعارىلايدى. ويتكەنى, ولار ءۇشىن سالىق جەڭىل­دەتىلگەن, رەسۋرستاردىڭ باعاسى تومەن. ءبىزدىڭ بيزنەستەرىمىز ءۇشىن دە اتالمىش ەلدەرگە ينۆەستيتسيا شىعارۋ پەرسپەكتيۆاسى جوعارى. وسىنداي جەڭىلدەتىلگەن بيزنەس, سايىپ كەلگەندە, ەلدەرىمىزدىڭ ەكونوميكالىق دامۋىن ارتتىرادى, ال ول ءوز كەزەگىندە حالىقتىڭ تۇرمى­سىن جاقسارتادى. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن جاقسىباي سامرات, «ەگەمەن قازاقستان».

ەنەرگەتيكتەردى بىرلەستىرگەن ءىس

ەكىباستۇزدىڭ «گرەس-2 ستانساسى» اق ۇجىمى مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءساۋىر ايىندا م.لومونوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە سويلەگەن ءسوزىن جانە وسىدان 20 جىل بۇرىن ەلباسى ۇسىنعان ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا, ورتاق نارىق قۇرۋ تۋرالى باستاماسىن ەرەكشە ساياسي ماڭىزى بار يدەيا دەپ باعالايدى. ونىڭ ماڭىزدىلىعى سول, الەمدىك قاۋىمداستىقتىڭ دا بۇل باستامانىڭ قازىر ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا دەپ اتالىپ جۇرگەن جاڭا تاريحي ۇدەرىس ءۇشىن قادام باسار نۇكتەگە اينالعانىنا كوزدەرى جەتتى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ءوز بايانداماسىندا قازاقستان مەن رەسەي اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى «ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستىڭ وزەگى» دەپ اتاعانى دا سوندىقتان بولار دەپ ويلايمىن. ءتىپتى, «بۇگىندە ءبىزدىڭ ەكى ەل اراسىندا سەنىمدى قارىم-قاتىناس ورناماعان سالا جوق دەسەك تە بولادى. ەنەرگەتيكالىق سەرىكتەستىك ويداعىداي دامۋدا...», دەپ اتاپ ءوتتى ەلباسى. بۇل سوزدەر ەنەرگەتيكا سالاسىندا ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن بىزدەرگە ۇلكەن مىندەت جۇكتەيدى, سەنىم مەن سەرپىلىس اكەلەدى. بۇعان ەكى ەل باسشىلارىنىڭ باستاماسىمەن بىرلەسە قۇرىلعان ارقايسىسى اكتسيالاردىڭ 50 پايىز يەلەنۋشى قازاقستاندىق-رەسەيلىك كاسىپورىندار بولىپ تابىلاتىن, قازاقستاندىق «سامۇرىق –ەنەرگو» اق جانە رەسەيلىك «ينتەر راو ەەس» ااق ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى سەنىمدى ىنتىماقتاستىقتىڭ دالەلى بولىپ وتىر. بۇل كۇندەرى ەكىباستۇزدىق ەنەرگەتيكتەر گرەس-2 ستانساسىنىڭ ۇجىمى ءوندىرىستى دامىتىپ, جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزىپ, قولدانىستاعى ەنەرگوبلوكتاردىڭ تەحنيكالىق جاعدايىن جاقسارتا وتىرا العا قويىلعان مىندەتتەردى ويداعىداي اتقارۋدا. سوڭعى جىلدارى ستانسا دامۋدىڭ جاڭا تارماعىنا كوشتى. قازىر قۋاتى 630 مۆت بولاتىن جاڭا №3-ءشى ەنەرگوبلوك قۇرىلىسى جۇرگىزىلۋدە. وسىدان ەكى جىل بۇرىن وڭىرىمىزدە قازاقستان مەن رەسەيدىڭ IX ايماقارالىق ىنتىماقتاستىق 9-شى فورۋمى بولىپ ءوتتى. ەكى ەلدىڭ ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى ارىپتەستىك قارىم-قاتىناستارى دا وسى فورۋم تاقىرىبىنا اينالدى. جالپى, ستانساداعى جوبالاردىڭ جولعا ءتۇسىپ, جۇمىس جاساپ جاتقانى دا ەكى ەل اراسىنداعى بۇرىننان بەرى كەلە جاتقان ءوزارا بايلانىستىڭ ناتيجەسى. ەنەرگيا قۋاتىنا دەگەن سۇرانىس كۇن ساناپ وسۋدە. فورۋم بارىسىندا ينۆەستيتسيالىق جوبا ەكىباستۇز گرەس-2 ستانساسىنىڭ №3 ەنەرگوبلوگىن سالۋ جانە پايدالانۋ تۋرالى رەسەي جانە قازاقستان اراسىنداعى كەلىسىم دە ءسوز بولدى. ال, جالپى, ءبىزدىڭ ستانسامىز ەلباسىنىڭ كوز الدىندا دامىپ كەلەدى. ستانسا قۇرىلىسى 1979 جىلى باس­تالدى. سول كەزدە گرەس-2-ءنىڭ نەگىزىن سالۋدىڭ سالتاناتتى راسىمىنە قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن كسرو ەنەرگەتيكا ءمينيسترى پ. نەپوروجني كەلىپ قاتىسادى. ال, №1 ەنەرگوبلوك 1990 جىلعى 25 جەلتوقساندا, №2 ەنەرگوبلوك 1993 جىلعى 31 جەلتوقساندا ىسكە قوسىلادى. بۇل كۇن ستانسانىڭ, ەكىباستۇزدىڭ عانا ەمەس, بۇكىل ەلىمىز ومىرىندەگى تاريحي وقيعا بولدى. ستانسالاردىڭ ىسكە قوسىلۋىنا ەل پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قاتىستى. ينتەگراتسيانىڭ بولاشاقتاعى دامۋى ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ قازىرگى جانە بولاشاعى الدىنداعى بورىشى دەپ بىلەمىز. پرەزيدەنتىمىزدىڭ بۇل ويىن ەكىباستۇز گرەس-2 ستانساسى ەنەرگەتيكتەرى دە قولدايدى. نيكولاي تۋشينسكي, «گرەس-2 ستانساسى» اق باسقارما  توراعاسى.   ەكىباستۇز.

ارىپتەستىك العا باستايدى

قازىر نە كوپ, جاڭادان پايدا­لانۋعا بەرىلىپ جاتقان كاسىپورىندار كوپ. ءىرىسى دەيسىز بە, شاعىنى دەيسىز بە, ايتەۋىر جەتىپ ارتىلادى. شىنى كەرەك, سولاردىڭ بارلىعى بىردەي ىرعاقتى جۇمىس ىستەپ كەتىپ جاتىر دەۋگە اۋىز بارمايدى. ىلۋدە بىرەۋى عانا ۋاقىت اعىمىنا ىلەسىپ, جۇمىسىن قالىپتاستىرىپ جاتادى. قىسقا ۋاقىتتا جوبالىق قۋاتىنا شى­عىپ جاتقاندارى دا سيرەك. سول سيرەكتىڭ قاتارىندا «سيتال-2» جشس-ءنىڭ كىرپىش زاۋىتى اتالىپ جۇرگەنى دە راس. قالا سىرتىنان وسى سەرىكتەستىكتىڭ كەراميكالىق كىرپىش زاۋىتىنىڭ بوي كوتەرگەنىنە كوپ بولا قويعان جوق. دەگەنمەن, قازىردىڭ وزىندە كاسىپورىن كىرپىشتەرى وتىمدىلىگىمەن, ونىمدەرى تۇتىنۋشىلاردىڭ سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرۋىمەن جاقسى قىرىنان تانىلۋدا. بۇل جوبا وبلىستا ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى اياسىندا 2009-2010 جىلدارى جۇزەگە اسىرىلدى. زاۋىت باتىس قازاقستان اۋماعىندا كە­را­ميكالىق كىرپىش جانە تاس بۇيىمدارىن شىعاراتىن بىردەن-ءبىر ءىرى كاسىپورىن بولىپ تابىلادى. وڭىردە قۇرىلىس ماتەريالدارىن شىعاراتىن مۇنداي قۋاتتى كاسىپورىن بۇرىن-سوڭدى بولعان ەمەس. سونداي-اق, جوبانى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا كىرپىش زاۋىتىنىڭ ونىمدەرىنىڭ ورتا تابىستى تۇتىنۋشىعا قولجەتىمدىلىگى ءارى كەراميكالىق كىرپىشكە سوڭعى كەزدەرى سۇرانىس جوعارى بولىپ تۇرعانى دا ەسكەرىلگەن. جوباعا 1,5 ميلليارد تەڭگە ينۆەستيتسيا سالىندى. كاسىپورىننىڭ وندىرىستىك قۋاتى جىلىنا 20 ميلليون دانا شارتتى كىرپىش شىعارۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل وڭىردە قىسقا مەرزىمدە ىسكە قوسىلىپ, تەز ارادا جوبالىق قۋاتىنا شىققان بىردەن-ءبىر زاۋىت. ءبىزدى ءوندىرىستىڭ بۇگىنگى جاي-كۇيىنەن كاسىپورىننىڭ باس تەحنولوگى ناتاليا كۋروچكينا حاباردار ەتتى. زاۋىتتا كەراميكالىق كىرپىش پەن تاس بۇيىمدارىنىڭ 40-تان استام ءتۇرى شىعارىلادى. وندىرىستىك جەلى ءۇش اۋىسىمدا جۇمىس ىستەيدى. مۇندا 190 ادام ەڭبەك ەتەدى. جۇمىسشىلارعا ەڭبەك جانە وندىرىستىك جاعداي جاسالعان. جۇمىسشىلار قالادان كاسىپورىننىڭ اۆتوبۋسىمەن جەتكىزىلەدى, وزدەرىنىڭ اسحاناسىنان تەگىن تاماقتاندىرىلادى. ىرعاقتى جۇمىس ىستەپ تۇرعان زاۋىتتا ەڭبەكاقى دا جوعارى, تۇراقتى بەرىلىپ تۇرادى. – ءبىزدىڭ كەراميكالىق كىرپىش­تەرىمىزگە ءوز ءوڭىرىمىزدى بىلاي قويعاندا, اتىراۋ, ماڭعىستاۋ, باتىس قازاقستان, قىزىلوردا وبلىستارىنان سۇرانىس جوعارى. بۇدان باسقا كورشىلەس رەسەيدىڭ ورىنبور وبلىسىنا دا وتكىزەمىز. ەلىمىزدىڭ كەدەن وداعىنا ەنۋى ءبىراز جەڭىلدىكتەر اكەلگەن بولاتىن. ەندى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق شارتىنا قول قويىلۋىنان دا ءۇمىتىمىز ۇلكەن. بۇعان دەيىن ولارعا ءوز ءونىمىمىزدىڭ 10 پايىزىن وتكىزىپ كەلسەك, ەۋرازيالىق وداق شارتى كۇشىنە ەنگەننەن كەيىن بۇل كولەم بۇرىنعىدان دا ارتا تۇسەتىنە سەنىمدىمىز. ونىڭ ۇستىنە ءبىزدىڭ كىرپىشتەرىمىزدىڭ جىلۋ ۇستاعىشتىق, ىلعالعا بەرىكتىك, دىبىس پەن سۋىق وتكىزبەيتىن قاسيەتتەرى جوعارى. بىزگە 1 مىڭ شاقىرىمنان قاشىق جەرلەرگە ونىمدەرىمىزدى وتكىزۋ ءتيىمسىز. سوندىقتان بولاشاقتا كورشىلەس رەسەيدىڭ وڭتۇستىك ۋرالعا جاتاتىن وڭىرلەرىن دە كەراميكالىق كىرپىشپەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ جولدارى قاراستىرىلۋدا. ءوزارا ارىپتەستىك العا باستايتىنىن ءومىردىڭ ءوزى كورسەتىپ وتىر. ورىنبوردا, تۇزتوبەدە وتكەن ونەركاسىپتىك كورمەلەرگە ۇدايى قاتىسىپ, ءوز ونىمدەرىمىزدى تۇتىنۋشىلارعا تانىستىرىپ ءجۇرمىز. اقتوبە قالاسىندا وتكەن «ەۋروپا-ازيا. شەكاراسىز ىنتىماقتاستىق» حالىقارالىق ونەركاسىپتىك كورمەسىندە ءبىزدىڭ ونىمدەرىمىزگە سۇرانىستىڭ جوعارى ەكەنى بايقالدى. وسى كورمە ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا ورىنبور قالاسىندا وتەدى. ءبىز وسى مۇمكىندىكتى پايدالانىپ, وزدەرىمىزدىڭ ونىمدەرىمىزدى جارنامالايتىن بولامىز. رەسەيدىڭ وڭتۇستىك ۋرال ءوڭىرىنىڭ وبلىستارىنان جاڭا ارىپتەستەر تابۋعا تىرىسامىز. سەبەبى, ولاردا بىزبەن باسەكەلەسەتىندەي كاسىپورىندار جوق. ءارى ءبىز كەراميكالىق كىرپىش­تەرگە باعانى كوتەرگەن جوقپىز, سالىستىرمالى تۇردە باسقالارعا قاراعاندا ارزان, – دەيدى ناتاليا سەرگەەۆنا اڭگىمە اۋانىن ەكونو­ميكالىق ىقپالداستىققا بۇرىپ. ونىڭ ايتۋىنشا, كاسىپورىن­نىڭ بولاشاعى زور. زاۋىتقا قاجەتتى شيكىزات ساز توپىراق كاسىپورىننان نەبارى 6 شاقىرىم جەردەگى جوعارى سازدى كەنىشىنەن جەتكىزىلەدى. ونىڭ قورى جەتكىلىكتى. كىرپىشتى ءوندىرۋ ۇدەرىسىنە ەشقانداي حيميالىق قوسپالار قوسىلمايدى, سوندىقتان مۇندا شىعارىلاتىن كەراميكالىق كىرپىشتەر ەكولوگيالىق تازا دا ساپالى قۇرىلىس ماتەريالى بولىپ تابىلادى. ءوندىرىس قالدىقتارى قايتادان پايدالانىلىپ, كادەگە جاراتىلادى. مۇندا گاز بەن ەلەكتر قۋاتى عانا پايدالانىلادى. سەرىكتەستىكتىڭ ءوزىنىڭ زەرتحاناسى بار, شىعارىلاتىن ءونىم ۇدايى تەكسەرىلىپ, ساپاسى باقىلاۋدا ۇستالادى. – ساز الدىمەن ۇساقتاۋ ۋچاس­كەسىنە تۇسەدى. سودان سوڭ بالشىق يلەنىپ, ول نىعىزدالىپ, كىرپىش تۇرىندە كەسىلىپ, اربالارعا تيەلەدى. سودان كەيىن پەشكە قويىلىپ, كەپتىرىلەدى. وسىلاي كۇنىنە 120- 140 اربانى پەشكە قويامىز, ايىنا 1600 مىڭ شارتتى دانا كىرپىش وندىرەمىز. وندىرىستىك جەلىلەرگە ۋاقىتىلى تەحنيكالىق قىزمەت كورسەتىپ, كەزى كەلگەندە جاڭارتىپ تۇرامىز. زاۋىتتا تۇرىك فيرماسىنىڭ قوندىرعىسى ورناتىلعان. العاشقى كەزدە تۇرىك ماماندارى جەرگىلىكتى ماماندارعا وسىندا ورناتىلعان قوندىرعىدا قالاي جۇمىس ىستەۋ كەرەكتىگىن ۇيرەتىپ, تاجىريبەدەن وتكىزگەن بولاتىن. قازىر وندىرىستىك ۇدەرىستىڭ بارلىعىن ءوزىمىزدىڭ جەرگىلىكتى مامان جۇمىسشىلار اتقارادى. جۇمىسشىلارىمىز تۇراقتى بولعاندىقتان بۇل باعىتتا پروبلەما جوق. 2010 جىلى ماسكەۋدىڭ «ۆنيستروم» كەراميكا عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ كومەگىمەن قوندىرعىنى جاڭعىرتتىق, – دەپ سوزگە ارالاستى وندىرىستىك ءبولىمنىڭ باستىعى ءادىلحان بيمانوۆ. ءبىز وندىرىسپەن تانىسا ج­ۇرىپ, ەڭبەك ادامدارىمەن دە اڭگى­مەلەستىك, ولار كەراميكالىق كىرپىشتى تەمىرجول ۆاگوندارىنا تيەۋگە دايىنداپ جاتىر ەكەن. ءوزىن بايبۋرا بوزشين دەپ تانىستىرعان كرانشى جىگىت جۇمىستىڭ ىرعاقتى ءجۇرىپ جاتقانىنا, ەڭبەكاقى, الەۋمەتتىك ماسەلەلەردىڭ وڭ شە­شى­لىپ وتىرعانىنا ريزا­شى­لى­عىن ءبىلدىردى. كەدەن ودا­عى­نىڭ جەڭىلدىكتەرى ءوز كاسىپ­ورىندارىنداعى ءونىم وتكىزۋدى ارتتىرۋعا ىقپال ەتكەنىن سەزىنگەن جۇمىسشىلار ەۋرازيالىق ەكو­نو­ميكالىق وداقتىڭ شەكارالاس ايماقتارمەن ارىپتەستىك قاتى­ناستاردى نىعايتاتىنىنا دا سەنىمدى. ارىپتەستەرمەن ىق­پالداستىقتىڭ تيىمدىلىگىنە كوز جەتكىزگەن ۇجىمداعى ءار جۇمىس­شىنىڭ ءونىم ساپاسىن باستى نازاردا ۇستايتىنى اڭعارىلادى. وندىرىستىك جەلىنىڭ ءار بۋىنىندا ءوز ىسىنە دەگەن جاۋاپكەرشىلىك جوعارى, جۇمىسشىلار اقاۋلى ونىمگە جول بەرمەۋگە مۇددەلى. ءونىم ءوتىمدى بولسا, ەڭبەكاقى دا جوعارى بولاتىنىن ولار بەك تۇسىنەدى. سوندىقتان بولار ازىرگە كاسىپورىننىڭ كەراميكالىق كىرپىشتەرى مەن تاس ونىمدەرىنىڭ ساپاسىنا رەنىش بىلدىرگەندەر بولعان ەمەس. سەرىكتەستىك جاڭا قوندىرعىلاردى ەنگىزۋ جانە تەحنولوگيالىق ۇدەرىستەردى جەتىلدىرۋ ارقىلى وندىرىلەتىن ءونىمنىڭ ساپاسىن جانە تاۋارلىق ءتۇرىن تۇراقتى تۇردە جاقسارتىپ وتىرادى. ونى زاۋىتتىڭ ءارتۇرلى كورمەلەر مەن بايقاۋلاردا العان سەرتيفيكاتتارى مەن العىس حاتتارى دا ايعاقتايدى. مىسالى, كاسىپورىن وبلىس بويىنشا «قازاق­ستاننىڭ ۇزدىك تاۋارى» ايماق­تىق كونكۋرس-كورمەسىنىڭ 2011 جىلعى جەڭىمپازى, «ەۋروپا-ازيا. شەكاراسىز ىنتى­ماقتاستىق» حالىقارالىق ونەركاسىپتىك كور­مەسىنىڭ بىرنەشە مارتە ديپلومانتى بولىپ تابىلادى. سونداي-اق, ساپا جانە مەنەدجمەنت سەر­تيفيكاتتارىنىڭ يەگەرى دە. ساتىبالدى ءساۋىرباي, «ەگەمەن قازاقستان». اقتوبە وبلىسى.

ءتيىمدى قۇرىلىم

ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازار­باەۆ 1994 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە بولعان كەزدەسۋدە ەۋرازيالىق يدەيانى ۇسىنعان بولاتىن. بىراق بۇل يدەيا ۇزاق ۋاقىت بويى ءسوز جۇزىندە قالىپ قويدى. الايدا كەدەن وداعى قۇرىلعاننان كەيىن ينتەگراتسيا جولىندا كەز كەلگەن جوبانى جۇزەگە اسىرۋعا بولاتىنى دالەلدەندى. قازىرگى تاڭدا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق تۋرالى ماسەلە جان-جاق­تى تالقىلانۋدا. اتالمىش وداق قۇرىلعان جاعدايدا مەم­لە­كەتى­مىزدىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنا, ينۆەستيتسيا تارتۋ ماسەلەلەرىنە وڭ ىقپال ەتەدى دەپ كۇتىلۋدە. پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ ەۋرازيا يدەياسىن كوتەرگەنىنە بيىل تۋرا 20 جىل بولدى. بۇل يدەيا قازىرگى تاڭدا ومىردە دە, تاجىريبە جۇزىندە دە ىسكە اسىرىلۋدا. بۇلاي دەيتىنىمىز, وسى يدەيا كوتەرىلگەننەن بەرى مەملەكەتىمىز ىقپالداستىقتىڭ ءۇش ساتىسىنان ءوتتى, باستاپقىدا كەدەن وداعى, كەيىن ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىس­تىك جانە ەكونوميكالىق ىق­پال­داستىقتىڭ ەڭ بيىك شىڭى – ەۋرا­زيالىق ەكونوميكالىق وداق. بۇگىنگى تاڭدا وسى وداقتىڭ تابال­دىرىعىنان اتتاۋعا دايىن تۇرمىز. 2001 جىلدىڭ قاراشا ايىندا سانكت-پەتەربۋرگتە ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق قاۋىمداستىقتىڭ پارلامەنتارالىق اسسامب­لەيا­سىنىڭ ءبىرىنشى وتىرىسى وتكىزىلدى. وسى ەلدەردىڭ مەملەكەت باسشىلارىنىڭ اراسىندا بۇل تۋرالى كەلىسىمگە 2000 جىلدىڭ 10 قازانىندا قول قويىلدى, ال 2001 جىلدىڭ 31 مامىرىندا ول راتيفيكاتسيالاندى. ونىڭ شەڭبەرىندە جۇزدەن استام كەلىسىمشارتتارعا قول قويىلدى. نەگىزىنەن, جاڭا زامانعى ەۋرازيالىق يدەيا بۇل ىقپالداستىق جانە ەكونوميكالىق اسپەكتىلەر عانا ەمەس, سونداي-اق, كوپتەگەن جالپى ادامگەرشىلىك پروبلەمالاردى شەشۋدە ءبىر­دەن-ءبىر ومىرشەڭ شەشىم بو­لىپ تابىلاتىندىعىن اتاپ ءوت­كەن دۇرىس. سەبەبى, قازاقستان پرەزي­دەنتى ن.نازارباەۆ «ىقپال­داستىق تۋرالى ءسوز قوزعاي وتىرىپ, بىزدەر ەكونوميكالىق اسپەك­تىنى عانا ايتپاۋىمىز قاجەت. ين­تەگراتسيانى ادامگەرشىلىك تۇرعىدان دا قاراستىرۋىمىز كەرەك», دەگەن بولاتىن. سونىمەن قاتار, ەلباسى «ءبىز ءححى عاسىردىڭ جا­ھاندىق وزگەرىستەرىنە ەۋرا­زيالىق ىقپالداستىقپەن جاۋاپ بەرە الامىز. بىزدەر رەسەي جانە بەلورۋسسيامەن بىرگە ءبىر­تۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىكتى قۇردىق جانە ەۋرازيالىق ەكو­نوميكالىق وداقتى قۇرۋعا قادام جاساۋدامىز. بۇل, جالپى ايماقتىق تۇراقتىلىقتى, ءبىزدىڭ ەكونوميكالارىمىزدىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ­دىڭ ماڭىزدى فاكتورى», دەپ ىقپالداستىقتىڭ بولاشاققا اپاراتىن توتە جول ەكەندىگىن باسا ايتتى. ياعني, ءاربىر مەملەكەت جانە قوعام جاھانداندىرىلىپ جاتقان الەمدە ءوزىنىڭ جەكە كەڭىستىگىندە عانا قالىپ قويۋعا بولمايتىندىعىن ءتۇسىنىپ, ءبىر شەشىمگە كەلۋى ءتيىس. قازاقستان ىقپالداستىقتىڭ ەرىكتىلىگى قاعيداتىن ۇستانۋشىلاردىڭ ءبىرى بولىپ قالا بەرەدى. ال ەندى «ەۋرازيالىق ەكونو­ميكالىق وداق دەگەن نە جانە ونىڭ كاسىپكەرلەرگە قانداي پايداسى بار؟» دەگەن سۇراققا جاۋاپ رەتىندە مەن ەلباسىنىڭ جوعارىداعى «ءبىز ءححى عاسىردىڭ جاھاندىق وزگەرىستەرىنە ەۋرا­زيالىق ىقپالداستىقپەن جاۋاپ بەرە الامىز. بىزدەر رەسەي جانە بەلورۋسسيامەن بىرگە ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىكتى قۇردىق جانە ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتى قۇرۋعا قادام جاساۋدامىز. بۇل – جالپى ايماقتىق تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋدىڭ, ءبىزدىڭ ەكونوميكامىزدىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋدىڭ ماڭىز­دى فاكتورى» دەگەن ءسوزىن تاعى دا مىسالعا كەلتىرگىم كەلەدى. بۇگىن­دە جۇرت ەۋرازيالىق وداقتىڭ ماڭىزىن جەتە تۇسىنبەي, ول تۋرالى ءارتۇرلى پىكىرلەر ايتادى. بۇل دۇرىس ەمەس. ەۋرازيالىق وداقتىڭ قۇرامىنا كىرگەن مەملەكەتتەر تەپە-تەڭدىكتى ساقتاپ, ءبىر-ءبىرىنىڭ ىشكى ىستەرىنە ارالاسپايدى, زايىرلىلىقتى قۇرمەتتەپ, مەملەكەتتىك شەكارالارعا قول سۇقپايدى. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا كىرۋ جونىندەگى شارت ەلىمىزدە كوپتەن بەرى تالقىلانىپ كەلەدى. بۇل شارتتىڭ مەملەكەتتەر اراسىنداعى كاسىپكەرلەردىڭ بايلانىسىنا, تاۋار اينالىمدارىنا ۇلكەن ىقپالى بولادى. ال بۇل ءوز كەزەگىندە ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيدى. وسىعان وراي, ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىندا وتىزدان استام كەڭەستەر شاقىرىلىپ, وندا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق تۋرالى شارتتىڭ ءاربىر ءبولىمى تالقىلاندى. اتالمىش شارتتىڭ 750-دەن استام پاراقتان تۇراتىنىن ەسكەرسەك, وسى باعىت­تا جاسالعان جۇمىستىڭ وتە اۋ­قىمدى بولعانىن كورەمىز. جوعا­رىداعىداي وتىرىستار ءبىزدىڭ وڭىرىمىزدەگى كاسىپكەرلەر پالاتا­سىندا دا ءجيى وتكىزىلۋدە. شارتتى تالداۋ بارىسىندا ايماق كاسىپ­كەرلەرى مۇنىڭ ماڭىزىن جەتە ءتۇسىنىپ, كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ باعىتىنداعى ءوز پىكىرلەرى مەن ۇسىنىستارىن جەتكىزۋدە. شارتتىڭ تاراپتارى بولىپ سانالاتىن رەسەي جانە بەلارۋس مەملەكەتتەرى الدىمەن وندىرىلگەن ونىمدەردىڭ ساپاسىنا قارايدى. وتاندىق ونىمدەر باسەكەگە قابىلەتتى بولعان جاعدايدا عانا ءوز ەلىمىزدىڭ, سونداي-اق وداق قۇرامىنا كىرەتىن وزگە دە مەملەكەتتەردىڭ سۇرانىسىنا يە بولماق. سوندىقتان ءبىزدىڭ ءونىم وندىرۋشىلەرىمىز ەكسپورتقا شىعاراتىن تاۋارلارىنىڭ ساپاسىنا باسا نازار اۋدارۋى ءتيىس. بۇل رەتتە ءبىز ءاربىر مەملەكەتتىك باعدارلامالار, بولىنگەن قارجى تۇتىنۋشىلارىمىزعا دەر كەزىندە جەتىپ, كاسىپكەرلىكتىڭ دامۋى ءۇشىن سەرپىلىس بەرەتىن سالىق نەمەسە باسقا دا سالالىق زاڭنامالارعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيمىز. قىسقاشا ايتقاندا, بۇل كاسىپكەرلەر ءۇشىن كاپيتال, جۇمىس كۇشى, ينۆەستيتسيا تارتۋداعى ەركىن اينالىم دەر ەدىم. سەبەبى, مەملەكەتتەر اراسىن­داعى قارىم-قاتىناستاردا ساۋ­دا-ەكونوميكالىق ىنتىماق­تاس­­تىعىنا شاعىن جانە ورتا بيزنەس دەڭگەيىندە ارىپتەستىك بايلانىستاردىڭ تۇراقتىلىعى ءتان ەكەندىگى بەلگىلى. مىسالى, جەكە بيزنەس سالاسىنداعىلارعا ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋدىڭ باستى سالالارى رەتىندە ەنەرگەتيكا, ترانزيتتىك-كولىكتىك, حيميا, فارماتسەۆتيكا, جەڭىل جانە اۋىر ونەركاسىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى, تۋريزم, تەلەكوممۋنيكاتسيا مەن بايلانىس باعىتتارىن ءبولىپ كورسەتۋگە بولادى. قورىتا ايتقاندا, كاسىپكەرلىك سالاسىنىڭ دامۋى مەملەكەت, بيزنەس جانە ءبىلىم سالاسىنىڭ بىرلەسىپ ارەكەت ەتۋىنە بايلانىستى دەگىم كەلەدى. جوعارىدا اتالعان سالا وكىلدەرى ءبىر-بىرىنە كومەكتەسىپ, بىرلەسىپ قيمىلداعاندا عانا ناتيجەلى جۇمىسقا قول جەتكىزە الامىز. ەلباسىمىز بيىلعى «قازاقستان جولى – 2050: ءبىر ماقسات, ءبىر مۇددە, ءبىر بولاشاق» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا «ءبىز ەكونوميكامىزعا شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار, تەحنولوگيالار مەن يننوۆاتسيالاردى كەڭىنەن تارتاتىن بولامىز. ينۆەستورلار ءۇشىن جۇمىسقا قولايلى جاعدايلار جاسايمىز. ءبىز دامىعان 30 ەلدىڭ توبىنا كىرۋدىڭ وسى ماڭىزدى تەتىگى ارقىلى ەكونوميكامىزدىڭ وڭىرلىك, جاھاندىق ەكونوميكالىق جۇيەمەن تەرەڭ ىقپالداسۋىن ايقىن كورىپ وتىرمىز. بۇل ەڭ الدىمەن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قالىپتاستىرۋعا قاتىسۋى­مىزعا, دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيى­مىنا كىرۋىمىزگە بايلانىستى», دەگەن بولاتىن. ەلباسىنىڭ وسى پىكىرىنىڭ ءوزى ەۋرازيالىق وداقتىڭ قانشالىقتى ءتيىمدى ەكەنىن كورسەتىپ تۇرعان جوق پا؟ نۇرجان ماقسوتوۆ, باتىس قازاقستان وبلىستىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى ديرەكتورىنىڭ قۇقىقتىق ماسەلەلەر جونىندەگى ورىنباسارى. ورال.

«بايان سۇلۋدى» ءبارى بىلەدى

«بايان سۇلۋ» كونديتەر فابريكاسىنىڭ اۋماعى اتشاپتىرىم. بۇرىنعى عيماراتتاردىڭ قاسىنان تاعى دا قۇرىلىس ءجۇرىپ جاتىر. ولار زاماناۋي قويمالار مەن تسەحتار سانىن ارتتىرماق. كارامەل تسەحىنا سوڭعى جىلدارى زاماناۋي جابدىقتار قويىلعان. جىلجىپ وتىراتىن جەلىمەن قاعازعا ورالىپ, كارتون جاشىككە «سەكىرىپ» ءتۇسىپ جاتقان كامپيتتەردى اق جەلەڭدى قىزدار جيناپ ۇلگەرىپ تۇر. سوڭعى جىلدارى مۇندا بارباريس ءدامدى ۇساق كامپيتتەرگە سۇرانىس وتە مول. كامپيت قويماعا كەلمەي جاتىپ, سۇرانىس بويىنشا قازاقستاننىڭ قالالارى مەن ودان سىرت جەرلەرگە جونەلتىلەدى. قازىر فابريكا ءونىمىن رەسەي, وزبەكستان, تۇرىكمەنستان, قىرعىزستان, تاجىكستان, ازەربايجان جانە گەرمانيا سۇراتادى. – ءبىز فابريكا ءونىمىن بەلارۋس رەسپۋبليكاسىنا دا ساتامىز. بىراق بۇل جۇمىس ءالى باستالۋ دەڭگەيىندە تۇر. الداعى ۋاقىتتا ونىڭ اۋماعى كەڭەيىپ, ەكسپورتتىق ءونىمنىڭ سال­ماعى كوبەيە تۇسەرى ءسوزسىز. ال رە­سەي­گە جىبەرىلەتىن ءونىمنىڭ كولەمى جىل ساناپ ارتىپ كەلەدى, – دەيدى كا­سىپ­­ورىن­­نىڭ ماركەتينگ جانە ساۋدا ءجو­نىندەگى ديرەكتورى ەۆگەني كونرات. «بايان سۇلۋ» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ كونفەتتەرى رەسەيدە وتە جاقسى باعالانادى. سوناۋ سىبىردەن, ودان ءارى قيىر شىعىسقا دەيىن, رەسەيدىڭ ورتالىق, ۋرال ايماعى تۇتاس «بايان سۇلۋ» كامپيتىن الدىرادى. فابريكانىڭ بارلىق ءونىمىنىڭ ءوتىمى جونىنەن رەسەي قازاقستاننان كەيىن ەكىنشى ورىندا تۇر. ەۆگەني ءۆلاديميروۆيچتىڭ ايتۋىنشا, رەسەي قالالارىمەن اي سايىن جاڭا كەلىسىمشارتتار جاسالادى. رەسەي ءبىزدىڭ تاريحي كورشىمىز عانا ەمەس, ول شەكاراداعى قوستاناي وبلىسى كاسىپورىندارىنىڭ ەڭ باستى تۇتىنۋشىسىنىڭ دا ءبىرى. وندىرىلگەن تاۋارلار تۇتىنۋشىعا جەتكەندە عانا بيزنەستىڭ جولى اشىلارى حاق. وسى ورايدا «بايان سۇلۋدىڭ» سىرتقى ساۋداسىن قىز­دىراتىن دا رەسەي. كاسىپورىن باسشىلىعى مەن ماماندارى الداعى ۋاقىتتا قوستانايلىق كامپيتتەردى رەسەيدىڭ بۇكىل ايماعىنا جەتكىزۋدى ويلاستىرىپ وتىر. كاسىپورىن قازىر وندىرگەن ءونىم­نىڭ 35 پايىزىن ەكسپورتقا شى­عارادى. سىرتقى ساۋدانى كەڭەيتۋ ءونىم ساپاسىن ارتتىرۋ جۇمىسىمەن بىردەي جۇرەدى. فابريكادا جىل سايىن جاڭا ءونىم تۇرلەرىنىڭ جەلىسى ىسكە قوسىلادى. زاماناۋي جابدىقتار الۋعا كوپ كوڭىل بولىنەدى. وسىدان بەس جىل بۇرىن فابريكا №2 جاڭا شوكولاد تسەحىن ىسكە قوستى. جىل سايىن وسى تسەحتىڭ وزىنەن 8 توننا شوكولاد ءونىمى شىعارىلادى. – جاڭا شوكولاد تسەحى تۇتاس كاسىپورىننىڭ لوكوموتيۆىنە اينالدى. وسىدان ەكى جىل بۇرىن كارامەل كونفەتىنىڭ جاڭا جەلىسىن ىسكە قوستىق. جىلىنا ءبىر جەلىدەن 4250 توننا كارامەل وندىرىلەدى. مۇنىڭ قازاقستاندا بالاماسى جوق. ال فابريكا كامپيتتەرىنە وسى كارامەل جەلىسىنەن كەيىن سۇرانىس كۇرت ارتتى. قازاقستاننان, سىرت جەرلەردەن سۇرانىستىڭ كوپتىگى سونشا, ءوندىرىس جەلىسىنەن شىققان كارامەل كامپيتتەردى قويماعا قويىپ ۇلگەرمەيمىز, – دەيدى ينجەنەر-ماركەتولوگ وكسانا سۋركان. وسىنداي جۇمىستاردىڭ ارقا­سىن­دا كاسىپورىننىڭ ءوندىرىس قۋاتى بەس جىلدىڭ ىشىندە ەكى ەسەدەن استام ءوستى. كاسىپورىن بۇرىنعى 27 مىڭ توننانىڭ ورنىنا قازىر جىلىنا 61 مىڭ توننا كونديتەرلىك بۇيىمدار ءوندىرىپ, 12 ميلليارد تەڭگەنىڭ ءونىمىن وتكىزەدى. «بايان سۇلۋ» ءتۇرلى جوبالارى ارقىلى «بينەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسىنىڭ دا بەلسەندى قاتىسۋشىسى بولىپ وتىر. مىسالى, بىلتىر فابريكا ينۆەستيتسيالىق جوبالارعا 1,5 ميلليارد تەڭگە سالدى. سونىڭ ءبىرى ۆافلي جەلىسىنىڭ ىسكە قوسىلۋى بولاتىن. بۇل جوبا 571 ميلليون تەڭگەگە ءتۇستى. قازىر زاماناۋي جابدىقتاردا جاسالعان جوعارى ساپالى ۆافلي دۇكەن سورەلەرىندە كوپ جاتپايدى. ينتەگراتسيا كاسىپورىن ءونىمىنىڭ سا­پاسىن كوتەرۋگە ىقپال جاسايتىن ۇدەرىس. قازىر فابريكادا 200-دەن اس­تام اتالىممەن وندىرىلەتىن كوندي­تەر تاۋارلارىنىڭ الدىمەن ساپاسى­نا ءمان بەرىلەدى. كامپيت ساپاسى وزىق تەحنولوگيا مەن جابدىققا ءجا­نە شيكىزاتتىڭ قۇرامىنا تىكەلەي بايلانىستى. – ءبىزدىڭ ءونىم تابيعي, ەكولو­گيا­لىق تازالىعىمەن دە تۇتىنۋشىلار مەن مامانداردىڭ جوعارى باعاسىن ال­عان. كامپيتتىڭ ءتىل ۇيىرەتىن ءدامى­مەن قاتار, ونىڭ ساقتالۋ مەرزى­مى­نىڭ ۇزاق­­تىعى دا ساپا جوعارىلىعى ەمەس پە؟ ءبىز وسى ءۇشىن ىزدەنىستەردى توق­تاتپايمىز. مىسالى, قانتپەن قاتار ءسۇتسىز, وسىمدىك مايىنسىز جا­­سا­­لاتىن كونديتەر بۇيىمدارى كەم­دە-كەم. وزىمىزدە وندىرىلەتىن ءسۇت­­­تىڭ ساپاسى ءبىزدىڭ مامانداردى قا­ناعاتتاندىرا بەرمەيدى. سون­دىق­تان ءبىز ونى ەۋروپادان الدىرا­مىز. وسىمدىك مايى دا سولاي. سوڭ­عى جىل­دارى پالما مايىن قو­ل­­­­­د­ا­­نا باستادىق. بۇل كونديتەر بۇ­يىم­دا­رى­نىڭ تەز اشىپ كەتپەۋىن, ۇزاق ساق­­تالۋىن قامتاماسىز ەتەدى, – دەي­­­دى ين­جەنەر-ماركەتولوگ وكسانا سۋر­كان. ينتەگراتسيالىق قاتىناستار «بايان سۇلۋ» كاسىپورنىنىڭ ءورىسىن, تىنىسىن كەڭەيتەدى. جۇك تاسىمالى كاسىپورىن جۇمىسىنىڭ نەگىزگى بولىگىنىڭ ءبىرى. – ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق ينتەگراتسيالىق قاتىناستاردى بۇرىنعىدان دا ورىستەتە تۇسەدى. الىس-بەرىس بولماي, تاجىريبە ال­ماس­پاي دامۋ جوق. بىزدەگى ەكسپورتتا­لاتىن ءونىم كولەمى ارتقان سايىن, كاسىپورىن قۋاتى دا ارتا تۇسەدى. ال ول دەگەن جۇمىس ورنىنىڭ كوبەيۋىنە دە ىقپال ەتەدى, – دەيدى ەۆگەني كونرات. ينتەگراتسيا – دامۋ, ينتەگراتسيا  – الەۋمەتتىك جاعدايدىڭ جاقسارۋى. «بايان سۇلۋ» كاسىپورنىندا 2006 –2013 جىلدار ارالىعىندا 1407 جۇمىس ورنى اشىلدى. 602 ادام وقىپ, جۇمىسشى ماماندىعىن الدى, 709 جۇمىسشى بىلىكتىلىگىن كوتەردى. كاسىپورىن ءوز قارجىسىنا 43 جاستىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا, كوللەدجدەردە ءبىلىم الۋىنا مۇمكىندىك جاسادى. مىنە, «بايان سۇلۋدىڭ» كامپيتى ءتاتتى عانا ەمەس, ونداعى ءار ءىس ءساتتى. «بايان سۇلۋدى» ءبارى بىلەدى! ءنازيرا جارىمبەتوۆا, «ەگەمەن قازاقستان». قوستاناي.

مۇمكىندىگىمىزدى ەداۋىر كەڭەيتەدى

حالىقارالىق قۇقىقتىق سۋبەكتىگە يە جاڭا حالىقارالىق وڭىرلىك ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا ۇيىمى اياسىنداعى ەرەجەلەرگە سايكەس تاۋارلار, قىزمەت كورسەتۋلەر, كاپيتال جانە جۇمىس كۇشى قوزعالىسىنىڭ ەركىندىگى قامتاماسىز ەتىلەدى. حالىقارالىق شارتتارمەن انىقتالعان ەكونوميكا سالالارىندا ۇيلەستىرىلگەن, كەلىسىلگەن نەمەسە بىرىڭعاي ساياسات جۇرگىزىلەتىن بولادى. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ نەگىزگى ماقساتتارى ءومىر­لىك ماڭىزى بار مىنا ماسە­لەلەر بولىپ تابىلادى: حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋ مۇددەلەرىندە ولاردىڭ ەكونوميكالارىنىڭ تۇراقتى دامۋى ءۇشىن جاعدايلار جاساۋ, تاۋارلاردىڭ, قىزمەت كور­سەتۋلەردىڭ, كاپيتالدىڭ جانە ەڭبەك رەسۋرستارىنىڭ بىرىڭعاي نارىعىن قالىپتاستىرۋعا ۇم­ت­ىلۋ, جاھاندىق ەكونوميكا جاعدايلارىندا ۇلتتىق ەكو­نو­مي­كالاردى جان-جاقتى جاڭ­عىرتۋ, كووپەراتسيالاۋ جانە ءبا­سە­كەگە قابىلەتتىلىكتەرىن ارتتى­رۋ. مۇنداعى اسا ماڭىزدى ەلە­مەنت­تەردىڭ ءبىرى – تەحنيكالىق رەتتەۋ. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق اياسىنداعى ينتەگراتسيانىڭ ماڭىزدى باعىتىنىڭ ءبىرى – ساۋلەت, قالا قۇرىلىسى جانە قۇرىلىس سالاسى. وسى سالالارعا قاتىستى تەحنيكالىق رەتتەۋدىڭ جالپى قاعيداتتارىنىڭ ىسكە اسىرىلۋى وداققا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ تاياۋ بولاشاقتا الەمدىك ەكونو­ميكالىق نارىقتا باسەكەگە قابى­لەتتى بولۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. ادامنىڭ ءومىرىن جانە دەنساۋ­لىعىن, م ۇلىكتى, قورشاعان ورتانى, جانۋارلار مەن وسىمدىكتەر ءدۇ­نيەسىن قورعاۋ, تۇتىنۋشىلاردى قاتەلىككە ۇرىندىراتىن ارە­­­كەت­تەردى بولدىرماۋ, سون­داي-اق, وداق شەڭبەرىندە ەنەر­­­گەتيكالىق تيىمدىلىك پەن رەسۋرستاردىڭ ۇنەمدەلۋىن قام­تاماسىز ەتۋ ماقساتىندا تەحني­كالىق رەگلامەنتتەر قابىل­دانا­دى. ال قۇرىلىس سالالارىن ين­تە­گراتسيالاۋ بارىسىندا وداق­قا قاتىسۋشى ەلدەر اراسىندا تەحنيكالىق كەدەرگىلەرگە جول بەرمەۋ ءۇشىن ماتەريالدارعا ۇلتتىق ستاندارتتاردى جانە عيماراتتار مەن قۇرىلىستاردى جوبالاۋ, سالۋ جونىندەگى نورماتيۆتەردە كورىنىس تاباتىن بىرىڭعاي بازالىق تالاپتار بەلگىلەنەدى. وداققا قاتىسۋشى ەلدەر ەكونوميكانىڭ ۇلتتىق دامۋ دەڭگەيىن, تابيعي-كليماتتىق جانە سەيسمولوگيالىق ەرەكشەلىكتەردى, سونىمەن بىرگە, ماتەريالدار مەن جۇمىستاردىڭ نورماتيۆتەر تالاپتارىنا سايكەستىگىن باعالاۋدى جۇزەگە اسىراتىن مەملەكەتتىك باقىلاۋ جانە قاداعالاۋ جۇيەسىن ەسەپكە الا وتىرىپ, بەلگىلەنگەن بىرىڭعاي تەحنيكالىق رەگلامەنت بويىنشا ءار مەملەكەت ۇلتتىق دەڭگەيدە تەحنيكالىق تالاپتار دا بەلگىلەي الادى. بۇعان قوسا بارلىق قاتىسۋشى ەلدەر ءۇشىن ورتاق تالاپتار مەملەكەتارالىق نورماتيۆتەر مەن مەملەكەتارالىق ەرەجەلەر جيناقتارىنا بىرىكتىرىلەدى. ولار قاجەت بولعان جاعدايدا قاتىسۋشى ەلدەردىڭ ۇلتتىق قوسىمشالارى رەتىندە وسى ەلدەردىڭ نورمالارىمەن تولىقتىرىلاتىن بولادى. بىرىڭعاي تەحنيكالىق رەگلا­مەنتىندە عيماراتتار مەن قۇرى­لىستارعا قويىلاتىن جالپى تالاپتار كورسەتىلەدى. ال مەملەكەتارالىق قۇرىلىس نورمالارى عيماراتتار مەن قۇرىلىستار تۇرلەرىنە جانە ينجەنەرلىك جۇيەلەرگە قويىلاتىن ەڭ از تالاپتاردى ناقتىلاۋعا ارنالعان. وسى تالاپتاردى ىسكە اسىرۋ جولدارى ۇسىنبالى تۇردە مەملەكەتارالىق ەرەجەلەر جيناقتارى مەن ۇلتتىق ەرەجەلەر جيناقتارىندا كورىنىس تابادى. تۇپكى ماقسات – جوبالاۋشىلارعا شىعارماشىلىق قابىلەتتەرىن تانىتۋ جانە جوبالاردا جاڭا تەحنولوگيالار مەن ماتەريالداردى قولدانۋ مۇمكىندىگىن بەرۋ. بۇل ادامنىڭ تۇرۋى جانە ءومىر ءسۇرۋى ءۇشىن قولايلى ورتا جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. وداق اياسىنداعى اككرەديتتەۋ: اككرەديتتەۋ سالاسىنداعى ەرەجەلەر مەن تاسىلدەردى حالىقارالىق ستاندارتتارمەن ۇيلەستىرۋگە, اككرەديتتەۋدىڭ ەرىكتىلىگىن, اككرەديتتەۋ پروتسەدۋرالارى, ەرەجەلەرى جانە ناتيجەلەرى تۋرالى اقپاراتتىڭ اشىقتىعى مەن قولجەتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋگە, مۇشە مەملەكەتتەردىڭ اككرەديتتەۋ جونىندەگى ورگاندارىنىڭ ادىلدىگىن, رياسىزدىعىن جانە بىلىكتىلىگىن قامتاماسىز ەتۋگە, اككرەديتتەۋگە ءوتىنىم بەرۋشىلەر ءۇشىن اككرەديتتەۋگە جانە اككرەديتتەۋ كەزىندە الىنعان اقپاراتتىڭ قۇپيالىلىعىن ساقتاۋعا قاتىستى تەڭ جاعدايلار جاساۋعا جول اشادى. بۇلار ەۋرازيالىق ەكو­نوميكالىق وداق ەلدەرى­نىڭ ارقايسىسىنىڭ زاڭ شىعار­ما­شىلىق ەرەكشەلىكتەرىن نەعۇرلىم تولىق ەسەپكە الاتىن قۇرىلىس سالاسىنداعى تەحنيكالىق رەتتەۋگە قاتىستى ىشكى ۇلتتىق ساياساتتى انىقتاۋ مۇمكىندىكتەرىن ايتارلىقتاي كەڭەيتەتىن بولادى. رۋسلان لەپەسوۆ, وڭىرلىك دامۋ مينيسترلىگى ساۋلەت, قالا  قۇرىلىسى جانە قۇرىلىس دەپارتامەنتىنىڭ باسقارما باسشىسى.