نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتتارى – كەندى التايدا

«وسكەمەن ەكسپو-2014» كورمەسى شىعىستىڭ الەۋەتىن پاش ەتتى

شىعىس وڭىرىندە تۇڭعىش رەت «ءوس­كەمەن ەكسپو-2014» كور­مەسى ءوتتى. بۇل كورمە وتكەن اپتادا مارەسىنە جەتكەن VII استانا ەكونوميكالىق فورۋمىنىڭ قيسىندى جالعاسى ىسپەتتى بولدى. ءوڭىردىڭ عىلىمي-تەحنيكالىق جەتىس­تىكتەرىن تانىستىرۋ, جاڭا «جاسىل» تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ, حالىقارالىق ەكونوميكالىق جانە عىلىمي بايلانىستاردى كەڭەيتۋ ماقساتىندا ۇيىمداستىرىلعان كورمەگە پارلامەنت دەپۋتات­تارى, ءىرى كاسىپكەرلەر مەن عالىم­داردان قۇرالعان الەمنىڭ 12 ەلى­نىڭ وكىلدەرى قاتىسىپ, استانا ەكونوميكالىق فورۋمىنىڭ مارتەبەلى مەيمانى بولعان نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتتارى كۋرت ۆيۋتريح پەن سۆياتوسلاۆ تيماشەۆ العاش رەت اتالعان كورمە اياسىندا شىعىس قازاقستان وبلىسىنا ارنايى كەلدى. كورمە قوناقتارى قاتارىندا الەمدىك عىلىمدا ەسىمى كەڭىنەن تانىمال كلاۋس تيسسەن, دجۋزەپپە ەرامو, لالي بەردزەنەشۆيلي, الەكسەي كاۆوكين جانە وڭتۇستىك افريكا رەسپۋبليكا­سى, فينليانديا, رەسەي فەدەراتسيا­سى ەلشىلىكتەرى, «استانا ەكسپو-2017» اق وكىلدەرى, رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ ال­تاي ايماعى, قىتاي حالىق رەس­پۋب­ليكا­سى شىڭجان-ۇيعىر اۆتونومياسى مەن ءوڭتۇس­تىك كورەيادان كەلگەن ارنايى دەلەگاتسيا دا بار. «التاي» تەحنوپاركىندە ءوت­كەن كورمەدەن بۇگىندە كەڭىنەن قول­دانىسقا ەنگىزىلگەن جانە كرەا­تيۆتى جوبالاردى بايقاۋعا بولادى. ماسەلەن, وسكەمەننەن شىعارىلاتىن «ازيا اۆتو» كولىكتەرى مەن سەمەيدە قۇراس­تى­رىلاتىن «دەۋ» اۆتوبۋس­تارى­مەن بىرگە «دەت-250م» شىنجىرتابان تراكتورى ۇلكەن قىزى­عۋشىلىق تۋعىزدى. بۇل – كەڭەس­تىك زاماندا چەليابى زاۋىتى شىعارعان اۋىر ونەركاسىپ تەحنيكاسى. بۇگىنگى وندىرىستە جوق تراكتوردى «ك ءمادي» جشس ماماندارى ءوز كۇشتەرىمەن جاساعان بولشەكتەرىمەن قايتا جاڭعىرتىپ ۇسىنىپ وتىر. اتالعان تراكتور شەت­ەلدىك تەحنيكالاردان قۋاتى جاعىنان جوعارى, باعاسى جاعىنان تومەن ەكەن. قىس قاتتى بولاتىن شىعىس وڭىرىندە بۇل تەحني­كانى جولداردى تازالاۋعا, كەن قازۋعا كەڭى­نەن پايدالانۋ جوسپارلانىپ وتىر. وسكەمەندەگى «كەمونت» اق ءوندى­رەتىن ەلەكتر رەتتەۋشى پانەل, جارما اۋدانىنان اكەلىنگەن كۇن مەن جەلدەن قۋات الاتىن ۆاگون, بەسقاراعايدان جەتكىزىلگەن قورشاعان ورتاعا زيانسىز ەكووتىن جوبالارى مارتەبەلى مەيمان­داردىڭ كوڭىلىنەن شىقتى. ءوڭىر­دەگى ونەرتاپقىشتاردىڭ ۇسىن­عان جوبالارى دا نازار اۋداردى. ماسەلەن, كۇرشىمدىك مەيىر­جان سەرىكباەۆ مال تەزەگىن ەنەرگيا­لىق قۋات پەن قورەك كوزى جانە تىڭايت­قىش رەتىندە پايدالاناتىن جىلىجاي جوباسىن تانىستىردى. تەحنوپارك اۋلاسىندا, ءدالىز بەن زالدا قويىلعان كوپ­تە­گەن جوبالاردىڭ سوڭىندا «بولا­شاقتىڭ قۋاتى» بايقاۋىندا جەڭىمپاز بولعان جۇمىستار تانىستىرىلدى. ولاردىڭ اراسىندا استانا, الماتى قالالارى مەن قاراعاندى, شىعىس قازاقستان وبلىستارى جانە رەسەيدىڭ سانكت-پەتەربۋرگ قالاسىنان ءتۇس­كەن 21 يننوۆاتسيالىق جوبا بار. مامانداردىڭ پىكىرىنشە, «وسكەمەن ەكسپو-2014» كورمەسى وندىرىسكە يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزىپ, جاڭا يدەيالاردىڭ كوممەرتسيالانۋىنا تىڭ مۇمكىندىكتەر بەرمەك. ياعني, مەملەكەت, عىلىم جانە بيزنەس وكىلدەرىنە ءوزارا ءتيىمدى بايلانىس ورناتۋعا جان-جاقتى مۇمكىندىكتەر جاساۋىمەن ەرەكشەلەنەدى. بۇدان كەيىن «وسكەمەن ەكسپو-2014» كورمە جۇمىسى پلە­نار­لىق وتىرىسپەن جالعاستى. ايماق باسشىسى بەردىبەك ساپارباەۆ ەلدەگى يننوۆاتسيالىق ءونىمنىڭ تورتتەن ءبىر بولىگىن وندىرەتىن ءوڭىردىڭ الەۋەتى تۋرالى اڭگىمەلەدى. – ەنەرگەتيكا – ونەركاسىپتىڭ نەگىز­گى سالالارىنىڭ ءبىرى. شىعىس قازاق­ستان وبلىسىنىڭ اۋماعىندا 9 نەگىز­گى ەنەرگيا كوزى, ونىڭ ىشىندە جالپى قۋاتى 2076 مۆت قۇرايتىن 5 سۋ ەلەكتر ستانساسى, 4 ءىرى جىلۋ ستانساسى ورنالاسقان. وبلىس ەكونوميكاسى ەنەرگيانى تۇتىنۋشى ءوندىرىستىڭ ۇلكەن ۇلەسىمەن ەرەكشەلەنەدى. ايتالىق, ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ 70 پايىزعا جۋىعىن ونەركاسىپ كاسىپورىندارى پايدالانادى. ەكونوميكانىڭ يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋعا بەت العانىن ەسەپتەسەك, ەنەرگيانىڭ بالامالى تۇرلەرىن دامىتۋ, ەنەرگيالىق قاۋىپسىزدىك جانە ەنەرگيانى ۇنەمدەۋ تەحنولوگياسىن ەنگىزۋ ماسەلەسى وتە وزەكتى, – دەدى ءوڭىر باسشىسى. وبلىس اكىمىنىڭ ايتۋىنشا, شىعىس قازاقستان – جاھاندىق ەنەرگيا ماسەلەسىن شەشۋ جولىندا بىرقاتار يننوۆاتسيالىق جوبالاردى قولعا الىپ وتىرعان ءوڭىر. ماسەلەن, وتكەن جىلى وسكەمەندە جىلىنا 50 مۆت قۋاتقا جەتەتىن كۇن باتارەيالارىنا ارنالعان كرەمني پلاستينكالارى ءوندىرىسى ىسكە قوسىلدى. بالامالى ەنەرگيا كوزىنىڭ ءبىرى – سۋ. شىعىستا ەلدەگى سۋ قورىنىڭ 60 پايىزى شوعىرلانعان. باسىم بولىگى تاۋ وزەندەرى بولعاندىقتان, ونى قۋات كوزى رەتىندە پايدالانۋ ويلاس­تىرىلۋدا. ياعني, وڭىردە جالپى سوماسى 200 ميلليون دوللارعا جەتەعابىل شاعىن سۋ جانە جەل ەلەكتر ستانسالارىنىڭ قۇرىلىسى باستالادى. قازىرگى ۋاقىتتا 13 جوبا بويىنشا دايىندىق جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. بيىل ومەش جەل جانە تۇرعىسىن سۋ ەلەكتر ستان­­سالارىنىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلمەك. – اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋ ماسەلەسى دە ەلىمىزدىڭ ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىگىنىڭ باستى سالالارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. ونسىز ەنەرگيا ءوندىرىسىن ءارتاراپتاندىرۋ مۇمكىن ەمەس. اتوم ەنەرگەتيكاسى چەرنوبىل مەن فۋكۋسيما اپا­تىن قايتالامايتىنداي, قاۋىپ­­­سىزدىكتىڭ جوعارى شەگىندە ءداستۇرلى تۇردە دە, بالامالى تۇردە دە دامۋى ءتيىس, – دەدى ب.ساپارباەۆ. بۇل ءۇشىن كۋرچاتوۆ قالاسىندا يادرو­لىق فيزيكانى دامىتۋعا قاجەت ينفراقۇرىلىم دا, ماماندار دا, عىلىمي بازا دا جەتكىلىكتى. ءاسى­رەسە, توري ەنەرگەتيكاسىنىڭ ارتىق­شى­­لىقتارىن ءتيىمدى پايدالانۋ قاجەت. قورشاعان ورتا جانە سۋ رەسۋرستارى ۆيتسە-ءمينيسترى ەرلان نىسانباەۆ الەمنىڭ جەتەكشى ەلدە­رىمەن بىرگە قازاقستاندا دا جاڭا ەنەرگيا كوزدەرىن ىزدەۋگە كوڭىل بولىنگەنىن, بۇل رەتتە مينيسترلىك تاراپىنان تابيعي رەسۋرستاردى ۇنەمدەپ پايدالانۋعا نازار اۋدارىلىپ جاتقانىن جەتكىزدى. سونداي-اق, اتالعان كورمەنىڭ استانادا وتەتىن ەكسپو-2017 كورمەسىنە دايىندىق ىسپەتتى بولعانىن جانە استانا ەكونوميكالىق فورۋمىنىڭ كوشپەلى وتىرىستار كەزەگىن باستاپ بەرگەنىن اتاپ ءوتتى. شىعىس وڭىرىنە العاش رەت تابان تيگىزىپ وتىرعان نوبەل سىيلى­عىنىڭ لاۋرەاتتارى بۇگىندە جاسىل ەكونوميكا مەن جاسىل ەنەر­گە­تيكانىڭ العا شىققانى جونىندەگى تۇششىمدى ويلارىمەن ءبولىستى. حيميا سالاسى بويىنشا نوبەل سىيلىعىن العان كۋرت ۆيۋتريح شىعىس قازاقستان ءوڭىرىن ءتۇستى مەتاللۋرگيا ولكەسى رەتىندە بۇرىن­نان بىلەتىنىن, ال كورمە بارىسىندا اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا ارنالعان جاڭاشا كوزقاراستى بايقاعانىن اتاپ ءوتتى. – اسىرەسە, مەنى مالدىڭ تەزەگىن قاجەتكە جاراتۋ يدەيالارىنىڭ سان الۋاندىعى تاڭعالدىردى. ەلدىڭ تابيعي جاعدايى بالامالى قۋات كوزدەرىن الۋعا وتە قولايلى, – دەدى ك.ۆيۋتريح. كەلەسى كەزەكتە ءسوز العان نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى سۆيا­توسلاۆ تيماشەۆ استاناداعى ەكونوميكالىق فورۋم اياسىندا پرەزيدەنتپەن كەزدەسۋ بارىسىندا نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بىرنەشە ماسەلەنى كوتەرگەنىن جەتكىزدى. – ءبىزدىڭ قولىمىزدا پرەزيدەنت كوتەرگەن كەيبىر ماسەلەلەردىڭ عانا شەشىمى بار ەكەن. نۇرسۇلتان نازارباەۆ – ۇلتتىق شەڭبەردەن تىس ماسەلەلەردىڭ شەشىمىن نۇسقاۋعا قابىلەتتى تۇلعا. 2007 جىلى جاھان­دىق ەكولوگيا جايى الەمدىك سايا­ساتتىڭ باستى نىساناسىنا اينالۋ كەرەكتىگى قازاقستان پرەزيدەنتى تاراپىنان ايتىلدى. بۇگىنگى تاڭدا عالامدىق جىلىنۋدىڭ زاردابىن جويۋ جانە ونىڭ جاعىمدى تۇستارىن كادەگە اسىرۋ جوبالارىنا سۇرانىس كوپ. وندىرىستىك قالدىقتاردى شىعارۋدى مەملەكەتارالىق دەڭگەي­دە رەتتەۋ بارىسىنداعى يدەيالار دا ەكولوگيالىق ماسەلەلەردىڭ شەشىمىن تابادى. ادامزاتتىڭ ورتاشا ءومىر ءسۇرۋ جاسىن ۇزارتۋ تۋرالى دا ويعا قونىمدى ۇسىنىستارىڭىز بار. سوندىقتان جاسىل ەكونوميكاعا كوشۋ تۇرعىسىندا قازاقستاننىڭ ۇزاق مەرزىمدى كوزقاراسقا قۇرىلعان بايىپتى قادامىن ايرىقشا اتاپ وتۋگە بولادى. قازاقستاندا ەنەرگيانىڭ بارلىق تۇرلەرىنىڭ بولعانىنا قاراماستان, جەل, سۋ, ۋران جانە تاعى باسقا قۋات كوزدەرى ماڭگىلىك ەمەس. مۇناي مەن گاز سارقىلاتىن كەلەشەكتەگى قۋات كوزى تۋرالى قازىردەن باستاپ ويلانۋ قاجەت. وسى باعىتتاعى زەرتتەۋلەر جالعاسۋى, كەڭەيۋى جانە دامۋى ءتيىس. بۇگىنگى كورمەدەن مەن كوپتەگەن يدەيالاردى كوردىم. بۇل يدەيالار جاقىن ارادا قازاقستان مەن الەمنىڭ ەنەرگياسىنا قوماقتى تابىس اكەلۋگە ۇلەس قوسادى دەپ سانايمىن, – دەدى س.تيماشەۆ. ال كۇن ەنەرگياسىن پايدالانۋ­دىڭ بىرنەشە جولى تۋرالى ايتقان الەمدىك تانىمال ساراپشى كلاۋس تيسسەن بۇگىندە عالىمدار ونىڭ ءتۇرلى مودۋلدەرىن, جىلجىمالى جانە جىلجىمايتىن قۇرىلعىلارى ءتوڭى­رەگىندە ويلاسىپ جاتقانىن جەت­كىزدى. – وسى ەلگە كەلە جاتقانىمدا, جاسىل ەكونوميكا تۋرالى قازاق­ستان­نىڭ ۇستانىمى مەن مەنىڭ پىكىرىم قابىساتىنىن الدىن-الا سەزدىم. قازاق ەلى كۇن ەنەرگياسىنىڭ قۋاتىن وتە ەرتەدە بايقاعان. ءتىپتى, شىعىس قازاقستاندا كۇن ەنەرگياسىنا ارنالعان زاۋىت بار ەكەنىنەن دە حاباردارمىن. قازاقستاننىڭ ناعىز پاتريوتى كۇن ەنەرگەتيكاسىن يگەرۋمەن شۇعىلدانۋ كەرەك. جارىعى وتە مول كۇن ەنەرگياسىن نە­گە پايدالانباسقا؟! – دەدى ك.تيسسەن. عالىمنىڭ ايتۋىنشا, «وسكەمەن ەكسپو-2014» كورمەسى قۋات كوزدەرىنىڭ كوپتەگەن تۇرلەرىن جاڭعىرتۋ يدەيالارىن كورسەتە ءبىلدى. – وسىدان 20 جىل بۇرىن ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە پرە­زيدەنتتەرىڭىز نۇرسۇلتان نازار­باەۆتىڭ دارىسىنە قاتىسقان ەدىم. مەن – اتالعان ۋنيۆەرسيتەتتىڭ تۇلەگى­مىن. سول كەزدە قازاقستان پرە­زي­دەنتى العاش رەت ەۋرا­زيالىق دامۋ جولى تۋرالى ايتتى. قازىرگى كەزدە ءوز يدەياسىن حالقىمەن بىرگە ىسكە اسىرۋدا. اتالعان يدەيا جونىندە شارل دە گولل: «ەۋرازيالىق ايماق ليس­سابوننان قيىر شىعىس­قا دەيىن سوزىلىپ جاتىر» دەگەن ەدى. ەۋرازيالىق تۇتاس­تىق وتە ماڭىز­دى باستاما. بۇل يدەيا ىسكە اسسا, قازىر­گىدەي ايماقارالىق قاقتى­عىس­تار ورىن المايدى, – دەدى ك.تيسسەن. ەلىمىزدەگى «جاسىل ەكونوميكا» ءۇشىن جانە G-GLOBAL دامى­تۋ كواليتسياسى بىرلەستىگى» قو­عامدىق ۇيىمىنىڭ ءتورايىمى سال­تانات راقىمبەكوۆا الداعى ۋاقىتتا شىعىستاعى بىرقاتار كاسىپ­ورىندار جاسىل كومپانيالار توبىنا ەنەتىنىن جەتكىزدى. – ءداستۇرلى ۋران رەاكتورىن الماس­تىرۋعا ارنالعان توري ەنەرگەتيكاسى جوباسى جانە باسقا دا جۇمىستار ەكسپو-2017 كورمەسىنىڭ اسا قىزىقتى جوبالارىنىڭ ءبىرى بولادى دەپ ويلايمىز. بۇل ەكسپو-2017 كورمەسىنە الدىن الا جاسالعان دايىندىق كورمەسى دەپ ويلايمىن, – دەدى ول. توري ەنەرگەتيكاسىنىڭ ارتىق­شىلىقتارىنا جاپوندىق «كيوتو نەيترونيكس» كومپانياسىنىڭ پرەزي­دەنتى تاكاشا كامەي دە توقتالىپ, اتالعان ەلەمەنتتىڭ قورى جونىنەن قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى ورىنعا يە بولۋى توري ەنەرگەتيكاسى سالاسىن وركەندەتۋگە نەگىز بولاتىنىن جەتكىزدى. تەحاس ۋنيۆەرسيتەتىندەگى نانوتەحنولوگيالار ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى انۆار زاحيدوۆ ايماق باسشىسىنىڭ بولاشاقتىڭ ەنەرگياسىن ىزدەۋشى جەرگىلىكتى عالىمداردىڭ بارلىعىن تۇستەپ تانيتىنىنا ريزاشىلىق ءبىلدىرىپ, تەحاس كوۆبويىنىڭ سيمۆولى بولىپ تابىلاتىن توسبەلگى تارتۋ ەتتى. وتىرىس سوڭىندا بىرقاتار مەمو­راندۋمدارعا قول قويىلىپ, بايقاۋعا قاتىسۋشى ۇزدىك جوبا اۆتورلارى ماراپاتتالدى. كورمە كۇنىنىڭ ەكىنشى جارتىسىندا نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتتارى كۋرت ۆيۋتريح پەن سۆياتوسلاۆ تيماشەۆ, سونداي-اق شەتەل­دىك عالىمدار, كۇن ەنەرگيا­سىن زەرتتەۋشى كلاۋس تيسسەن, انگليا­داعى ساۋتگەمپتون ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ نانوفيزيكا جانە فوتونيكا­ كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى الەك­سەي كاۆوكين مەن جەرورتا تەڭىزى ىرگەلى فيزيكا ينستيتۋتىنىڭ پرەزيدەنتى دجۋزەپپە ەرامو شىعىسقازاقستاندىق ستۋدەنتتەرمەن كەزدەستى. د.سەرىكباەۆ اتىنداعى شىعىس قازاقستان مەملە­كەتتىك تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى جانە شاكارىم اتىنداعى سەمەي مەم­لەكەت­تىك پەداگوگيكالىق ۋنيۆەر­سيتەتىنىڭ ستۋدەنتتەرىمەن كەزدەسۋ بارىسىندا جاس­تار بالامالى ەنەرگيا, يننوۆاتسيالىق تەحنولو­گيا, فيزيكا مەن حيمياعا قاتىستى كوكەيدەگى ساۋالدارىن قويدى. تانىمال عالىمدار جاستارمەن اشىق سۇحبات بارىسىندا جەتىستىككە جەتۋ جولىنداعى سىرلارىن اقتاردى. «قازىر عىلىمعا اعىلشىن ءتىلىن ءبىلۋ مىندەتتى. عىلىمنىڭ ءتىلى – اعىلشىن ءتىلى» دەدى ك.ۆيۋتريح. ال س.تيماشەۆ ادام بويىندا قۇش­تار­لىق بولسا, كەز كەلگەن كوزدە­گەن ماق­ساتقا جەتۋگە بولاتىنىن جەت­كىز­دى. مارتەبەلى مەيماندار كەزدەسۋدەن سوڭ ەلىمىزدەگى ۇدەمەلى ين­دۋس­تريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلاما اياسىندا سالىنعان فوتوەلەكترلى پلاستينالار شىعاراتىن «قازاقستان سولار سيليكون» زاۋىتىنىڭ جۇ­مىسىمەن تانىستى. زاۋىتتا عالىم­دارعا كۇن باتارەيالارىنا قاجەتتى كۇن ساۋلەسىن ەنەرگياعا اينالدىراتىن فوتوەلەكترلى ۇياشىقتار جاساۋ بارىسى كورسەتىلدى. دۋمان اناش, «ەگەمەن قازاقستان». وسكەمەن. سۋرەتتەردى تۇسىرگەن ەسىمحان ورىنباەۆ.