“ەرمۇحان بەكماحانوۆ (1915-1966) تاعدىرى كۇردەلى, عۇمىر جولى اۋىر ءارى ءومىرى قامشى سابىنداي قىسقا بولعان تاريحشى. سويتە تۇرا ونىڭ شولاق ءومىرىن مەنىڭ قايىرا تۇگەندەۋىم اتتاي 12 جىلعا سوزىلدى, – دەدى عۇمىرناما اۆتورى بىزگە وسى ءۇزىندىنى ۇسىنعان كەزدە. – بۇل ەڭبەگىمدى 2009 جىلدىڭ كۇزىندە اياقتادىم, استانانىڭ “فوليانت” باسپاسى ونى وزدەرىنىڭ “نارتۇلعا” توپتاماسى بويىنشا جاريالاۋ قامىندا.
تومەندەگى ءۇزىندى تاريحشىنىڭ ن.س.حرۋششەۆتىڭ ارالاسۋىمەن قىلمىستى ءىسى قايتا قارالىپ, كسرو جوعارى سوتىنىڭ ۇكىمىمەن اعارىپ, 1954 جىلدىڭ 16 اقپانىندا بوستاندىققا شىعىپ, الماتىعا قايتىپ ورالعاننان كەيىن ءوزى ەڭبەك ەتكەن عىلىم اكادەمياسىنىڭ تاريح ينستيتۋتىنا, قازمۋ-ءدىڭ كسرو تاريحى كافەدراسىنا دا جۇمىسقا ورنالاسا الماي, جانى كۇيزەلگەن ميحناتى جايىندا سىر شەرتەدى...”
1954 جىلدىڭ جازىندا ساياسي قۋعىن سالدارىنان ەل ورتاسىنان الاستالعان زيالى قاۋىمنىڭ جاعدايى وڭالا باستادى: ن.س.حرۋششەۆتىڭ ىنتاسىمەن ءساۋىر ايىندا جاريا بولعان “ساياسي جىلىمىق” ەڭ الدىمەن سوڭعى ناۋقاندا جازالانعان شەرمەندىلەردى ەلگە قايتاردى. العاشقى كەزەكتە بەگەجان سۇلەيمەنوۆ پەن قاجىم جۇماليەۆ الماتىعا ورالدى, سولاردىڭ سوڭىن الا وزگە ازاماتتار دا وتباسىمەن قايتا تابىستى; كۇزگە تامان, قىس بويى, كەلەر جىلى 1937-1938 جىلداردا “حالىق جاۋى” اتانىپ, گۋلاگ لاگەرلەرىنە جونەلتىلگەن پەندەلەر, ارينە, ءسىبىردىڭ قاقاعان ايازى مەن اۋىر بەينەتىنەن امان قالعاندار تۇگەل اقتالىپ, ەلگە قايتا باستادى... امال قانشا, سورماڭداي جانداردىڭ كوپشىلىگى ۇستالعان بەتتە-اق اتىلعان. ولاردىڭ بالا-شاعاسى اكەلەرىنىڭ اقتالعان حابارىن رەسمي ەستىدى. سول لەكتە قازاق ادەبيەتىنىڭ كوش باسىندا بولعان ساكەن سەيفۋللين, بەيىمبەت مايلين, ءىلياس جانسۇگىروۆ (سولارمەن بىرگە قانشاما دارىندى اقىندار مەن جازۋشىلار, ادەبيەت زەرتتەۋشىلەرى) اقتالىپ, جابىق قوردا جاتقان ەڭبەكتەرى اشىلا باستادى. حامزا ەسەنجانوۆ, وتەباي تۇرمانجانوۆ, مۇحامەدجان قاراتاەۆ, زەيىن شاشكين سياقتى العاشقىلارعا ىلەسە شىققان ەكىنشى تولقىننىڭ وكىلدەرى ەلگە ورالىپ, قالامدارىن ۇشتاپ, مۇقالعان دارىندارىن قايراپ, جازۋ ۇستەلىنە قايتا وتىردى (مەرت بوپ كەتكەن تاريحشىلار دا سول قارساڭدا اقتالىپتى, بىراق, ولاردىڭ ۇلان-عايىر ەڭبەگىن حالىققا قايتارۋ ونداعان جىلدارعا كەشىگىپ, وتكەن عاسىردىڭ 90-شى جىلدارىندا عانا جارىققا شىققانى جۇرتشىلىققا ءمالىم). ماسكەۋدى ۋاقىتشا پانالاعان ۇلت زيالىلارى دا الماتىعا قايتىپ كەلىپ, ۇيرەنشىكتى كاسىپتەرىنە كىرىستى.
ءسويتىپ, قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرتقالايتىن كەڭ زامان تۋدى. تاۋبە دەلىك!
الايدا, سول وزگەرىستەردى ورتالىق كوميتەتتە, سونىڭ يدەولوگيالىق جۇمىستارىنا, گۋمانيتارلىق عىلىمدار ەڭبەگىنە باسشىلىق ەتۋگە جاۋاپتى ساياساتكەرلەر ءمان بەرە قاراپ, الەۋمەتتىك ءھام تاريحي سيپاتىن جەتە ءتۇسىندى مە؟ كۇن سايىنعى ساياسي احۋالدى باعدارلاۋدان كەندە بولماسا دا ەل تاريحىندا جاڭارۋ مەن جاڭعىرۋ باستالىپ, ەركىن سويلەپ, ەركىن شىعارماشىلىققا جول اشىلعانىن ۇقتى ما سولار؟ ءتۇسىندى, وزگەردى دەپ كەسىپ ايتۋ قيىن. ويتكەنى, ناق سول كەزدە قازاقتىڭ ەستيار قاۋىمىن قورعانشاقتىق, ودان دا گورى وي-پىكىرىن وزىنەن جوعارى باسشىدان بۇرىن ايتپاي ءۇنسىز وتىرۋ ماشىعى ابدەن جايلاعان شاق-تى. ال مىسقالداپ كىرگەن دەرتتىڭ جۋىق ماڭدا شىعا قويماسى ايقىن...
ايداۋدان قايتقان ەرمۇحان تاريحشىنىڭ تاعدىرىنا نەمقۇرايدى قاراۋ دا سول كەسەلدىڭ سالدارى: پارتكوميسسيا مۇشەلىگىن قايتارۋعا شەشىم قابىلدادى. بىراق سونى سوكپ پارتيالىق باقىلاۋ كوميتەتى بەكىتۋگە ءتيىس, بۇل بولسا كەم دەگەندە ءبىر جىلعا سوزىلاتىن اۋرە; وتباسى باسپانا ەتكەن تار ءۇيىن كەڭەيتۋ ماسەلەسى دە ءمالىمسىز سۇيرەتكىگە ۇشىرادى. باستى سەبەپ – گۋلاگ لاگەرلەرىنەن ورالعان شەرمەندىلەرگە ۇكىمەت قارارىنا ساي جەدەل بەرىلۋگە ءتيىس پاتەرلەرگە قالالىق كەڭەس مىڭعا تارتا تىزبە جاساعان, بەكماحانوۆتىڭ ەسىمى – سونىڭ جۋان ورتاسىندا; ال, قازاقستان استاناسىنداعى تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنىڭ قارقىنى – مۇلدەم باياۋ...
سويتسە دە, ەڭبەكقور تاريحشى تۇرمىس جاعدايىنىڭ تۇزەلۋىن كۇتىپ قاراپ وتىرمادى: كۇنى-ءتۇنى تىنىمسىز ىستەپ, جاڭا ەڭبەگىن قايتا قاراۋدى ەكى-ءۇش ايدا اياقتاپ, ەكى داناسىن ماسكەۋدىڭ تاريح ينستيتۋتىنا جولدادى. ءۇشىنشى داناسىن “ۇلكەن ءۇيدىڭ” (ورتالىق كوميتەتتىڭ حالىق اۋزىنداعى لاقاپ اتاۋى) عىلىم بولىمىنە تاپسىردى. سونى ۇسىنىپ تۇرىپ وزىنە تانىمال ءبولىم مەڭگەرۋشىسى نۇرىمبەك جاندىلدينگە: “بۇل نۇسقانى, نۇرەكە, سىزگە عانا بەرەمىن. ءبىزدىڭ تاريحشىلارعا كورسەتپەڭىز, كوپشىلىك تالقىسىنا دا سالماڭىز. سىپىرا كەمشىلىك پەن ساياسي ولقىلىق ىزدەگەن سىڭار ەزۋ جينالىستان مەن جالىققان اداممىن. تاياق جەسەم دە ناردان قۇلاۋدى ءجون كورىپ, ماسكەۋدىڭ اكادەميالىق ينستيتۋتىنا ۇسىندىم, ولار كەمشىلىك كورسە دە ءادىلىن ايتادى ءارى مۇنى ينستيتۋت تاريحىشىلارى بۇرناعى جىلى وقىعان. بۇل كىتاپتى قايدان, قالاي شىعارۋ ماسەلەسىن دە سول جاقتا شەشەمىن. سىزدەردەن بۇل تۋراسىندا ءوتىنىشىم: “ورتالىق كوميتەتتىڭ عىلىم ءبولىمى تانىسىپ, تولىق ماقۇلدادى... دەگەن ءبىر اۋىز رەسمي حات...” - دەگەن ويىن نىعارلاپ ايتتى.
– ءىس تىندىرىپ, بىتكەن قولجازبامەن كەلگەنىڭىز, ەرەكە, بۇل ەندى سىزگە ءتان ىسكەرلىك. بالكىم, رەسمي حاتتى عىلىم اكادەمياسىنىڭ تورالقاسىنان سۇرارمىز...
تاريحشى باسىن شايقادى. بۇل ازاماتتىڭ ءار سوزىمەن ەمەس, باسقالار سويتسىنگە ويىساتىنىن تاڭعالا ويلادى دا, بىراق ەشتەڭە دەمەي, تۇپكىلىكتى ويىن ەسكەرتتى. ول دا ءماندى ماسەلە: ءبىرىنشى حاتشىنىڭ قابىلداۋىن سۇراپ, ەكىنشى مارتە ارىز جازباق; قازاق تاريحىنىڭ كوكەيكەستى ماسەلەسى جايىندا ءسوز قوزعايتىنىن جاسىرعان جوق.
قولىنداعى بوياۋ قارىنداشپەن ۇستەلدى تىقىلداتقان ءبولىم مەڭگەرۋشىسى تاريحشىنىڭ بەتىنە سۇستيا قارادى دا:
– ماسەلەنى يدەولوگ حاتشىدان باستاعانىڭىز ءجون ەمەس پە؟ – دەدى.
– قۇرمان وسپانوۆتى ءبىرشاما بىلەمىن. ءبىزدىڭ سوڭىمىزعا شام الىپ تۇسكەن سويقاندى يدەولوگ حرامكوۆتىڭ سويىلىن سوققان جىگىت... تەگىندە, بۇل ماسەلەدە الدى-ارتىنا قارايلامايتىن رەفورماتور قايراتكەر كەرەك!.. ءاسىلى مەن پونومارەنكو جولداسقا جۇرەكجاردى ويىمدى ايتىپ, كەيبىر ماسەلەگە كوزىن اشپاقپىن...
– ءبىرىنشىنىڭ ءار مينۋتى ەسەپتەۋلى, قابىلداۋىنا جەتە المايسىز, ەرەكە...
اقىرى, قابىلداۋ سۇراعان ءوتىنىشىن ەڭبەكشىلەردىڭ ارىز-حاتتارىن تىركەيتىن سەكتورعا تاپسىردى دا تاۋداعى دەمالىس ۇيىنە قايتىپ باردى. حاليما قوساعى تاشكەنتتەگى ۇستازدىق جۇمىسىن تاپسىرىپ, الماتىعا قايتىپ ورالعان كەزدە-اق مەدەۋ شاتقالىنداعى ساۋىقتىرۋ جايلارىنان جەكە بولمەنى جالعا العان-دى. اس-سۋدى دەمالىس ءۇيىنىڭ اسحاناسىنان ىشەدى. نەسىن ايتاسىڭ, راقات تۇندەر مەن كۇندەردى باسىنان كەشىپ, ءال-قۋات جيعان دەمالىس اپتادان ايعا سوزىلدى. قالادان كۇنبە-كۇن كەلەتىن گازەت-جۋرنالداردى وقيدى. بيليارد ۇستەلى قۇرىلعان زالعا بارىپ سايىس جاسايدى. كەيدە وسى جاققا ات باسىن بۇراتىن انشىلەر ويىنىن قىزىقتايدى. سىباعاسىن دوربالاپ اكەلىپ, سالەم بەرە كەلەتىن شاكىرتتەرى مەن دوستارىمەن قاۋىشىپ ءماز-مەيرام بولادى. قۇرعىر كوڭىل جەلىك ىزدەپ, ودان دا گورى جۇرەك تۇبىندە جاتقان شەر ارەدىك ەسىنە تۇسكەندە تەلەفون ترۋبكاسىن كوتەرىپ, “ۇلكەن ۇيدە” ارىزىن قابىلداعان قىزمەتكەرگە قوڭىراۋ شالادى. ەستيتىنى بىركەلكى جاۋاپ: “ازىرشە حاتشىنىڭ ۋاقىتى بولماي تۇر”...
كۇتكەن قابىلداۋ ۇزاڭقىراپ بارا جاتقان سوڭ ءارتۇرلى قاۋىپ تە ويلايدى: اڭقىلداپ وتىرىپ, تۇپكى ويىمدى سول ۇيدە ىستەيتىن جىگىتتەرگە بەكەر ايتتىم-اۋ, ءوزى تۋرالى ءبىرىنشى حاتشى پىكىر سۇراسا, سول شىركىندەر: “سىبىردەن قايتقان پەندەنىڭ ساقال-شاشى شىققان ەسكى داۋدى قايتا قوزعايتىنى انىق, قىمبات ۋاقىتىڭىزدى شىعىنداپ قايتەسىز...” – دەۋى ىقتيمال-اۋ دەپ تە كۇپتەنەدى. ىلە-شالا ءار مينۋتى ەسەپتەۋلى حاتشىنىڭ ۋاقىتى بولماۋى كادىك-اۋ دەگەن يلانىمدى ويعا دا اۋادى...
* * *
تاۋداعى دەمالىستى اياقتاپ قالاعا قايتىپ, ورتالىق ساياباقتا دامىلداپ وتىرعان كىشى بەسىن-ءتىن. بۇل تامىز ورتالانعان مەزگىل ەدى. بۇرناعى جىلى نارىنقول اۋدانىنا جەر اۋدارىلىپ بارىپ مۇعالىم بولعانىندا تانىسىپ, ءبىر ۇيدە بىرگە تۇرعان تانىسى بەردىبەك سوقپاقباەۆ كەزدەيسوق جولىعىپ, سول جەردەگى سىراحاناعا شاقىردى. تامىزدىڭ اپتابىنان ءشول باسىپ وتىرعاندا, جاساڭ دوسى: “ەرەكە, الىس ساپاردان كەلدىڭىز, ءبىزدىڭ اۋىلعا بارىپ, قىمىز ءىشىپ, بىرەر اپتا سەرگىپ قايتۋعا قالايسىز؟” – دەسىن. نارىنقولدىڭ قوناقجاي ەلىن دە, تۇنىپ تۇرعان مول ورمانى, ءار سايدان قۇلاعان بۇلاعى, تاۋلى-تاستى جەرى دە ۇناعان. تەك سونى ەمىن-ەركىن كورۋگە ءدام جازباعان وكىنىشى بار-دى. مىنەز-قۇلقى تۋرا وزىندەي قاعىلەز ءارى ۇشقىر ازامات, سونىسىمەن دە كوڭىلىنەن شىققان ءجىگىتكە ول اعىنان جارىلىپ: “كەلىستىم. قاي كۇنى اتتانساق تا دايىنمىن!..” – دەپ قولق ەتە ءتۇستى. ەكى سوزگە جوق جىگىت كەلەسى كۇنى ءتۇس اۋا ۇيىنە ىزدەپ كەلدى, الدەبىر ماشينالى دوسىن اپارىپ سالۋعا كوندىرىپتى. ءسويتىپ, الاتاۋدىڭ كۇنگەي جونىنا ءۇش جىلدان كەيىن قايىرا تاپ بولدى. بۇرناعى جىلعىسى – سوتسىز ايدالعان كىرىپتارلىقتىڭ سالدارى ەدى, بيىلعىسى – قۋانىشتى ساپار.
نەسىن ايتاسىڭ, ويداعىداي قىدىرىس بولدى.
بەردىبەك وزىنەن توعىز جاس كىشى, قازپي-ءدى 1949 جىلى ءتامامداپ, “سالت باستى, ساباۋ قامشىلى” قالپىمەن تۋعان ەلىنە كەلىپ, اۋدان ورتالىعىنداعى قازاق ورتا مەكتەبىنە ادەبيەتتەن ساباق بەرگەن. بىراق, ۇستازدىق جۇمىسقا اسا قۇمار ەمەس, مەزى ەرمەك سانايدى, ال, ادەبيەتكە ەرەكشە ءۇيىر. تاريحقا دا قاراجاياۋ ەمەس. جالعان سوزگە قانى قاس ادەبيەتشى مۇعالىم مەن ساياسي قۋعىنعا ۇشىراعان تاريحشى بىردەن-اق ءتىل تابىستى. بۇرناعى جىل جاس دوسىنىڭ “بۇلاق” دەگەن اتپەن ولەڭدەر جيناعى شىعىپتى. 1951 جىلى “ون التى جاسار چەمپيون” حيكاياتى جارىق كورىپتى. اۋىل مۇعالىمى ءۇشىن بۇل – سيرەك تابىس! تاعى دا ازىرلەپ جۇرگەن دۇنيەلەرى بار سياقتى, سولاردى كۇنى-ءتۇنى تولعاپ, ساباقتان بوس ۋاقىتىن جازۋمەن وتكىزەدى. جىگىت اعاسى جاسىنداعى ەرمۇحان جاس سەرىگىنىڭ ەڭبەكقورلىعىن ۇناتتى. ءبىر كۇنى: “بەردىبەك, وقىرمان رەتىندە مەن ساعان ءبىر اقىل ايتايىن, مۇنى سەن جاناشىر اعانىڭ اق ادال كەڭەسى دەپ قابىلدا, وعان قوسا مەن ورىستىڭ دا, شەتەلدىڭ دە ادەبي جاۋھارلارىن كوپ وقىعان اداممىن... – دەدى. – ءوزىڭ سىيلاعان ەكى كىتابىڭدى زەر سالا وقىپ شىقتىم. تەگىندە, سەن ءارى اقىن, ءارى جازۋشى بولامىن دەپ, ەكى قوياندى بىردەي قۋما. اقىندىقتى وزگە زامانداستارىڭا قالدىر دا, پروزاعا اۋىس. ويتكەنى, مىنا ەكى كىتابىڭنىڭ بىرىنەن-ءبىرىنىڭ الشاقتىعى جەر مەن كوكتەي...” “نەگە, ەرەكە؟ ويىڭىزدى ايعاقپەن دالەلدەڭىز!” – دەپ جاس سەرىگىنىڭ قوڭىر كوزى شىتىناپ قادالا قارادى. “ولەڭدى سەن قيىننان قيىستىرىپ, ۇيقاس قۋا جازاتىن سياقتىسىڭ. ال, پوەزيا, مەنىڭ تۇيسىگىمشە, كومەيدەن ولەڭ قالپىندا قۇيىلسا كەرەك-ءتى. ءيسى قازاقتىڭ ءبىرتۋار ەسكى اقىندارى ولەڭدى وسىلاي كومەيدەن قۇلاتقان, ۇيقاس تا, ىرعاق تا ءوز-وزىنەن جىمداسقان. مۇنداي دارىن سەندە جوق, ءتورت جولدىڭ ۇشەۋىن ۇيقاستىرۋدى عانا بىلەسىڭ...” “مىناۋىڭىز شاتاق ءسوز, اعاسى. ءجا, پروزامدى سىناڭىز!” “سىنامايمىن, بەردىبەك باۋىر, تەك قانا ماقتايمىن. ءسوز قادىرىن بىلەسىڭ, سويلەمدەرىڭ ىقشام, ءار ءسوزدى, تەڭەۋدى رەتىمەن قالايسىڭ. وقيعانى شيرىقتىرا ءورىپ جەتەلەپ وتىراسىڭ. مەن بىلسەم تاياۋ اراداعى بەس-ون جىلدا سەنەن بۇل سالادا ۇلكەن ەڭبەك كۇتۋگە بولادى. تەك پروزادان!..” – دەپ تاريحشى ويىن ءتامامدادى.
امال قانشا, قىس ورتاسىندا تاريحشى سەرىگى ءۇش قارىپ ادامدارىنىڭ ارەكەتىمەن نارىنقولدان جامبىل وبلىسىنا قاراستى نوۆوترويتسك سەلوسىنداعى ورتا مەكتەپكە اۋىسقان سوڭ بەردىبەك شەرلى تاريحشىنىڭ ءىزى تۇگىلى وزىنەن دە اداسىپ قالدى. ءوزى دە مۇعالىمدىكتى ءبىرجولا قويىپ, ادەبي ەڭبەككە ويىستى. ءارى ەرەكەڭ بولجاعانداي بالالار ءۇشىن اڭگىمە-حيكاياتتار ورەتىن بولدى, ءوز وقىرمانى بار جازۋشى اتاندى... وتباسىن قۇرادى. جازۋشىلار وداعىندا ادەبي قىزمەتكەر بولىپ ەڭبەك ەتەدى. ەندى, مىنە, ءبىر كەزدە نارىنقولدا تابىسقان, ەل تاريحىن تۇگەندەۋ جولىندا تاياق جەگەن قادىرمەندى تاريحشىنى قۇرمەتتەگىسى كەلىپ, تۋىپ-وسكەن جۇرتىنا اكەلىپ وتىر. ماقساتى – الاتاۋدىڭ تۇستىك باۋرايىندا اۋناتىپ-قۋناتىپ, بويىنا ءال-قۋات قۇيىپ, جۇدەۋ كوڭىلىن سەرگىتۋ...
قوناق بولۋدى بەردىبەكتىڭ تۋعان اۋىلى قوستوبەدە باستاعان قوس زيالى نارىنقول مەن كەگەننىڭ ءدامى بۇيىرعان ءبىراز اۋىلدارىن ارالاپ, اپتا سوڭىندا پاتشا زامانىندا قىرعىز بەن قازاقتىڭ, ارىدە شىڭجاننىڭ ۇيعىرى مەن قازاعى ساۋدانى قىزدىراتىن اتاقتى قارقارا جايلاۋىنا كەلىپ ارمانسىز قىدىردى.
وزدەرىنە سويىلعان مارقانىڭ سانىن وننان اسىرىپ, قويۋلىعى شۇباتتاي سارى قىمىزدى تويا ءىشىپ, بەت-جۇزدەرى قاراكۇرەڭ تارتىپ, بويعا قوڭ جيعان جاقسى كۇندەردىڭ بىرىندە اۋدان ورتالىعىنان شابارمان كەلدى. جاي شاپقىنشى ەمەس, اۋپارتكومنىڭ بەلدى قىزمەتكەرى.
– ەرەكە, ءسىزدى ىزدەگەلى ءۇشىنشى كۇن. سىزدەر قوناق بولعان اۋىلداردىڭ ءبارىن اقتاپ كەلەمىن... “تاريحشى بەكماحانوۆتى الماتىعا جەدەل جەتكىزىڭدەر!” دەگەن جوعارى جاقتان توتەنشە بۇيرىق ءتۇستى. ءسىزدى تۋرا بۇگىن وبكومعا اپارۋىم كەرەك!1... – دەسىن.
امال قانشا, دايىن تۇرعان استى ىشكەن سوڭ جەدەل اتتانۋعا تۋرا كەلدى. جۇردەك كولىكپەن توقتاۋسىز ءجۇرىپ ءۇش جولاۋشى تاڭ اتا الماتىعا ىلىكتى.
سويتسە, جەدەل شاقىرۋ وبكومنان ەمەس, “ۇلكەن ءۇيدىڭ” وزىنەن ءتۇسىپتى ءارى ءبىرىنشى حاتشى ىزدەپتى. الماتى وبكومىنىڭ ۇگىت-ناسيحات بولىمىنەن وسى حاباردى ەستىپ, حاتشىنىڭ كومەكشىسىمەن تەلەفون ارقىلى سويلەسكەن سوڭ كوڭىلى جايلاندى.
– ءبىرىنشى حاتشىعا ءوتىنىش جولداعانمىن, بۇگىن بە, ەرتەڭ بە, پونومارەنكو جولداس قابىلدامايتىن سيياقتى... نارىنقولدىق ەكى ءىنىم, ەكەۋىڭە دە راحمەت, اقجولتاي جىگىتتەر بولدىڭدار!.. ۇيىمە جەتكىزىپ سالىڭدار, سەرۋەن اياقتالدى, كوز شىرىمىن الىپ بىرەر ساعات دەمالۋ كەرەك, – دەدى سەرىكتەرىنە. – وزدەرىڭ دە تىنىعىڭدار!..
* * *
حاتشىنىڭ كومەكشىسى تاريحشىنىڭ ۇيىنە ءتۇس اۋا تەلەفون شالىپ, پانتەلەيمون كوندراتەۆيچ كەشكى ساعات سەگىزدە قابىلدايتىنىن ەسكەرتىپتى.
قازاقستان كوممۋنيستىك پارتيا ۇيىمىن باسقارۋعا سول جىلدىڭ اقپانىندا كەلگەن پانتەلەيمون كوندراتەۆيچ پونومارەنكو قازاق تاريحشىسىن تامىز ايىنىڭ اياق شەنىندە, كەشكى ساعات سەگىز شاماسىندا قابىلداپتى.
تاريحشى الدىنداعى كرەسلوعا جايعاسقان سوڭ ءبىرىنشى حاتشى جىميا قاراپ:
– سىزبەن سۇحباتتى, ەرمۇحان بەكماحانوۆيچ, ءارتۇرلى سەبەپپەن كەيىنگە شەگەرگەن ەدىم. سويتكەنىم ءۇشىن بۇدان ءۇش كۇن بۇرىن اكادەميك پانكراتوۆادان سوگىس ەستىدىم... – دەگەندە, ورتا بويلى, ماڭدايى جىرتا قارىس, دەنە ءبىتىمى كوڭىل تولعانداي تولىق ءارى ورنىقتى ادام ەكەنىن اڭعارتقانداي ماڭعاز كەلبەتتەگى كابينەت يەسىنە ەرمۇحان اڭىرا قارادى. قاراپ وتىرىپ: “قايران اننا ميحايلوۆنا, تاعى دا ءسىزدىڭ قامقورلىعىڭىز ارقاسىندا مىنە, ءبىر جىلدا ەكى مارتە ءبىرىنشى حاتشىلاردىڭ ءىلتيپاتىنا يە بولدىم, مەنى تۋعان بالاڭىزشا وبەكتەۋدەن جالىقپايسىز!..” – دەپ سۇيسىنە ويلادى. تاريحشىنىڭ تاڭدانعان الپەتىن حاتشى دا اڭعاردى. – اننا ميحايلوۆنا مەنەن: “شاكىرتىمە قانداي جۇمىس بەردىڭىز, پاتەرى بار ما, ەكى قالادا پانالاپ جۇرگەن ءۇي-ءىشىنىڭ باسىن قوستى ما؟..” – دەپ باستىرمالاتا سۇراعاندا مەن نە ايتارىمدى بىلمەي قاتتى ابىرجىدىم. اقىرى, ءۇش-ءتورت كۇنگە مۇرسات الىپ, سىزبەن كەزدەسكەن سوڭ تەلەفون سوعۋعا ۋادە ەتتىم. ايەل ادامعا ۋادە بەرگەن سوڭ ورىنداۋ كەرەك. اننا ميحايلوۆنا – وداققا ءمالىم ۇلكەن عالىم ءارى ورتالىق كوميتەتتىڭ مۇشەسى. قىسقاسى, ءسىزدىڭ دەمالىسىڭىزدى بۇزۋعا تۋرا كەلدى. ءجا, جاي-كۇيىڭىزدى بايانداڭىز!..
– بوستاندىققا شىققانىما, پانتەلەيمون كوندراتەۆيچ, التى اي بولدى. ازىرشە ءشوپ باسىن سىندىرعانىم جوق, ۇيدە بوس وتىرمىن. ايەلىمنىڭ دە تاشكەنتتەن ءبىرجولا ورالعانىنا ەكى ايدان استى. كازپي-گە وقىتۋشى بولىپ بۇگىن-ەرتەڭ ورنالاسپاق...
باسىن شايقاعان حاتشى الدىنداعى قاعازعا ءۇڭىلىپ:
– ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى بۇرناعى كۇنى بۇيرىق بەردى, ازىرشە اعا وقىتۋشى بولاسىز, – دەدى. – پارتكوميسسيانىڭ مۇشەلىكتى قايتارۋدى سۇراعان شەشىمى ماسكەۋگە جونەلتىلىپتى... سىزگە جايلى پاتەر ءبولۋ تۋرالى قالا باسشىلارىنا ەسكەرتتىك: رەپرەسسيادان زارداپ شەككەندەر ساناتىندا باسپانا الاسىز, ءسىرا, كەلەسى جىلدىڭ باسىندا...
– تۇرمىس كۇيتىمدى وڭداۋعا كوڭىل ءبولىپسىز. شىنىن ايتقاندا, زيالى قاۋىم ورتاسىنان مەن بۇدان ءۇش جىل بۇرىن الاستالعان اداممىن. سودان بەرى جۇرەگىمە جايلى تيگەن جىلى ءسوزدى سىزدەن عانا ەستىپ وتىرمىن, كوپ راقمەت, پانتەلەيمون كوندراتەۆيچ!.. ناقاقتان جازالانعانىمدى كسرو-نىڭ جوعارى سوتى انىقتادى. سونى بىراق بيلىك باسىنداعى كەيبىر جولداستار مويىنداعىسى كەلمەيدى, ءالى كۇنگە دەيىن شەتقاقپاي كورۋدەمىن. ويتكەنى, سول جولداستاردىڭ ءبارى دە كەشەگى قۋعىنداۋ ناۋقانىندا مەنى جاۋ ەتۋگە ۇلەس قوسقان جاندار... ال, ماسەلەنىڭ ءتۇيىنى – ساياسي احۋالدىڭ كۇرت وزگەرۋىندە, كوپ جولداستار وسى ءجايتتى تۇسىنگىلەرى كەلمەيدى, ءسىرا, سوعان تۇيسىكتەرى دە جەتپەيدى...
ەرمۇحان بەكماحان ۇلى سويلەي ءتۇسىپ كىلت توقتادى.
مىرس ەتكەن پونومارەنكو تاريحشىعا اڭىرا قاراپ:
– كەلىسەمىن, ونىڭىز راس. سول ءجايتتى ءوزىم دە كورىپ تاڭ بولۋدامىن, – دەدى جايباراقات ۇنمەن.
– ورتالىق كوميتەت ءسىزدى, پانتەلەيمون كوندراتەۆيچ, قازاقستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى مەن وندىرىستىك قۋاتىن كۇرت ارتتىرۋ ءۇشىن عانا ەمەس, ءبىزدىڭ ەلدە رۋحاني جاڭارۋعا باسشىلىق ەتىپ, تالاي جىلدان بەرى قوردالانىپ جاتقان كۇردەلى ماسەلەلەرگە سەرپىن تۋعىزۋ ءۇشىن جىبەرگەن بولار دەگەن سەنىمدەمىن. زيالىلار باس قوسقان جيىندارعا مەنى ازىرشە شاقىرمايدى. بىراق, ەل قۇلاعى ەلۋ دەگەن, كۇنى بۇگىنگە دەيىن قۋعىن-سۇرگىندە بولعان ۇلت تۇلعالارىن قۇرمەتتەۋ تۋراسىندا جۇرتقا جاريا ەتكەن جۇرەكجاردى ويىڭىزدى2 ەستىدىم. سوعان ەرەكشە ءسۇيسىنگەندىكتەن دە كوكەيىمدەگى كەيبىر جايتتەردى, رۇقسات ەتسەڭىز, سىزگە ەگجەي-تەگجەي بايانداۋ ءۇشىن سۇراندىم...
تاريحشىنىڭ قوڭىرقاي ءجۇزىنىڭ ءاپ-ساتتە جادىراپ, وتكىر كوزى دە نۇرلانا تۇسكەن كەيپىنە كابينەت يەسى تاڭىرقاي قاراپ باسىن يزەدى.
– ايتىڭىز, رۇقسات, ۋاقىتتان تەجەمەيمىن.
ەرمۇحان ودان ءارى كىدىرگەن جوق, بۇگىنگى قابىلداۋدى زارىعا توسقان ۇزاق كۇندەردە كوكەيىنە تۇيگەن كۇپتى ويلارىنىڭ تيەگىن اعىتتى: ورتالىق كوميتەتتىڭ ارنايى قاۋلىسىمەن قازاقتىڭ اۋىز ادەبيەتىنىڭ اسىل قازىنالارى مەن فولكلور مۇرالارىن تاپتىق كوزقاراس تەزىنە سالىپ كۇيرەتۋمەن قولدانىستان شىعارىلعانىن, سول دۇنيەلەردى جاريا ەتۋشىلەردىڭ تۇگەل دەرلىك عىلىمي ىزدەنىستەن شەتتەتىلگەنىن كۇيىنە شەرتىپ, سول ناۋقان ءتورت جىلدان سوڭ ءوزىنىڭ “قازاقستان ءXىX عاسىردىڭ 20-40-شى جىلدارىندا” كىتابى مەن “قازاق كسر تاريحىنىڭ” ەكىنشى باسىلىمىن زياندى ەڭبەككە جاتقىزىپ, رەسپۋبليكا كولەمىندە ءۇش جىل ۇدايى ءجۇرگەن ساياسي قۋعىنداۋعا ۇلاسقانىن بۇكپەسىز اڭگىمەلەدى; سونىڭ ءبارىنە عىلىمدا ءىزى مەن ءىسى جوق پىسىقتار باستى سويىلشى بولىپ, قۋعىن-سۇرگىندى بارىنشا دابىرالاپ, ەڭ شاتاعى, سول توپقا ورتالىق كوميتەت پەن جازالاۋ جۇيەسىنىڭ قىزۋ قولداۋ جاساعانىن ناقتى ايعاقتارمەن باياندادى...
– ناۋقاننىڭ شارىقتاعان كەزىندە حالقىمىزدىڭ بەتكە ۇستار نارتۇلعالارى ساتباەۆ, اۋەزوۆ, جۇبانوۆتىڭ ماسكەۋگە بارىپ بوي تاسالاۋعا ءماجبۇر بولعانىن ءوزىڭىز دە كۇيىنە ايتتىڭىز. ەستۋىمشە, مۇحتار ومارحان ۇلىن ماسكەۋگە بارعان كۇنى قابىلداپ, مگۋ-گە پروفەسسور ەتىپ تاعايىنداپسىز3. دەمەك, قازاقستانداعى ساياسي جاعدايدى بىلگەنسىز...
– جوق, قىمباتتىم, و كۇندە مەن مۇنداعى ساياسي احۋالدان بەيحابار بولاتىنمىن... – ءبىرىنشى حاتشى باسىن شايقادى. – ال, مۇحتار ءومارحانوۆيچتى ازداپ بىلەتىنمىن. شىنىن ايتقاندا, تەك وقىرمان رەتىندە. ول كىسىنىڭ اباي تۋرالى ەپوپەياسىن سۇيسىنە وقىپ, عالامات دارىن يەسى ەكەنىنە ءتانتى بولعامىن. سامولەتتەن تۇسكەن بەتىندە جازۋشى ماعان كەلدى. ءتۇرى ادام شوشىرلىق, ۇستىندەگى كيىمى دە جونەڭ, ابىرجىپ كەلگەنىن ۇقتىم دا قولىمنان كەلگەنشە كومەك جاسادىم... ءجا, ءسىز ماعان, ەرمۇحان بەكماحانوۆيچ, ءوزىڭىز تاپ بولعان كەساپاتتىڭ سەبەبىن ءتۇسىندىرىڭىز. ەستۋىمشە, ساياسي ناۋقاننىڭ ورىستەۋى سىزدەن بولعان-مىس, كوتەرىلىسكە باسشىلىق ەتكەن مىنەزى شالكەس تەنتەك حاندى اسىرە ماداقتاپسىز. مەن تاريحشى ەمەسپىن, بىراق تاريحي كىتاپتاردى قازىر دە قىزىعا وقيمىن... – دەپ كابينەت يەسى اڭگىمەنى ارىدەن قوزعاعان تاريحشىنى ءوز جايىنا قاراي جەتەلەدى.
– پانتەلەيمون كوندراتەۆيچ, ءسىزدىڭ ەسكەرتىپ وتىرعانىڭىز – سول ناۋقاندى پارمەندى جۇرگىزۋگە ەرەكشە اتسالىسقان يدەولوگتاردىڭ جاداعاي تۇسىندىرمەسى. ال, تاريحي شىندىق مۇلدەم باسقاشا: 1837 جىلى باستالىپ ون جىل بويى ۇزدىكسىز جۇرگەن كوتەرىلىستى حالىقتىق قوزعالىس رەتىندە بايانداۋ وسى عاسىردىڭ باسىندا-اق ءورىس الىپ, كەم دەگەندە قىرىق-ەلۋ جىلعا سوزىلعانىن, البەتتە, سىزگە ايتپاعان. نيكيتا سەرگەەۆيچكە تۇرمەدەن جولداعان ارىزىمدا مەن: “كەنەسارى قاسىم ۇلىنىڭ قاھارماندىق داڭقى قازاق دالاسىن شارلاپ جۇرگەندە مەن بەسىكتە جاتقان نارەستە ەدىم, سول قوزعالىستى قىرقىنشى جىلدارى عىلىمي كىتاپ ەتىپ جازعانىم ءۇشىن كۇناكار تاريحشى اتاندىم....” دەپ جازدىم. ا.م.پانكراتوۆا جانە تاريح ينستيتۋتىنىڭ 12 عالىمى بكپ(ب) ورتالىق كوميتەتىنە جولدانعان حاتتا مەنىڭ كەڭەس وكىمەتىنە ادال كوممۋنيست ەكەندىگىم, ساياسي قىلمىسكەر اتانۋىم – جەرگىلىكتى تاريحشىلاردىڭ ناقاق جالاسىنان ءوربىگەندىگى مايموڭكەسىز باياندالعان. تاعى ءبىر ايعاق كەلتىرەيىن, سودان-اق ءسىز, بۇل ماسەلەنىڭ ءمان-جايى عانا ەمەس, سەبەپ-سالدارىنا تۇسىنەسىز... – تاريحشى تاماعىن كەنەپ ءسال تىنىستادى. – مەنى سوتتاۋعا الماتىلىق ون-شاقتى تاريحشى ارىپتەستەرىم كۋا بولىپ, “ۇلتشىلدىعىمدى” مويىنداتۋ ءۇشىن كەنەسارى حاندى شەكسىز دارىپتەگەنىمدى دالەلدەپ باقتى. كىتابىمدى ءباسپاسوز بەتىندە ىسكە العىسىز ەتكەندەر دە – سولار. سەنەسىز بە, ەكى جىل بويعى سىپىرا سىناۋدا مەنىڭ اقتالعان سوزىمە ەشكىم قۇلاق قويمادى, بىردە-ءبىر گازەت قاتەلەسكەن سەبەبىمدى تۇسىندىرگەن حاتىمدى جاريالامادى. سونى ۇققان سوڭ-اق مەن داڭعازا كوتەرۋشىلەرگە ناقتى ىسپەن جاۋاپ بەرمەك بولىپ, “قازاقستاننىڭ رەسەيگە قوسىلۋى” دەپ اتاعان جاڭا ەڭبەگىمدى جەدەلدەتە جازىپ, ماسكەۋ تاريحشىلارىنا اپارىپ ماقۇلداۋىن الىپ, الماتىعا ولجالى قايتقان اپتادا تۇتقىندالدىم. وسىدان-اق مەنى جالعان ايعاقتارمەن “جاۋ ەلەمەنتى” ەتۋگە تىرىسقانىن ۇعاسىز... ەندى ءسىز, پانتەلەيمون كوندراتەۆيچ, مىنا جايتكە كوڭىل اۋدارىڭىز: مەنى “اشكەرەلەۋگە” سونشاما كۇش-جىگەر, قانشاما ۋاقىت سارپ ەتكەن تاريحشى ارىپتەستەرىم, ەسىمدەرىن تۇستەپ اتاۋعا دا بولادى, ناۋقان جۇرگەن ءۇش جىلدا نە ءبىتىردى, ەكى حالىق دوستىعىن ۇلىقتاعان, ءيا تاريحي ءبىر كەزەڭدى سيپاتتاعان قانداي ەڭبەك جاريالادى دەگەن سۇراۋمەن ەسەپ سۇراڭىزشى: بىردە-ءبىرى مىناداي مونوگرافيا اياقتادىم دەپ كورسەتە المايدى; سول شىركىندەر ءالى كۇنگە دەيىن سول داڭعازامەن ءجۇر, ءسىرا, وزگەرمەيدى. ويتكەنى, ءبارىنىڭ دە شىنايى عىلىمي ىزدەنىسكە ەبى دە, ىنتاسى دا جوق پەندەلەر...
– قويىڭىزشى, ماسقارا ءجايت! ايتىپ وتىرعانىڭىز راس پا؟.. – دەپ پانتەلەيمون كوندراتەۆيچ ودىرايا قارادى.
تاريحشى قىمسىنعان جوق. حاتشىعا تۋرا قاراپ ويىن تۇيىندەدى.
– ونىڭ ءمان-جايىن سولارعا سۇيەۋ كورسەتكەن وسى ۇيدەگى يدەولوگتاردان سۇراڭىز. ماڭدايالدى عىلىم يەلەرىن نە سەبەپتى ەلدەن قۋىپ, كورنەكتى عىلىم دوكتورلارىن سىبىرگە ايداتقان سەبەبىن ءتۇسىندىرسىن, ەگەر تۇسىندىرە السا؟! ەڭ شاتاعى, سول سۇرگىن, ءبىزدىڭ قازاقتار ونى سوزسوقتىلىق دەيدى, ءالى كۇنگە دەيىن جالعاسۋدا. اشىق بولماسا دا استىرتىن تۇردە. مەنىڭ دە التى ايدان بەرى ەش جەرگە باس سۇعا الماي جۇمىسسىز وتىرعانىم سولاردىڭ استىرتىن قاستاندىعىنىڭ سالدارى…
– شىنىندا دا سولاي, ءدال ايتاسىز, – دەدى حاتشى كەنەت. – ۇساق-تۇيەكتى ءسوز ەتىپ ۇپاي تۇگەندەۋگە ماشىق بۇل جاقتا ەرەكشە كۋلتكە اينالعان سياقتى. نەگە ەكەنىن ۇعۋ قيىن, مەن سونى سۇحباتتاسۋعا سۇرانعان كەيبىر زيالىلاردىڭ اڭگىمەسىنەن دە بايقايمىن. مىسالى, كەيبىر جولداستار ماعان جامبىل جاباەۆ تۋرالى ادام نانعىسىز قاۋەسەتتەر ايتتى: كۇللى سوۆەت وداعىنا ەسىمى ءمالىم قارت اقىن ايشىقتى تولعاۋلارىن ءوزى شىعارماعان, قاسىندا وتىرعان حاتشىلارى جازىپ بەرگەن دەس-ءتى. مەن سول جىگىتتەرگە: “اۋ, ونىڭ حاتشىلارى سونشاما كۇشتى اقىن بولسا, جامبىلدىڭ “لەنينگرادتىق ورەندەرىنەن” اسىپ تۇسەر, اسەرى جويقىن عاجاپ جىرلاردى قازىردە نەگە تولعامايدى؟ ال, جامبىلدىڭ ولەڭدەرىن كەڭەس حالقى سۇيسىنە وقىپ, شەكسىز قۇرمەت كورسەتتى, شىنىن ايتقاندا, سول ارقىلى قازاق حالقىنىڭ جىر شىعارىمپاز قابىلەتىن مويىندادى. ەندى قارت اقىن ارامىزدان كەتكەن سوڭ ونىڭ بيىك رۋحىن تومەندەتىپ, اسىل جىرلارىنان قالايشا باس تارتامىز؟..” دەدىم. مەنىڭشە, بۇل دا ورەسكەل قارالاۋ. ءوز باسىم بار بولمىسىممەن قارسىمىن بۇعان!..4
ءبىرىنشى حاتشى قارت اقىندى جازعىرۋدان دا ۇپاي تۇگەندەمەك بولعان پىسىقتارعا اشۋىن كورسەتكىسى كەلگەندەي, جۇدىرىعىن سالماقتاپ, ءوزى وتىرعان كرەسلونىڭ تايانىش ارقاسىن بىرەر مارتە ۇرعىلاپ باسىن شايقادى.
ەرمۇحان دا بەي-جاي قالا الماي, دەلەبەسى قوزىپ:
– اپىراي, جاقسى ايتقان ەكەنسىز, پانتەلەيمون كوندراتەۆيچ, ءتاڭىر جارىلقاسىن سىزگە, حالىق كوكەيىندەگى ءسوزدى ءدوپ باسقانسىز! – دەدى. – مەنىڭ دە اشىنا ايتىپ وتىرعانىم وسىعان ۇقساس احۋال – بىزدە قازىر وزدەرى ەشتەڭە بىتىرمەيتىن, ال ءىس تىندىرعانداردى كورە الماي, نەشە ءتۇرلى داۋ-دامايعا دۋشار ەتىپ, عىلىمي ىزدەنىستەن الىستاتار پىسىقتار جولدى بولىپ ءجۇر...
– جاڭا مونوگرافياڭىزدى اياقتاپ, عىلىم بولىمىنە تاپسىرعانىڭىزدى ەستىدىم, قىمباتتىم. سونىڭ دا عىلىمعا قۇشتارلىق پەن ەڭبەكسۇيگىش قابىلەتىڭىزدەن تۋعان ەڭبەك ەكەنىن اننا ميحايلوۆنا دا ەسكەرتكەن, – دەپ پونومارەنكو اڭگىمە ءورىسىن تاعى دا وزىنە اۋداردى. – ءسىزدىڭ الگى اقپارىڭىز, جەل ءسوز قۋعاندار تۋرالى پىكىرىڭىز تۇرلىشە وي تۋعىزىپ وتىر. شىنىندا دا, ەرمۇحان بەكماحانوۆيچ, شىنايى تاريحشى داۋ-دامايعا ءۇيىر بولماي, تاريحي ەڭبەك جازۋمەن شۇعىلدانعانى ءجون ەمەس پە؟ ايتىس-تارتىستان ءىس ونە مە, قوعامعا دا زالال... ءجا, ءسىز ماعان تۋراسىن ايتىڭىز, “قازاقستاننىڭ رەسەيگە قوسىلۋى” ەڭبەگىڭىزدى الماتىدا باسقىڭىز كەلسە, راقىم ەتىڭىز, بيىل-اق جارىققا شىعارامىز...
– پانتەلەيمون كوندراتەۆيچ, ىلتيپاتىڭىزعا راحمەت! بۇل ەڭبەگىمدى مەن ماسكەۋگە ۇسىندىم. ويتكەن سەبەبىمدى عىلىم ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى نۇرىمبەك ءجاندىلدين جولداس بىلەدى. سىزگە دە ايتايىن: ساياسي ءمانى زور مونوگرافيامدى ماسكەۋدە شىعارىپ ءارى دوكتورلىق اتاعىمدى قايتارۋ ءۇشىن سونى كوزىر ەتپەك ويدامىن. بۇل تۋراسىندا مەن سىزدەن كومەك سۇرامايمىن. ال سىزگە, جولداس حاتشى, بۇدان گورى قيىنىراق ماسەلەنى ايتپاقپىن...
تاريحشى كەلەسى لەبىزىن سالماقتاپ جەتكىزۋ ءۇشىن دە ءسال ايالداپ, كابينەت يەسىنە باعدارلاي قارادى. حاتشى ءلام-ميم دەگەن جوق. ءسىرا, قابىلداۋىن سۇراپ, جاز بويى كۇتكەن, اقىرى سوعان ماسكەۋ ارقىلى ءماجبۇر ەتكەن تاريحشىدان وپ-وڭاي قۇتىلمايتىنىن اڭعارعان ءتارىزدى.
– جاعداي ءبىرشاما وڭدالدى, ناقاقتان قۇرباندىققا شالىنعانداردىڭ ءتىرىسى ەلگە قايتىپ, داعدىلى جۇمىسىنا كىرىستى. تاۋبە دەيمىز!.. سويتسە دە, كۇرمەۋلى قالپىندا جاتقان ماسەلە از ەمەس, – دەپ باستادى ەرمۇحان تۇپكە ساقتاعان مۇددەلى ءسوزىن. – ءالگىندە مەن سىزگە كوپتەگەن اسىل مۇرامىزدىڭ ق ۇلىپقا تۇسكەنىن ەسكەرتتىم. ءوتكەن تاريحىمىزدىڭ كوپە-كورىنەۋ بۇرمالانىپ, اعىمداعى ساياساتتىڭ بوداۋىنا تاپ بولۋى دا سونىمەن ساباقتاس. شىندىعىندا, اقتى اق, قارانى قارا دەيتىن ۋاقىت تۋدى. ول ءۇشىن بۇرىنعى ۇرداجىق قاۋلىلاردىڭ كۇشىن جويۋ قاجەت. ويتپەيىنشە جاعداي تۇزەلمەيدى ءارى سول جەل ءسوز قۋعاندارعا تىيىم بولادى...
– سونىمىز ءوزارا كەك قايتارۋعا ۇلاسسا قايتەمىز؟
– مۇنى ىستەمەسەك, ءبىز, كەشەگى ناۋقاندا قيانات كورگەندەر, ساياسي قىلمىستان اقتالماعان “كۇناكار” قالپىمىزدا قالامىز... انىعىن ايتقاندا, وسىنداي رۋحاني ارىلۋدى كۇللى حالىق كۇتۋلى. اسىرەسە, زيالى قاۋىم. جوعارى وقۋ ورىندارى مەن ورتا مەكتەپتەر قولداناتىن “تاريح”, “قازاق ادەبيەتى” وقۋلىقتارىنىڭ نەشە مارتە كۇزەلىپ, تاركىلەنىپ, مەيلىنشە جۇقارعانىن, ءسىرا, سىزگە ەشكىم ايتپاعان... قانداي دا اششى شىندىقتىڭ جابۋلى قالمايتىنىن بىلەسىز, سونى ءسىز بەن ءبىز تۇزەتپەسەك – ۋاقىتى تۋعاندا باسقالار جاسايدى. عاپۋ ەتىڭىز, مەن تاريحشىمىن, ماسەلەنى سىزگە تاريحي تۇرعىدان ەسكەرتۋدى پارىزىم دەپ ءبىلدىم.
– تۇسىنىكتى, ۇعار قۇلاق بولسا جەتكىلىكتى ەسكەرتتىڭىز. وتە كۇردەلى ماسەلە, قايتسەم دە تۇزەتەمىن, اقيقاتقا جۇگىندىرەمىن... دەپ ۋادە ەتۋ قيىن... ماسكەۋدەگى جولداستاردىڭ كەيبىرى: “جولداس پونومارەنكو, قازاقستانعا ءسىزدى ەسكى قاۋلىلارعا رەۆيزيا جاساپ, جاپپاي تەرىسكە شىعارۋ ءۇشىن جىبەرگەن جوقپىز”, دەۋى دە مۇمكىن... – دەپ حاتشى زورلانا جىميدى. – بۇل ماسەلەلەر تۋراسىندا, شىنىمدى ايتايىن, تۇيسىك-تۇسىنىگىم مۇلدەم باسقاشا ەدى, سوعان ءسىز ايتارلىقتاي تۇزەتۋ جاسادىڭىز, ەرمۇحان. راحمەت سىزگە!..
* * *
عالىمنىڭ زايىبى حاليما ادامبەكقىزى وسى سۇحبات تۋرالى بىزگە اڭگىمە شەرتكەندە: “ەرەكەڭ ءبىرىنشى حاتشىنىڭ قابىلداۋىنان سوڭ ءبىرشاما ۋاقىت كوڭىلدى ءجۇردى. “پارتيا جولىنا شىنايى بەرىلگەن ناعىز كوممۋنيست, پاراساتتى قايراتكەر, مەنىمەن تەڭ ادامداي سويلەستى. ەڭ باستىسى, قازاققا كوزقاراسى ءتۇزۋ!..” دەپ, پ.ك.پونومارەنكوعا ەرەكشە سەنىم ارتىپ, مەنى دە سول پىكىرىنە يلاندىردى...” – دەگەن ءۋاج ايتقان-دى.
شامالاۋىمىزشا, گۋلاگ لاگەرلەرىنەن پ.ك.پونومارەنكوعا جولدانعان حاتتار دا جاۋاپسىز قالماعان, سوڭعى ناۋقان تۋراسىندا تۇسىنىك بەرۋشىلەر دە بولعان (ارينە, كەيبىرى سۇرگىن سەبەبىن وزدەرىنشە دولبارلاپ تەرىس-قاعىس ايتۋى دا مۇمكىن). سونىڭ بارىنەن تۋاتىن ءۋاج بىرەۋ: ە.بەكماحانوۆ ءسوز ەتكەن كوكەيكەستى ماسەلە تۋراسىندا پ.ك.پونومارەنكو قازاقستان جازۋشىلارىنىڭ 1954 جىلدىڭ كۇزىندە شاقىرىلعان ءۇشىنشى قۇرىلتايىندا ءوز توپشىلاۋىن ايقىنىراق بايانداپ, زيالى قاۋىم ءۇشىن اسا ءماندى ماسەلەگە قازاقستان كپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءالى دە ورالاتىنىن ەسكەرتكەن. الايدا, بۇرىنعى قاۋلىنىڭ كۇشىن جويۋ تۋراسىندا ناقتى شاراعا بارماعان. نەگە؟ بالكىم, سويتۋىنە كرەملدەگى دوكەيلەردەن, مىسالى, كومپارتيانىڭ باس يدەولوگى لاۋازىمىنا يە م.ا.سۋسلوۆتىڭ تاباندى قارسىلىعى سەبەپ بولۋى ىقتيمال. ويتكەنى, اڭگىمە ءتۇيىنى وسى ناۋقاندارعا مۇرىندىق بولىپ, جاندارم ءرولىن اتقارعان “پراۆدا” گازەتىن دە “قارا تاقتاعا” جازۋمەن اياقتالاتىنى كىمدى بولسىن پارمەندى ارەكەتتەن تەجەگەن دەگەن ءتۇيىن ايتامىز.
مەدەۋ سارسەكە. سەمەي.
سۋرەتتەردە: ەرمۇحان مەن حاليما. 40-جىلداردىڭ سوڭى.
1. جەدەل شاقىرۋدىڭ جاي-جاپسارىن ءبىز تاريحشى پروفەسسور ءا. جۇماسۇلتانوۆتىڭ ەستەلىگى بويىنشا جازىپ وتىرمىز. ول كىسى: “اسپيرانت كەزىمدە بۇل ءاڭگىمەنى ە. بەكماحانوۆتىڭ ءوز اۋزىنان ەستىدىم, سالەمدەسە كەلگەن نارىنقولدىق جىگىتتى دە كوردىم...” دەگەن.
2. 1954 جىلدىڭ كوكتەمىندەگى شاقىرىلعان قازاقستان جازۋشىلارىنىڭ پلەنۋمىندا جانە تامىز ايىنداعى وپەرا جانە بالەت تەاترىندا وتكەن رەسپۋبليكالىق ۇلكەن جيىندا سويلەگەن سوزىندە پ.ك.پونومارەنكو: “قازاقستان ۇلان-اسىر تابيعات بايلىعىنا يە, كەن كوزدەرى قيساپسىز مول, ياعني كەلەشەگى وراسان زور الىپ رەسپۋبليكا عانا ەمەس, مادەنيەتى جوعارى, ءوسىپ وركەندەگەن ۇلتتىق تۇلعالارعا دا باي. وكىنىشتى ءجايت: وسى بايلىقتاردى ەل مۇددەسىنە كەڭىنەن پايدالانۋعا رەسپۋبليكانىڭ بۇرىنعى باسشىلارىنىڭ ورەسى جەتپەدى. مىسالى, قازاق حالقىنىڭ اتاعى الەمگە ءماشھۇر تاريحي تۇلعالارى - گەولوگ-اكادەميك ق.ي.ساتباەۆ, عالىم-جازۋشى م.و.اۋەزوۆ, عالىم-سازگەر ا.ق.جۇبانوۆ سياقتى اسا دارىندى پەرزەنتتەرىن جانە باسقالاردى قامقورلىققا بولەپ, ەل كادەسىنە جارار ءىرى جۇمىستارعا جۇمىلدىرۋدىڭ ورنىنا, سىزدەر, قازاقستان پارتيا ۇيىمىنىڭ بۇرىنعى باسشىلارى, ولاردىڭ سوڭىنا شام الىپ ءتۇسىپ, كۇن كورسەتپەي, تۋعان ەلىنەن بەزۋگە ءماجبۇر ەتكەنسىزدەر. وسىدان سوڭ سىزدەردەن قانداي جاقسىلىق كۇتۋگە بولادى؟..” – دەگەن.
3. پ.ك.پونومارەنكو قازاقستانعا كەلگەنگە دەيىن كسرو-نىڭ مادەنيەت ءمينيسترى مىندەتىن اتقارعان. جوعارى وقۋ ورىندارى و كەزدە وسى مينيسترلىككە قاراعان.
4.بۇل تۋراسىندا پ.ك.پونومارەنكو ءبىز جوعارىدا اتاعان رەسپۋبليكالىق جيىنداعى ءتورت ساعاتتىق سوزىندە كۇيىنە ايتىپ: “جامبىل جاباەۆتىڭ ءدۇلدۇل اقىن ەمەستىگىن اشكەرەلەۋدى وتىنگەن ادامدار بۇگىن وسى زالدا وتىر, سول جولداستار وسى ارەكەتىمەن كۇللى قازاق حالقىنىڭ ءدىلى مەن رۋحىنا, وتكەن تاريحىنا شابۋىل جاساپ, ءوزىن-ءوزى ماسقارالاعانىن قالايشا ويلاماعان؟ تۇسىنبەيمىن, تۇسىنگىم دە كەلمەيدى...” دەگەندە زالدا وتىرعاندار دۇركىرەي قول سوعىپ حاتشىنى قوستاپتى.
جىلتىزبەكتەگى ۋاقىتتىڭ ءالى 1954 جىل ەكەنىن ۇمىتپالىق, وقىرمان!..
سونىڭ زاردابىن, ەڭ الدىمەن, ە. بەكماحانوۆتىڭ ءوزى تارتقان: بۇرىنعى قاۋلى وزگەرمەي, كەنەسارى قاسىم ۇلى “كەرتارتپا قايراتكەر” قالپىندا قالعان سوڭ عىلىمي اتاقتارى قايتارىلعان جوق; كومپارتياعا مۇشەلىگى دە تۇسىنىكسىز ىلگەشەكتەرمەن جىل بويى شەشىلمەدى; ءبىر عانا سۇيەنىش – ءبىرىنشى حاتشىنىڭ قولداۋىمەن قوڭىر كۇزدە تاريحشى ۋنيۆەرسيتەتتەگى ۇستازدىق قىزمەتىنە قايتىپ ورالىپ, قازاقستان تاريحىنان ءدارىس وقىعانىمەن, اعا وقىتۋشىنىڭ ماردىمسىز ەڭبەكاقىسىن كۇنكورىس ەتۋگە تۋرا كەلدى; پاتەر ماسەلەسى دە كەلەر جىلعا اۋىستى...