الەم تاريحىندا, اتى-جوندەرى بەلگىسىز بولعانىمەن, وقۋ, جازۋ مادەنيەتىنىڭ قالىپتاسۋىنا وزىندىك ۇلەس قوسقان ادامدار بارشىلىق. بۇل سوزىمىزگە يزرايل اۋماعىنداعى لاحيش قالاسىندا جۇرگىزىلگەن ارحەولوگيالىق جۇمىستار بارىسىندا تابىلعان, العاشقى جازۋ ۇلگىسى تۇسكەن قىش قۇمىرا قالدىقتارى دالەل بولا الادى. عالىمدار بۇل ءبىر كەزدەرى كيپردەن اكەلىنىپ, ءسۇت قۇيۋعا ارنالعان قۇمىرا دەگەن بولجام جاسادى. ساراپتاما ناتيجەسى تابىلعان زات ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى XV عاسىرعا تيەسىلى ەكەنىن كورسەتتى. بۇل ءالىپبيدىڭ پايدا بولۋى تاريحىن زەرتتەۋدەگى ەڭ ماڭىزدى وقيعا دەسەك, ارتىق ايتپاعانىمىز.
قازىر عالىمدار جازۋ قولا داۋىرىندە, ياعني ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى ءىى مىڭجىلدىقتا جەرورتا تەڭىزى وركەنيەتتەرىنەن باستاۋ الادى دەپ ەسەپتەيدى. ءالىپبيدىڭ ەڭ ەرتە فورمالارى ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى ءحىح عاسىردىڭ اياعىندا جاسالعان, بۇل سەميتتىك اتاۋلاردى جازۋ ءۇشىن بەيىمدەلگەن مىسىرلىق يەروگليفتەر بولىپ تابىلادى. ودان ءارى بۇل جازۋ مىڭجىلدىقتار بويى جەڭىلدەتىلىپ, ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى ءحى عاسىردا فينيكيالىق الىپبيگە اينالدى, كەيىنىرەك سونىڭ نەگىزىندە گرەك ءالىپبيى پايدا بولدى.
بۇرىن فينيكيالىقتار قولداناتىن ءپروتوالىپبي قازىرگى يزرايل اۋماعىنا تەك مىسىر بيلىگىنىڭ ىقپالىمەن ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى XIV-XIII عاسىرلاردا كەلدى دەپ ەسەپتەلدى. ال ارحەولوگيالىق ارتەفاكت نەگىزىندە عالىمدار ءالىپبي ول جەردە ەرتەرەك – 1650-1550 جىلدارى سولتۇستىك مىسىردى جاۋلاپ العان بيلەۋشى گيكسوستار ءداۋىرى كەزىندە پايدا بولۋى مۇمكىن دەگەن قورىتىندى جاسادى. سونىمەن قاتار ارحەولوگتەر سول جازۋ ءالىپبيدىڭ وسى وتپەلى كەزەڭىنىڭ العاشقى ۇلگىسى بولىپ تابىلادى دەپ ەسەپتەيدى. مۇنى ءوز كەزەگىندە جازۋ, تاڭبا جۇيەسى مەن ءالىپبيدىڭ پايدا بولۋىن زەرتتەۋدەگى تاعى ءبىر ماڭىزدى قادام دەۋگە تولىق نەگىز بار.
« ۇلى دالا ەلى» ورتالىعىنىڭ «تۇركى الەمى» زالىندا دا ەجەلگى تۇركى حالىقتارىنىڭ جازبا مادەنيەتىنە ارنالعان ارنايى ەكسپوزيتسيا جاساقتالعان. بۇل زالدا قىپشاق, ۇيعىر, اراب, قيماق كالليگرافيالارىندا جازىلعان تاقتا تاستاردى كورىپ, كوپتەگەن مالىمەتكە قانىعۋعا بولادى.
ديلورام تاۋاساروۆا,
« ۇلى دالا ەلى» ورتالىعىنىڭ قىزمەتكەرى
تۇركىستان