ازيا مەن ەۋروپانى بايلانىستىراتىن التىن كوپىر – قازاقستاننىڭ لوگيستيكالىق الەۋەتى ءاۋ باستان جوعارى. الايدا سونى تولىق پايدالانا الماي وتىرعان جايىمىز بار. ەندى, مىنە, الەمدە قالىپتاسقان گەوساياسي جاعدايعا بايلانىستى سول ءبىر تاماشا مۇمكىندىكتىڭ يگىلىگىن كورەتىن ءسات تۋىپ تۇر. داعدارىستىڭ ءبىر اتى – مۇمكىندىك دەگەن, وسى.
توعىز جولدىڭ تورابىندا ورنالاسقان قازاقستاننىڭ لوگيستيكالىق الەۋەتى تۋرالى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ تا ءجيى ايتىپ ءجۇر. الىسقا بارماي-اق, جۋىردا عانا استانادا وتكەن «ورتالىق ازيا – رەسەي» سامميتىندە سويلەگەن ءسوزىن مىسالعا الۋعا بولادى.
– گەوگرافيالىق تۇرعىدان ءتيىمدى ورنالاسقان ورتالىق ازيا ءىرى الەمدىك نارىقتاردى بايلانىستىرىپ وتىر. سوندىقتان قازىرگى كەزدە كۇش-جىگەرىمىزدى قولدانىستاعى جانە پەرسپەكتيۆالى كولىك-ترانزيتتىك باعدارلاردى دامىتۋعا جۇمىلدىرۋ ماڭىزدى. دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ باعالاۋىنشا, ورتالىق ازياداعى كولىك كوممۋنيكاتسيالارىن دامىتۋ بارلىق ەلدىڭ ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ 15 پايىزعا ءوسۋىن قامتاماسىز ەتە الادى. ءداستۇرلى لوگيستيكالىق تىزبەك ۇزىلگەن جاعدايدا ايماقتاعى ەلدەر كولىك-ترانزيت الەۋەتىن تولىققاندى پايدالانۋى قاجەت. ول ءۇشىن ينفراقۇرىلىمدى جاڭعىرتۋ, اكىمشىلىك راسىمدەردى جەڭىلدەتۋ, ترانزيت ءۇشىن قولايلى ورتا قالىپتاستىرۋ, ينتەگراتسيالانعان لوگيستيكالىق تسيفرلىق شەشىمدەردى ەنگىزۋ ماڭىزدى, – دەگەن بولاتىن قاسىم-جومارت توقاەۆ.
اسىرەسە قازاقستان پرەزيدەنتى قازىر «ورتا ءدالىز» اتانعان ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعىتى جاڭاشا سەرپىنمەن دامىپ جاتقانىن تىلگە تيەك ەتتى.
– الەۋەتى مول سانالاتىن «سولتۇستىك-وڭتۇستىك» ءدالىزىن ودان ءارى دامىتۋعا ەرەكشە نازار اۋدارۋ قاجەت بولۋى مۇمكىن. شىعىس ازيادان پارسى شىعاناعى ەلدەرىنە ەڭ قىسقا جولدى اشاتىن قازاقستان – تۇرىكمەنستان – يران تەمىرجولىنىڭ الەۋەتىن بارىنشا پايدالانۋعا بولادى. سوندىقتان مەن رەسەيلىك سەرىكتەستەردىڭ وسى باعىتتى بەلسەندى پايدالانۋعا دەگەن قىزىعۋشىلىعىن قۇپتاعىم كەلەدى. ءبىزدىڭ كولىك ماگيسترالدارىمىزدان ءوزارا پايدا الۋ ءۇشىن ينفراقۇرىلىمدى جاڭعىرتۋ جانە ترانزيتتىك دالىزدەردىڭ وتكىزۋ قابىلەتىن ارتتىرۋ ماسەلەلەرىن ورتاق كۇش-جىگەرمەن شەشۋ قاجەت. ارىپتەستەردى بىرلەسكەن ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا شاقىرامىز, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
راسىندا دا, الەمدەگى گەوساياسي جاعداي شيەلەنىسە تۇسكەلى بەرى پرەزيدەنت اتاپ وتكەن ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعىتىنا دەگەن سۇرانىس ءوستى. «ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعىتى» حالىقارالىق قاۋىمداستىعىنىڭ باس حاتشىسى گايدار ابدىكەرىموۆتىڭ مالىمەتىنشە, اتالعان باعىت بويىنشا جۇك تاسىمالداۋ ءۇش ەسە ۇلعايعان. ونىڭ ۇستىنە ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ «قازاقستان تەمىر جولى» ۇلتتىق كومپانياسىن ترانزيتتىك-لوگيستيكالىق كورپوراتسيا ەتىپ قايتا قۇرۋدى تاپسىرعان بولاتىن. ول ءۇشىن كاسپيدە بىرنەشە اۋقىمدى ينۆەستيتسيالىق جوبانى جۇزەگە اسىرۋ قاجەت. تۇپتەپ كەلگەندە, وسىنىڭ ءبارى قازاقستاننىڭ لوگيستيكالىق الەۋەتىن جاڭا دەڭگەيگە شىعارماق.
ەكونوميست تالعات دەمەسىنوۆتىڭ پىكىرىنشە, پرەزيدەنت بەلگىلەگەن «قازاقستان تەمىر جولىنىڭ» ستراتەگيالىق پايىمى كاسپي وڭىرىمەن تىكەلەي جانە تىعىز بايلانىستى. ويتكەنى ەۋروپا مەن ازيا ەلدەرى ساۋداسىنىڭ ورنىقتى كولەمى, تەڭىز تاسىمالدارىنىڭ تۇراقسىزدىعى جانە تەمىر جول تاسىمالدارىنا دەگەن سۇرانىس قازاقستان ارقىلى وتەتىن كولىك دالىزدەرىنىڭ ترانزيتتىك الەۋەتىن ارتتىردى.
– گەوساياسي جاعدايدىڭ وزگەرۋى, ءداستۇرلى كولىك-لوگيستيكالىق تىزبەكتەردىڭ ءۇزىلۋى بالامالى ترانزيتتىك مارشرۋتتاردى دامىتۋ جانە وتاندىق ءونىمنىڭ قاۋىپسىز ءارى ۇزدىكسىز ەكسپورتىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەتتىلىگىن تۋىنداتتى. ترانزيتتىك تاسىمالداردىڭ ءوسۋ قارقىنىن ساقتاپ, ەكسپورتتىق الەۋەتتى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن قۇزىرەتتەرىنىڭ تولىق سپەكترى بار ترانسۇلتتىق اۋقىمداعى لوگيستيكالىق كورپوراتسيانى قالىپتاستىرۋ قاجەتتىلىگى ءپىسىپ-جەتىلدى. ترانسفورماتسيانىڭ نەگىزگى يدەياسى – كومپانيانىڭ بيزنەس-مودەلىن وزگەرتۋ. وندا بارلىق لوگيستيكالىق فۋنكتسيا شوعىرلاندىرىلادى ءارى كۇشەيتىلەدى. سونىمەن قاتار ۇزدىكسىز ءارى قاۋىپسىز تەمىرجول قىزمەتتەرىن ۇسىنۋعا ءمان بەرىلەدى. ترانزيتتىك باعىت ۇلتتىق كومپانيا ءۇشىن ماڭىزدى بولماق, – دەيدى ت.دەمەسىنوۆ.
ماسەلەن, ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعىتى بويىنشا «قازاقستان تەمىر جولى» كەيىنگى جولدارى تۇراقتى ءوسىم كورسەتىپ وتىر. 2021 جىلى اتالعان باعىت بويىنشا تەمىر جول كونتەينەرلىك ءترانزيتى 81,5 پايىزعا ۇلعايعان. 2022 جىلدىڭ 8 ايىندا كورسەتكىش ءبىر جىل بۇرىنعى دەڭگەيمەن سالىستىرعاندا 3 پايىزعا وسكەن. ويتكەنى قازىر سانكتسيا ىقپالدا تۇرعان بارلىق جۇك اعىنى ءدال وسى باعىتقا اۋىسقان. گايدار ابدىكەرىموۆتىڭ دەرەگىنشە, وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعىتىنىڭ تاسىمالداۋ كولەمى 2,7 ەسە ءوسىپ, 970 مىڭ توننادان اسقان. سالىستىرار بولساق, بىلتىر بۇل باعىت بويىنشا 580 مىڭ توننا جۇك تاسىمالدانعان.
– وزگەرمەلى لوگيستيكا جاعدايىندا ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعىتى ۇلكەن سۇرانىسقا يە. سونداي-اق بۇل گرۋزيا, تۇركيا پورتتارى باعىتىندا جانە ودان ءارى ەۋروپالىق نارىقتارعا كونتەينەرلىك تاسىمالداردىڭ ءوسۋ نۇكتەلەرىنىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى. مارشرۋتتا ترانزيتتىك جانە ەكسپورتتىق قاتىناستارداعى كونتەينەرلىك تاسىمالدارعا جىلدامدىق, قاۋىپسىزدىك جانە باسەكەگە قابىلەتتى ستاۆكالار قامتاماسىز ەتىلەدى. باعىت قارقىندى دامىپ كەلەدى جانە 2022 جىلدىڭ 8 ايىندا تاسىمالداردىڭ بارلىق ءتۇرى بويىنشا كونتەينەرلەردىڭ جالپى ءوسۋى 32 پايىزدى قۇرادى. مارشرۋتتى تەمىر جول كولىگىن پايدالاناتىن قازاقستاندىق ەكسپورتتاۋشىلار پايدالانادى. ولار – قارا جانە ءتۇستى مەتالدار, حيميالىق زاتتار, مۇناي ونىمدەرىن وندىرۋشىلەر. 2022 جىلدىڭ 8 ايىندا باعىت بويىنشا ەكسپورتتىق تاسىمالدار 2021 جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 9 ەسە ءوستى, – دەيدى گ.ابدىكەرىموۆ.
وسى كوكتەمدە ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعىتى بويىنشا سەرىكتەس ەلدەر ۇكىمەتتىك دەڭگەيىندە مارشرۋتتى دامىتۋ بويىنشا بىرلەسكەن كاسىپورىن قۇرۋ مۇمكىندىگىن تالقىلاعانى ەسىمىزدە. بىرلەسكەن كاسىپورىن وتپەلى تاريف قۇرۋ جانە جۇكتەردى دەكلاراتسيالاۋ ماسەلەلەرىن شەشۋگە, سونداي-اق بىرىڭعاي IT-قۇرالداردى قولدانۋعا جانە مارشرۋتتا ترانزيتتىك جۇكتەردى شوعىرلاندىرۋعا مۇمكىندىك بەرمەك. گ.ابدىكەرىموۆتىڭ ايتۋىنشا, بىرلەسكەن كاسىپورىن قۇرۋ جوباسى ازىرلەنىپ جاتىر, قاتىسۋشى تاراپتارمەن كەلىسىلۋدە. ەندى ءوزارا ارەكەتتەسۋ فورماتى انىقتالادى. ەڭ الدىمەن, كونتسەپتۋالدى تۇردە تاراپتاردىڭ كەلىسىمىنە قول جەتكىزۋ ماڭىزدى. مۇنىڭ ءبارى تولىق شەشىلمەيىنشە, بۇل ماسەلە تالقىلاۋعا شىعارىلمايدى.
وسى ايدىڭ باسىندا يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ ۆيتسە-ءمينيسترى الماز ىدىرىسوۆ اقتاۋ پورتىندا كونتەينەرلىك حاب سالۋ جوباسى 2025 جىلعا دەيىن ىسكە اسىرىلاتىنىن حابارلادى. جوبانىڭ قۇنى – 13,7 ملرد تەڭگە, قۇرىلىس بيۋدجەتتەن تىس قاراجات ەسەبىنەن سالىنباق. قىتايدان ەۋروپاعا كەلەتىن ترانزيتتىك جۇكتەردىڭ ءبىر بولىگىن ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعىتىنا قايتا باعدارلاۋ جانە تۇرىكمەنباشى – اقتاۋ – قىتاي كونتەينەرلىك جەلىسىن دامىتۋ كوزدەلىپ وتىر. جوبانى ىسكە اسىرۋ ناتيجەسىندە, 2025 جىلعا قاراي كونتەينەر اعىنىن 40 مىڭ جيىرما فۋنتتىق ەكۆيۆالەنتتەن 133 مىڭ جيىرما فۋنتتىق ەكۆيۆالەنتكە دەيىن وسپەك.
ەلىمىزدىڭ باسقا وڭىرلەرىندە دە ينفراقۇرىلىمدى كۇشەيتۋ قاجەت. بۇگىندە داربازا – ماقتاارال جاڭا تەمىرجول جەلىسىن سالۋ جانە دوستىق – مويىنتى ۋچاسكەسىن, قىتاي – ەۋروپا ترانزيتتىك ءدالىزىنىڭ ءبىر بولىگىن جاڭعىرتۋ جوباسى پىسىقتالۋدا. پرەزيدەنت مالىمدەگەن بالامالى ەكسپورتتىق باعىتتاردىڭ قۋاتىن ارتتىرۋ ماقساتى جاڭا تەرمينالدىق جانە كولىك قۋاتتارىن سالۋ سياقتى مىندەتتەردى دە قامتيدى. سونداي-اق قازاقستان جەكە پاروم فلوتىن سالۋدى جوسپارلاپ وتىر. جاڭا پورت قۋاتىمەن بىرگە 10 كەمە قۇرىلىسى قولعا الىنباق. بۇل كاسپي تەڭىزىندەگى قازاقستاننىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن ۇلعايتپاق. قازاقستاننىڭ كاسپيدەگى جۇمىس ىستەپ تۇرعان ساۋدا فلوتىنا ءتورت قۇرعاق جۇك كىرەدى. سوندىقتان نەگىزگى تاسىمالداردى ازەربايجاندىق وپەراتور ASCO جۇزەگە اسىرادى. وندا 54 كەمە, ونىڭ ىشىندە 20 تانكەر, 18 پاروم جانە 15 امبەباپ قۇرعاق جۇك كەمەسى بار. بۇگىندە تەڭىز كولىگى سالاسى ەرەكشە وزەكتىلىككە يە. سوندىقتان جوبالاردى ىسكە اسىرۋ تەڭىز پورتتارى مەن فلوتتىڭ الەۋەتىن تولىق اشۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
قازاقستاننىڭ تەمىرجول كولىگى جانە ينفراقۇرىلىم وپەراتورى PTC Holding كومپانياسىنىڭ باسقارما توراعاسى تيمۋر قاراباەۆتىڭ پىكىرىنشە, كونتەينەرلىك جانە مۋلتيمودالدىق تاسىمالداردى دامىتۋ ەلدىڭ كولىك سالاسىن دامىتۋدىڭ نەگىزگى ترەندىنە اينالۋعا ءتيىس.
– قازىرگى ۋاقىتتا بۇكىل الەمدە كونتەينەرلىك تاسىمالداۋ جەتكىزۋدىڭ ەڭ تانىمال جانە سەنىمدى ءتۇرى بولىپ سانالادى. ونىڭ حالىقارالىق تاسىمالداۋ نارىعىنداعى ۇلەسى 90 پايىزعا جەتەدى. قازاقستاندا كونتەينەرلىك تاسىمالداۋ كولەمى جىل سايىن ارتىپ كەلەدى. مىسالى, وتكەن جىلى بۇل كورسەتكىش 22 پايىزعا ءوستى. الايدا 2021 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەل ىشىندەگى كونتەينەرلىك جەتكىزىلىمدەردىڭ نەمەسە ەكسپورتتىڭ ۇلەسى 5,4 پايىزدان اسپادى. مامانداردىڭ پىكىرىنشە, كونتەينەرلىك جانە مۋلتيمودالدى تاسىمالداردى دامىتۋ قازاقستاندىق كاسىپورىنداردىڭ دامۋىنا ۇلكەن سەرپىن بەرەدى. بىراق سالانىڭ دامۋىن تەجەيتىن فاكتورلار بار. بۇل تاريف ماسەلەسى. قازاقستاندا كونتەينەردە ءبىر توننا جۇكتى تاسىمالداۋ قۇنى باسقا ەلدەرگە قاراعاندا 2,5-3 ەسە جوعارى, – دەگەن بولاتىن تيمۋر قاراباەۆ الماتىدا وتكەن بەسىنشى NEW SILK WAY حالىقارالىق كولىكتىك-لوگيستيكالىق بيزنەس-فورۋمىندا.
ونىڭ ايتۋىنشا, مۋلتيمودالدى جانە كونتەينەرلىك تاسىمالداردى دامىتۋ ءۇشىن بىرقاتار شارا قابىلداۋ قاجەت جانە ەڭ قاجەتتى قادام جۇكتەردى جەتكىزۋدىڭ وسى تۇرىنە تاريفتەردى تومەندەتۋ بولىپ سانالادى.
– جاقىن كورشىلەرىمىزدىڭ تاجىريبەسى كورسەتكەندەي, كونتەينەرلىك تاسىمالدارعا جەڭىلدىكتەر بەرۋ, ياعني تاريفتەرگە دەگەن اقىلعا قونىمدى كوزقاراس جۇك تاسىمالى كولەمىنىڭ كۇرت وسۋىنە مۇمكىندىك بەردى. ەگەر ءبىز يندۋستريالاندىرۋ جولىمەن ءجۇرىپ, قازاقستاندىق وندىرۋشىلەر مەن ەكسپورتتاۋشىلاردى قولداۋ تۋرالى ايتاتىن بولساق, وندا كولىك سالاسىنىڭ وكىلدەرى رەتىندە جۇكتەردى جەتكىزۋدىڭ ەڭ كوپ نۇسقالارىن ۇسىنا وتىرىپ, ولارعا كوبىرەك مۇمكىندىك بەرۋىمىز كەرەك. بۇگىنگى تاڭدا بىزگە قاجەت ءبىرىنشى نارسە – امبەباپ پارككە قاتىستى كونتەينەردى تاسىمالداۋدىڭ ءادىل ءتاريفىن بەلگىلەۋ. قازىرگى ۋاقىتتا ءبىر توننا جۇكتى تاسىمالداۋ قۇنى ەكى جارىم ەسە جوعارى جانە بۇل ەڭ الدىمەن ەكسپورتقا باعىتتالعان وندىرۋشىلەر ءۇشىن كەدەرگى بولىپ سانالادى. سوندىقتان جۇكتەردى كونتەينەرلەرمەن جەتكىزۋ تاريفتەرىنە 0,7 كوەففيتسيەنتىن قولدانا وتىرىپ, تاريفتەردى تەڭەستىرۋ كەرەك. نازار اۋدارۋ كەرەك ەكىنشى نارسە – مۋلتيمودالدى تاسىمالداۋدى دامىتۋ. وندا كولىكتىڭ بىرنەشە تۇرىمەن تاسىمالداناتىن جۇككە ترانزيتتىك تاريفتەر قولدانىلادى ءارى ولار الدەقايدا جوعارى, – دەيدى PTC Holding باسشىسى.