مويىنقۇم اۋدانى جامبىل وبلىسىنىڭ جارتىسىنا جۋىق جەرىن الىپ جاتقان كيەلى مەكەن. بۇل جەر كەشەگى كەرەي مەن جانىبەك حاندار قازاق حاندىعىنىڭ العاش تۋىن تىككەن, جىر الىبى جامبىل جاباەۆتىڭ كىندىك قانى تامعان, كۇنى كەشە عانا قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى اتانعان اتاقتى سازگەر ءشامشى قالداياقوۆ «مويىنقۇمدا اۋىلىم» ءانىن ارناعان, ەكى مارتە سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى, مالشىلاردىڭ مارشالى اتانعان, قازاقتىڭ قاسيەتتى قارا شالى جازىلبەك قۋانىشباەۆ پەن ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ باستاۋى بولعان «جەلتوقسان» وقيعاسىنىڭ قۇربانى, قازاقتىڭ قايسار ۇلى, «حالىق قاھارمانى» قايرات رىسقۇلبەكوۆتىڭ ەلى ەكەنىن ارقاشان ماقتان ەتەمىز.
وسى ءشول جانە شولەيت ايماقتى يگەرۋ ماقساتىندا تىڭ جەردەن 1965 جىلى اۋدان اشىپ, سول اۋداندى ءۇزىلىسسىز 20 جىل بايىپتى باسقارعان, بيىل ءتىرى بولعاندا 100 جاسقا تولاتىن, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ ارداگەرى, ۇلكەن جۇرەكتى ازامات ايتباي نازاربەكوۆتى جاقسى بىلەتىندەردىڭ قاتارى بۇگىندە سيرەپ قالدى.
ەل باسىنا كۇن تۋعان قيىن-قىستاۋ زاماندا قولىنا قارۋ ۇستاپ, جاۋمەن شايقاسقان ايتباي اعا ءومىرىنىڭ قاي كەزەڭىن الساق تا, قايراتكەرلىگى مەن قايسارلىعى, بىلىمدىلىگى مەن بىلىكتىلىگى بايقالىپ تۇرادى.
ول 1922 جىلدىڭ 5 شىلدەسىندە سارىسۋ اۋدانىنىڭ بايقادام اۋىلىندا دۇنيەگە كەلدى. مەكتەپ بىتىرگەننەن كەيىن قاپىلانبەك اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكۋمىندا وقىپ جۇرگەندە سوعىس باستالادى. قان مايدانعا العاشقى كۇندەردەن قاتىسىپ, 1945 جىلى ناۋرىز ايىندا جارالانىپ ەلگە قايتادى.
1946-1956 جىلدار ارالىعىندا سارىسۋ اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ حاتشىسى, 1956-1961 جىلدارى جامبىل اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى, 1961-1962 جىلدارى شۋ وڭىرىنە كەلىپ, كوكتەرەك اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى قىزمەتىندە بولدى. ال 1962 جىلى كوكتەرەك جانە شۋ اۋداندارى قوسىلعان كەزدە شۋ اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى قىزمەتىن اتقاردى. 1965 جىلى جاڭادان اشىلعان مويىنقۇم اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولىپ تاعايىندالىپ, 1985 جىلى تامىز ايىندا قۇرمەتتى ەڭبەك دەمالىسىنا شىقتى. ول ءوزىنىڭ قارىم-قابىلەتىنىڭ ارقاسىندا كوزگە ءتۇستى. مويىنقۇم اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولعان كەزىندە جۇلدىزى جارقىرادى.
1964 جىلدىڭ 31 جەلتوقسانى كۇنى قازاق كسر جوعارعى كەڭەسى پرەزيديۋمىنىڭ جارلىعى بويىنشا ءشول جانە شولەيت ايماقتى يگەرۋ, مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ماقساتىندا جاڭادان اشىلعان اۋدان تىزگىنى ايتباي نازاربەكوۆكە تاپسىرىلدى. اۋدان ورتالىعى بولىپ فۋرمانوۆكا اۋىلى بەلگىلەندى. شاعىن عانا فۋرمانوۆكا اۋىلىنان اۋداندىق مەكەمەلەرگە كەڭسە, ولاردىڭ قىزمەتكەرلەرىنە ءۇي تاۋىپ بەرۋ وتە قيىن بولدى. اۋىلدى اۋدان ورتالىعىنا اينالدىرۋعا كوپ كۇش جۇمسادى. وسى تۇستا قۇرىلىس ماتەريالدارى جەتىسپەي, جۇمىس جۇرمەي جاتقاندا تۇرعىن ۇيلەر قابىرعاسىنا جەرگىلىكتى تابيعي ماتەريالداردى پايدالانىپ, قامىستان توقىلعان ماتىلارمەن تۇرعىزۋ يدەياسى ىسكە استى. سونداي-اق قوي قورالارى مەن جاس تولدەر تۇراتىن جىلىجايلاردىڭ توبەسىن بۋىلعان قامىستان جاسالعان فاشينمەن جابۋ ءتارىزدى جۇمىستار قولعا الىندى. ال مۇنداي ءادىس قۇرىلىس شىعىنىن ازايتىپ, ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىردى. سول ۇيلەر مەن قورالار ءالى كۇنگە دەيىن پايدالانىلۋدا. مويىنقۇم ءتارىزدى قۇمدى ءوڭىردى بەرەكەلى, جاسىل جەلەكتى ولكەگە اينالدىردى, اۋىل-ايماقتىڭ اجارىن كىرگىزدى. سان عاسىر بويى بەرەكە-داۋلەتتى ىشىنە بۇگىپ, سىرىن اشپاي قۇلازىپ جاتقان جەرگە تىرشىلىك اكەلۋ ايتباي نازاربەكوۆ باسقارعان كەزدە مويىنقۇمدىقتاردىڭ ەنشىسىنە ءتيدى.
مال شارۋاشىلىعىن ينتەنسيۆتى وركەندەتۋگە بەت بۇرعان جاڭاشىل باسشى ايتباي نازاربەكوۆ باعالى باستامانى رەسپۋبليكادا العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ ءىلىپ اكەتتى. ول مالشى كادرلاردى دايارلاۋعا, توپتىق-بريگادالىق ادىسپەن ەڭبەك ەتۋدى ۇيىمداستىرۋعا, وسى سالادا ەڭبەك ەتۋشىلەردىڭ جۇمىسىن جەڭىلدەتىپ, تۇرمىسىن جاقسارتۋعا ەرەكشە كوڭىل ءبولدى. قۇم جايىلىمدارى مەن تاۋ اڭعارلارىنا ىرىلەندىرىلگەن شوپاندار, باقتاشىلار بريگادالارى قونىس تەپتى. ولارعا ەلەكتر جەلىلەرى تارتىلدى, مونشا, كلۋب, ءۇي سالىندى. جۇمىسقا جاستار كوپتەپ تارتىلدى. ولاردىڭ اراسىندا بىلگەنىن ۇيرەتىپ, اقىل-كەڭەسىن ايامايتىن ەكى مارتە سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى, اتاقتى شوپان جازىلبەك قۋانىشباەۆ باستاعان ەڭبەك ەرلەرى ءدىلداش يتباسوۆا, قۇدايبەرگەن بىرتاەۆ, شومان شارىپباەۆ, قوي قىرقۋدان كەڭەس وداعىنىڭ ەكى دۇركىن چەمپيونى شوتاي تايباعاروۆ, كسرو جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتتارى بولعان شوپاندار مەشىتباي قويشىبەكوۆ, نۇرجامال تۋعانباەۆا, كۇلزادا تىلەۋباەۆا سىندا باسقا دا ەڭبەك مايتالماندارى ءجۇردى. ايتەكەڭ قازاقتىڭ قاسيەتتى قارا شالى اتانعان اتاقتى شوپان جازىلبەك قۋانىشباەۆپەن اقىلداسىپ, كوپ جەتىستىككە جەتتى.
ايتباي جاڭالىققا قۇمار ەدى. مال وسىرۋدەگى سەمەي وبلىسى شۇبارتاۋ اۋدانى جاستارىنىڭ باستاماسى ايتەكەڭدى بەيجاي قالدىرمادى. لەزدە «شۋ» سوۆحوزىنىڭ وزات ءارى جاس شوپان قىزى, كسرو جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى نۇرجامال تۋعانباەۆاعا اۋداندىق گازەت ارقىلى اۋدان جاستارىن مال باعۋعا شاقىرعان ارنايى ۇندەۋ جولداتتى. ۇندەۋدى مەكتەپتى سول جىلى بىتىرگەلى وتىرعان جاس تۇلەكتەر بىردەن قولدادى.
كومسومول-جاستار بريگادالارىندا مال باققان جاستار 3-4 جىلدان كەيىن اۋدان باسشىسىنىڭ ىقپالىمەن جوعارى وقۋ ورىندارىنا ءتۇستى. ولار اۋدانعا جاس مامان بولىپ ورالعاندا ايتباي ولاردى قىزمەتكە ورنالاستىرىپ, ءوزىنىڭ قامقورلىعىنا الدى. 1966 جىلى اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ۇيعارىمى بويىنشا اۋدانىمىزدا جاس شوپاندار ءۇشىن «جازىلبەك مەكتەبى» قۇرىلدى.
ايتباي جاڭا اۋداندى باسقارعان 20 جىلدىڭ ىشىندە تۇرعىن ۇيلەردەن بولەك 14 ورتا, 2 باستاۋىش مەكتەپ, 18 بالاباقشا, 6 پوشتا عيماراتى, 12 مەكتەپ-ينتەرنات, 5 اۋرۋحانا, 5 دارىگەرلىك پۋنكت تيپتىك جوبامەن سالىندى. اۋدان ورتالىعىندا بىرنەشە قاباتتى ءساندى ۇيلەر مەن ايرىقشا جوبامەن 2 قاباتتى اۋداندىق پارتيا, اتقارۋ كوميتەتى, اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسى, تۇرمىس قاجەتىن وتەۋ كومبيناتى, بايلانىس ءۇيى, بانك, ۋچيليششە, مەكتەپ, بالاباقشا سالىنىپ, 3 قاباتتى قوناقۇي, 4-5 قاباتتى تۇرعىن ۇيلەر اۋىل اجارىن اشا ءتۇستى. ال بۇعان اعامىزدىڭ ءوزى رەسپۋبليكالىق گازەتتەن كورىپ, ءزاۋلىم ءارى ساۋلەتتى مادەنيەت سارايى مەن ەڭسەلى ورتالىق ساۋدا ءۇيىنىڭ جوباسىن بەلورۋسسيا مەن ۋكراينادان ارنايى ادام جىبەرىپ الدىرىپ, سالدىرعانىن قوسىڭىز. مۇنداي ساۋلەتتى عيماراتتار باسقا دا ەلدى مەكەندەردە بوي كوتەردى. سول كەزدەگى ەڭ وزەكتى دەگەن جول مەن ەلەكتر ەنەرگياسى ماسەلەلەرى وڭ شەشىمىن تاۋىپ, باس-اياعى 4-5 جىلدىڭ ىشىندە بىرلىك – ۇلانبەل, بىرلىك – حانتاۋ, حانتاۋ – ميرنىي – اقباقاي اۆتوموبيل جولدارى سالىنىپ, اسفالت توسەلدى. «ان-2» ۇشاعى قاتىناي باستادى. الماتى, تاراز قالاسىنا اۋدان ورتالىعىنان «ياك-40» ۇشاعىنىڭ كۇندەلىكتى ۇشۋى ايتباي نازاربەكوۆتىڭ تىكەلەي ەڭبەگى ەكەنىن ايتا كەتكەن ءجون.
اۋدان باسشىسىنىڭ ىقپالىمەن «مويىنقۇم» فولكلورلىق ءان-بي ءانسامبلى الدىمەن 1978 جىلى ماسكەۋ قالاسىندا بۇكىلوداقتىق حالىق شارۋاشىلىق جەتىستىكتەرى كورمەسى مەن بلكجو ورتالىق كوميتەتى وتكىزگەن كونكۋرسقا قاتىسىپ, جۇلدەلى ورالدى. 1979 جىلى كەڭەس وداعىنىڭ پورتۋگالياداعى مادەنيەت كۇندەرىنە قاتىسۋعا مۇمكىندىك الدى.
وسى جەردە جازىلبەك قۋانىشباەۆقا اۋدان ورتالىعىنداعى «جازاتا» ساياباعىندا اتامىزدىڭ كوزى تىرىسىندە-اق الىپ بەينەسى اسقاقتاعانىن ايتا كەتكەن ءجون. ول كەزدە مۇنداي ەڭسەلى ەسكەرتكىش ءتىرى ادامعا قويىلمايتىن. سوندىقتان دا داڭقتى تۇلعانىڭ ەكى جۇلدىزى مەن اتى-ءجونى جازىلعان تاقتاتاستىڭ سىرتى قاپتالىپ, وعان «شوپان اتا» دەپ جازىلعان ەدى. ال كەيىننەن جازەكەڭ 1986 جىلى باقيلىققا اتتانىپ, دەنەسى وسى ەسكەرتكىش ارتىنا قويىلعان سوڭ قاڭىلتىر بۇرانداسى بوساتىلىپ, استىنان «جازىلبەك قۋانىشباەۆ» دەگەن جازۋشىعا كەلگەن دە ونى كورگەن جۇرت تاڭعالعان ەدى. مۇنى ايتباي نازاربەكوۆتىڭ تاپقىرلىعى دەمەسكە شارا جوق.
1973 جىلدان باستاپ اۋداندا قازاقشا كۇرەستەن جازىلبەك قۋانىشباەۆ اتىنداعى رەسپۋبليكالىق تۋرنير وتكىزۋ داستۇرگە اينالدى. ءداستۇرلى تۇردە ءوتىپ تۇرعان تۋرنيردە تۇساۋى كەسىلگەن بالۋاندار كەيىن ازيا, الەم چەمپيونتتارى مەن وليمپيادا ويىندارىندا ەلىمىزدىڭ نامىسىن قورعادى.
1975 جىلى اۋدانعا قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى دىنمۇحامەد احمەت ۇلى قوناەۆ كەلىپ, اتقارىلىپ جاتقان جۇيەلى جۇمىستارعا وڭ باعاسىن بەردى. وسى جولى ايتباي اعا ۇلكەن كىسىگە كوپ نارسەنى كورسەتە ءجۇرىپ, اۋدانعا پايدالى ءبىرشاما ماسەلەنى شەشىپ الدى. ايتباي نازاربەكوۆتىڭ ۇلكەن جەڭىسىنىڭ ءبىرى ارنايى باۋ-باقشا, كوكونىس وسىرەتىن «جاسۇلان» كوكونىس-ءسۇت سوۆحوزىن اشۋى بولدى.
جاڭادان قۇرىلعان اۋداندا كادر تاپشىلىعى بىردەن سەزىلدى. سول تۇستا ايتەكەڭ كوپتەگەن جەرگىلىكتى كادردى تاربيەلەپ, ولارعا قامقور بولدى. بۇگىندە مويىنقۇم ءوندىرىس سالاسى بويىنشا وبلىس كولەمىندەگى الدىڭعى قاتارلى اۋدان ساناتىنا ەنىپ وتىر. مويىنقۇم كەيىنگى جىلدارى اۋىلشارۋاشىلىقتى اۋداننان ونەركاسىپتى اۋدانعا قاراي بەت بۇرىپ, دامۋدىڭ داڭعىل جولىنا ءتۇستى. اقباقايداعى التىن ءوندىرۋ فابريكاسى, مىڭارال, حانتاۋ تسەمەنت, مىڭارال بالىق زاۋىتتارى, شىعاناقتاعى باريت, ميرنىيداعى گرانيت, كومىر ءوندىرۋ كورسەتكىشتەرى بۇگىندە اۋداننىڭ اتىن الىسقا شىعارىپ وتىر. بۇعان ۇلانبەلدىڭ قىزىل تاقتاتاسىن قوسۋعا دا بولادى. مويىنقۇم اۋدانى ىرگەسىنىڭ بەرىك قالانۋىنا زور ۇلەس قوسقان, سارىسۋ توپىراعىندا تۋعان ايتباي نازاربەكوۆتىڭ ەڭبەگى ەرەكشە. ونىڭ يگىلىكتى ىستەرىن مويىنقۇمدىقتار ەشقاشان ۇمىتقان ەمەس, ۇمىتپايدى دا. سودان دا بولار, ءوزىنىڭ تىكەلەي ىقپالىمەن سالىنعان جاسۇلان اۋىلىنا 1997 جىلى ايتباي نازاربەكوۆتىڭ ەسىمى بەرىلدى. سونداي-اق اۋدان ورتالىعىنداعى ءبىر كوشە ونىڭ ەسىمىمەن اتالادى. اۋدان ورتالىعىنداعى «جاز اتا» ساياباعىنداعى ەسكەرتكىشى جازىلبەك اتانىڭ جانىنان ورىن الىپ, ءبىرى باسشى, ءبىرى قوسشى بولعان اۋداننىڭ قوس قايراتكەرىنە اينالعان ەكى ازامات ەلدىڭ بۇگىنگى تىنىس-تىرشىلىگىن الىستان بايقاپ, باعامداپ تۇرعانداي...
ايتباي اعا باسشىلىق قىزمەتتە ءجۇرىپ ەرەن ەڭبەكتىڭ ۇلگىسىن كورسەتۋمەن بىرگە باتىر انا ايتبيكە اپاي ەكەۋى 2 ۇل, 8 قىزدى تاربيەلەدى. ۇلدارىن ۇياعا, قىزدارىن قياعا قوندىرعان ونەگەلى وتباسى بولدى.
ايتباي اعانىڭ ەسىمى مويىنقۇم وڭىرىندە, ءتىپتى جامبىل وبلىسىندا ەرەكشە ىلتيپاتپەن اتالادى. كەزىندە ءوزى قۇرعان اۋدان بۇگىندە تاريحي تاعىلىمى تەرەڭ, بايلىعى ەرەن ولكەگە اينالدى. اۋداننىڭ ابىرويىن اسقاقتاتىپ, مارتەبەسىن كوتەرگەن اعامىزدىڭ ءومىر جولى بارىمىزگە ۇلگى-ونەگە بولىپ قالا بەرەدى.
سۇندەتۋللا ءابىلوۆ,
اقپارات سالاسىنىڭ ۇزدىگى,
مويىنقۇم اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى
جامبىل وبلىسى