ەسسە
بالتاباي
بيىلعى دەمالىسىنىڭ ءبىر اپتاسىن دەرلىك بالتاباي ءوزى بۇرىن ديرەكتور بولىپ قىزمەت اتقارعان قاراقويىن-قاشىرلى جەرىنە ارنادى. اۋىلداردى ارالاپ, اقساقالدارعا سالەم بەردى. كەڭشار تاراردا ەل-جۇرتقا شارۋاشىلىقتىڭ بۇكىل مۇلكى مەن مالىن اركىمنىڭ سىڭىرگەن ەڭبەگىنە قاراي ءبولىپ بەرگەن. قازىر قاراپ وتىرسا, 5 قوي العانى – 50 ت ۇلىك, 5 جىلقى العانى ايعىر ءۇيىردەن مالعا يە. بالتاباي شىن قۋاندى. جەكەنىڭ جاعدايى بارلىق جەردە مۇنداي باقۋات ەمەس. قولىنا تيگەندى تەگىن كەلدىگە ساناپ, از عانا جىلدىڭ اياسىندا بەي-بەرەكەت جۇمساعاندار جەتەدى. كەدەيلىكتىڭ كەپەشىن كيگەن سولار ەندى ۇكىمەتتىڭ ءجاردەمىمەن عانا جان ساقتاپ وتىر. قاراقويىن تۇرعىندارى ولاي ءىستەمەگەن. باردان بەرەكە ساۋىپ, كەڭشار باسشىلارىنىڭ الدىنا سالعان مالىنىڭ قاراسىن از عانا جىلدا كوبەيتىپ, شالقىماسا دا, ەش نارسەدەن تارلىق كورمەي, “قازداي قالقىپ” وتىر.
– بالتاباي, اينالايىن! سەنىڭ جۇرگەن جەرىڭ – قۇت, باسقان ءىزىڭ – بەرەكە عوي. ەلدىڭ قامىن جەگەن ەدىگەدەي سەندەر امان بولىڭدار – دەدى كەرەي اۋىلىنىڭ بۇل سالەم بەرە بارعان قاريالارى سۇيىندىك پەن حاميدوللا, ءتولەباي, قاپەزدەر الىستان ساعىنتىپ كۇتكەن باۋىرلارى كەلگەندەي, قۇشاقتارىنا قۋانا الىسىپ...
...بۇل اۋىل بۇرىندارى ءححىى پارتيا سەزى اتىنداعى كەڭشار ەدى. بالتاباي ىبىرايىمبەكوۆ ديرەكتور بولعان جىلدارى شارۋاشىلىقتا 60 مىڭ قوي مەن 3 مىڭ جىلقى باعىلعان. ءار ءۇيدىڭ كۇبىسى كۇمپىلدەپ, ساباسى سارى قىمىزعا مەلدەك اتقان. كەز كەلگەن شاڭىراقتان اياق ارتار اۆتوكولىك جۇرگەن. ەندى قاراپ وتىرسا, بۇلار سول بەرەكەنى ارتتىرماسا, كەمىتپەپتى. اتاقتى شوپان, سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى داۋلەن تولەۋباەۆتىڭ, لەنين وردەندى جىلقىشى سۇلتانحاميت بالعوجيننىڭ, شارۋاشىلىقتى بالتابايعا دەيىن باسقارىپ, ەن داۋلەتتىڭ ءىرگەتاسىن قالاپ كەتكەن ءتىلەۋبەرگەن مالعاجداروۆتىڭ ەڭبەك ءداستۇرلەرى ەندىگى زاماندا جەكە مەنشىكتىڭ تياناعىنا كوشكەن. اۋىلدىڭ باۋىرى ءبۇتىن, بەرەكەسى قاشپاعان. ءوزى 10 جىل ديرەكتور بولعان كەشەگى كەڭشاردىڭ, بۇگىنگى قازاق اۋىلىنىڭ تىرشىلىك ءتۇتىنىنىڭ ءتۇزۋ ۇشقانى قانداي عاجاپ. تارىعىپ وتىرعان ءبىر شاڭىراق جوق. قاي ۇيگە باس سۇقساڭ دا, داستارقاندارى اس-اۋقاتقا تولىپ تۇر. جۇزدەرى جارقىن, يىندەرى ءبۇتىن. الشاڭ-الشاڭ باسادى بۇل اۋىلداعى جۇرتىڭىز.
– امانجول تولەۋباەۆتىڭ بالاسى شاحماندا مىڭعا تارتا جىلقى بار. اۋىلدىڭ ءبىراز ازاماتى سونىڭ ۇجىمىندا. “جانبوبەك” اۋىلىن مۇحيت دەگەن ازامات باسقارىپ وتىر. ال, “اققولقا” اتتى بۇرىنعى ءبولىمشەنى جانبوبەك باسقارۋدا. وسى جىگىت اۋىلداستارىنا جۇمىس تاۋىپ بەرىپ, بەرەكەسىن كەتىرمەي, شارۋاسىن بىلىكتىلىكپەن ۇستاپ وتىر. اكەسى قابىلدا وسى ءبولىمشەنى كەزىندە 25 جىل باسقارعان. بۇل قونىس قاسيەتتى جەر. ماڭىندا “شۇرىق”, “كوك دوڭباق” سەكىلدى كيەلى بۇلاقتار اعىپ جاتىر. وسىندا سوناۋ عاسىرلار تورىندە ءومىر ءسۇرىپ, حالقىنا شاپاعاتتارى تيگەن ايگىلى قاجىلار كەسەنەلەرى دە جۇرتتىڭ رۋحىنا دەمەۋ بولۋدا, – دەيدى اۋىل تۇرعىندارى.
كوڭىلى توعايعان بالتاباي ەندى ات باسىن ءوزىنىڭ تۋعان جەرى – ارشالى اۋىلىنا بۇردى. مۇنداعى تاۋلار ونشا بيىك ەمەس. ءبىراق, ەتەك-جەڭىن جايا, سايىن دالانىڭ ءبىراز جەرىن باۋىرعا باسقان.
– مىنا تاۋدىڭ ساياسىندا اكە-شەشەم قوي باققان. انام الدىمەن ەگىز تۋعان قوزىلاردى ساۋلىعىنا جاعىزىپ, سودان سوڭ عانا بالعاباي ەكەۋمىزدى ەمىزەدى ەكەن. بالا بولىپ, باقىرىپ جىلاۋدى بىلمەيدى ەكەنبىز-دەدى, بالتاباي قاسىنداعى ساپارلاس سەرىگىنە ءسال ماقتانعانداي. ارعى جاعىندا اۋىلىنا, تۋعان اتاجۇرتىنا دەگەن قۋانىشى مەن ساعىنىشى جاتىر. بىلەتىندەردىڭ ايتۋىنشا, كىندىك قانىڭ تامعان, ءدۇنيەگە شىر ەتىپ تۇسكەن مەكەنگە ايتەۋىر ءبىر سوعىپ تۇرۋىڭ كەرەك. سوندا قۋات, كۇش الاسىڭ. بالتاباي وسىنى سەزەدى. اراعا جىلدار سالىپ, تەڭىز وڭىرىنە اتباسىن بۇرعاندا, بويىندا قىز-قىز قان وينايدى.
...الدىنان ايدىنى شىمىرلاي اعىپ, قۇلانوتپەس” وزەنىنىڭ ءبىر ساعاسى شىعا كەلدى. كولىكتەن ءتۇسىپ, ايدىن سۋىنان الاقانمەن كوسىپ, بەتىنە باستى بالتاباي. بۇل وزەن اقتۇبەككە قاراي اعادى. بالتاباي مەن بالعابايدىڭ 4-5 جاستارداعى كەزى بولسا كەرەك. ەكى ەگىزدى جانىنداي جاقسى كورەتىن شوپان شالقارباي جەزدەلەرى الدىنان قۇلدىراڭداپ جۇگىرىپ شىعاتىن قوس بالدىزىن ءبىرىن الدىنا, ەكىنشىسىن, ارتىنا وتىرعىزىپ الاتىن. ءبىردە شابىنا ءبوگەلەك تيگەن اتى تۋلاپ, قۇلانوتپەس وزەنىنە ءاي-ءشاي جوق قويىپ كەتەدى. كوكتەمنىڭ مول سۋىمەن تولىعا اعىپ جاتقان تەرەڭ سۋعا, ەكى ەگىز ۇل شىم باتا ءجونەلەدى. قارۋلى شالقارباي جان دارمەن وزەن ءتۇبىنە بويلاي ءسۇڭگىپ, ەگىزدەردى قۇتقارىپ قالادى.
– ەندى عۇمىرلارىڭ ۇزاق بولادى ەكەن, ق ۇلىندارىم! ءتىلسىز جاۋدان امان قالدىڭدار دەپ ەڭكىلدەپ جىلاعان ناعاشىلارىنا قالشىلداپ توڭىپ قالعان سابيلەر تاڭدانا قاراعان سوندا...
– سول جولى ەلگە بارعان ساپارىمدا وتكەن ءومىر جولدارىمنىڭ ءبىراز بەلەستەرى ويعا ورالدى. ءوزىم ريزامىن, كەشكەن عۇمىرىما – دەپ, قويادى بالتاكەڭ اڭگىمە ۇستىندە.
تاڭىرگە-تاۋبە! بالتاباي دا, بالعاباي دا وسى جاستارىنا كەلگەنشە كىسىگە قىلداي قيانات جاساماعان. ەكەۋى دە باۋىرمالدىقتارىمەن, العىرلىقتارىمەن, كىسىگە ىستەگەن جاقسىلىقتارىمەن ءماشھۇر جاندار. بالتاباي ەڭبەك جولىن “قورعالجىن” كەڭشارىندا ەسەپشىلىكتەن باستادى. سودان اققالقا ەسىمدى اۋىلداسىمەن تاشكەنتتە وقىعان. ساباقتارى وزبەكشە بولعاننان كەيىن, ءبىلىم الۋدا ونشا ۇزاي الماي ەلگە قايتىپ, اققالقا-مەديتسينا ينستيتۋتىنا, بالتاباي-اۋىل شارۋاشىلىعى وقۋ ورنىنا توقتاعان. 1973 جىلى تسەلينوگراد اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىن تامامداعان بالتاباي قورعالجىننىڭ ء“ۇشسارت”, “نىعىمان”, “اقتۇبەك” بولىمشەلەرىندە كىشى مال مامانى تىزگىنىن ۇستاعان. ىسىنە تياناقتى, جۇمىسىنا پىسىق بالتابايدى قورعالجىن اۋدانىنىڭ سول جىلدارعى باسشىسى ءادىلحان شاباتوۆ بىردەن بايقاپ, كوپ ۇزاتپاي “درۋجبا” كەڭشارىنا باس مال مامانى ەتىپ تاعايىنداعان. ودان اۋپارتكومنىڭ نۇسقاۋشىلىعىنا الىنعان. ىلە ءبولىمدى مەڭگەردى. اۋداندىق كەڭەسكە دەپۋتات بولىپ سايلاندى. ء“ححىى پارتيا سەزى” كەڭشارىنا ديرەكتور بولدى.
ەلىمىز ەگەمەندىك العاندا “مايدان” جشس-ىن قۇردى. ودان ەلوردانىڭ تاپ ەتەگىندەگى قوسشى اۋىلىنا اكىمدىككە سايلاندى. 1932-1937 جىلدارى وسىنداعى تايتوبە اۋىلىندا ايگىلى باتىر راحىمجان قوشقارباەۆ مەكتەپتە ءدارىس العان ەكەن. سول اسىل ازاماتتىڭ ەسىمى ەل جادىندا ءجۇرسىن, ۇرپاققا ۇلاعات بولسىن دەپ, كەلە سالىسىمەن ول تۇرعان ۇيگە مەموريالدى تاقتا ءىلگىزدى. مەكتەپ پەن مەشىتتىڭ ءتوڭىرەگىنە اعاش وتىرعىزدى. استاناعا قاتىناپ تۇراتىن اۆتوبۋس جۇرگىزدى. ون مىڭنان استام تۇرعىنى بار قوسشى اۋىلىندا ءالى ىستەلەتىن جۇمىستار ۇشان-تەڭىز ەدى...
...بىردە بۇعان اكىم تەلەفون شالىپ, تاپ سول ۋاقىتتا رەتى كەلە قويمايتىن شارۋا تاپسىردى. بۇل ورىنداي المايتىنىن ايتتى. سوڭىنان بالتاباي قىزمەتىنەن بوسادى.
– ەڭ باستىسى – قىزمەت ەمەس, قوسشى اۋىلىندا بىتىرمەگەن ءىستەرىم, اتقارا الماي كەتكەن شارۋالارىم شاش ەتەكتەن – دەيدى, – جانارى جارقىلداعان بالتاباي اعامىز.
دۇرىس-اۋ! جونسىزدىككە كونىپ, ايداعانعا جۇرە بەرسە, ازاماتتىڭ ايبىنى قايدا. ەل نە دەيتىن ەدى...
بالعاباي
ەگىزدىڭ سىڭارى بالعابايدى ەل العىر, اسا شيراق جان رەتىندە بىلەدى. كەڭەس ءداۋىرى ۋاقىتىندا اۋىلدىق سوۆەتتەردى باسقارىپ, جەرگىلىكتى كەڭەستەرگە قاتارىنان بىرنەشە مارتە دەپۋتات بولىپ سايلانعان. سايلاۋشىلارىنىڭ اماناتتارىن جوعارىعا جەتكىزدى, ءوزى دە قولىنان كەلگەن قامقورلىقتارىن جاسادى. جەرلەستەرى: “بالەكەڭ ايتپايدى, ايتسا, قايتپايدى” –دەگەن پايىم دا تاراتقان. كەزىندە تسەلينوگرادتىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنىڭ ەكونوميكا فاكۋلتەتىن بىتىرگەن بالعاباي, بيلىك قاي سالاعا جىبەرسە دە, ىسكە دەگەن تىندىرىمدىلىعىمەن, جاۋاپكەرشىلىگىمەن كوزگە تۇسە الدى. سونىسىنا قاراي, شارۋاشىلىقتىڭ باس بۋحگالتەرى, كاسىپوداق كوميتەتىنىڭ ءتوراعاسى, پارتيا ۇيىمىنىڭ حاتشىسى, اۋپارتكوم نۇسقاۋشىسى قىزمەتتەرىن جەمىستى اتقاردى.
جاڭا زاماندا دا اۋىلداردا اكىم بولىپ جۇمىس ىستەدى. ايتەۋىر قاي ماماندىقتىڭ تىزگىنىن ۇستاسا دا حالىقتان ء“اي, كاپىر” دەگەن جامانات اتاق العان جوق. سول “باياعى بالعاباي” قالپىندا, وزگەرمەگەن, قۇبىلماعان بولمىسىندا ءجۇرىپ جاتىر. سوڭىنان استاناعا اۋىسىپ, ءاۋ باستا تەمىر جول كەنتىنىڭ اكىمى بولدى. قالا ىرگەسىندەگى بۇل كەنت تۇرعىندارىنىڭ شەشىمىن كۇتكەن شارۋالارى كوپ ەكەن. بالەكەڭ كەلىسىمەن قاشانعى العىرلىعىنا سالىپ, قالا مەن ەكى اراعا تۇراقتى ءجۇرىپ تۇراتىن اۆتوبۋس قاتىناتتى. بۇرىندارى ىرگەلەرىنەن ءوتىپ بارا جاتقان پويىزدارعا جاندارمەن ىلىگە, مىنە سالاتىن كەنتتىكتەر ەندى اسىقپاي جۇرت قاتارلى ايالدامالاردان اۆتوبۋسقا وتىرىپ, اتتاناتىن بولدى. كوپتەن ىستەمەي تۇرعان, “اتى بار دا زاتى جوق” مونشانىڭ دا كۇندەردىڭ- كۇنىندە قازاندىعىنان بۋى بۇرقىراپ, مۇرجاسىنان ءتۇتىنىن ۇشىرىپ, جۇرتتى ءبىر قۋانتتى. ىرگەسى قانشا قالاعا ءتيىپ تۇر دەسەڭىز دە, كوشەلەرى باتپاقتان, قوقىستاردان ءبىر ارىلمايتىن تەمىر جول كەنتىنىڭ تازالىعى دا بالعاباي اكىم بولىسىمەن رەتكە كەلە باستادى. نەگىزگى ايماقتارعا جاپپاي اعاش وتىرعىزىلدى. اراققا سالىنىپ, ويلارىنا كەلگەندەرىن ىستەۋدى ادەتكە اينالدىرعان كەي ازاماتتارمەن جان-جاقتى تاربيە جۇمىستارىن جۇرگىزدى. كەنت جۇرتىنىڭ قولداعى مالىنىڭ ەسەبى الىندى. تۇرعىندار بۇرىنعىداي ءتورت ت ۇلىگىنىڭ قىستايعى كوڭىن ەندى كوشەگە قالاي-بولسا سولاي توگە سالمايتىن بولدى. مالعا يە شىققان سوڭ, ولار ەگىلگەن جاسىل جەلەكتەرگە جاۋشا تيمەيتىن بولدى. قاي ۇيدە قانشا ت ۇلىك بارىن بىلەتىن پوسەلكە اكىمى شاڭىراق جاعالاپ, تازالىق جونىندە, قوعامدىق ءتارتىپ قاقىندا ۇگىت ايتۋعا دەيىن باردى.
2008 جىلدان بەرى ول جاڭادان اشىلعان ەسىل اۋدانى اكىمىنىڭ باس ينپەكتورى. بالعاباي يبرايمبەكوۆتىڭ قاراۋىندا ەندى وزەننىڭ سول جاعالاۋىنداعى پريگورودنىي, زارەچنىي, تەلمان پوسەلكەلەرى. اتى وزگەردى دەمەسەڭىز, جۇمىس سول باياعىداي. ەڭبەگى جانعان بالعاباي ەلباسىنىڭ جارلىعىمەن “قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىزدىگىنىڭ 10 جىلدىعى”, “استانانىڭ 10 جىلدىعى” مەدالدارىمەن ماراپاتتالدى.
– ادامنىڭ ءوز ءومىرىنىڭ بەلگىلى ءبىر بەلەستەرىنە كوتەرىلۋى بۇل – زاڭدىلىق. ماسەلە, سول ادام جاسىنىڭ ەل ءۇشىن سىڭىرگەن ەڭبەككە, قوعام, وتان ءۇشىن جاساعان يگىلىكتەرگە تولى بولعانى قانداي عانيبەت. ول ءۇشىن قاجىرلى جۇمىس, قاۋقارلى قارەكەت, ادال بەينەت كەرەك – دەيدى بالعاباي.
بالەكەڭ جاس كەزىندە وتان الدىنداعى مىندەتىن پەتروپاۆلوۆسك-كامچاتسكىدە وتەگەن. قىسى قاقاپ تۇراتىن, ايازدارى سۇراپىل وسى ولكەدە ول شىنارداي شىڭدالدى. سولدات ءومىرىنىڭ قيىندىقتارى مارتەنگە سالعان بولاتتاي قايرادى جاس جىگىتتىڭ بولمىسىن. ەڭ الدىمەن, قولعا العان ءىسىن تياناقتى بىتىرۋگە, ۋاقىتپەن ساناسۋعا ۇيرەتتى اسكەر ءومىرى. بالعابايدىڭ تاپ قازىرگى وتى سونبەگەن جىگەرى مەن بولاتتاي بەرىك بولمىسىنان سول ارميادا قالىپتاسقان قايراتتى اڭعاراسىز. ءبىلىم مەن تاجىريبە, ازاماتتىق پەن ادامگەرشىلىك, ەڭبەكقورلىق پەن بەينەتقورلىق جاعىنان ءالى دە الدىنا جان سالمايدى.
سماعۇل راحىمبەك, جۋرناليست.
اقمولا وبلىسى.