ءتورتىنشى مۇناي وڭدەۋ زاۋىتى قاجەت پە؟

«اتامەكەن» ۇكپ باسشىسى را­يىم­بەك باتالوۆ ەلىمىزدە تاعى ءبىر زاۋىت سالىنۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيدى. ونىڭ سوزىنە قا­راعاندا, ءتورتىنشى ءموز-ءدى سالۋ ماۋسىمدىق ديزەل وتى­نى تاپ­شىلىعى پروبلەماسىن شەشەدى.

«ديزەل وتىنى – ەگىن جۇمىس­تا­رىن جۇرگىزۋ مەن ازىق-ت ۇلىك قا­ۋىپ­­سىزدىگى ءۇشىن ءنومىرى ءبىرىنشى ءونىم. سوندىقتان قازىرگى گەوساياسي جاع­­دايعا قاراي وتىرىپ, ەڭ ءبىرىنشى كەزەك­­تە وزگە ەلدەردىڭ ديزەل ونىم­دەرى­نە تاۋەلدىلىكتەن ارىلۋى­مىز كەرەك. بىزدەگى مۇناي وڭدەۋ زاۋىت­تارى­نىڭ قۋاتى جەتكىلىكسىز. تاعى دا بىر­نەشە شاعىن زاۋىت تۇر­عىزۋ قاجەت. مۇمكىن, تاعى ءبىر زاما­ناۋي ءىر­ى مۇناي وڭدەۋ زاۋىت سالۋ قاجەت شىعار. بۇل ءۇشىن ساپالى تالداۋ جۇرگىزگەن ءجون بولادى», دەيدى ر.باتالوۆ.

ەنەرگەتيكا ءمينيسترى بولات اق­شولاقوۆ ءتورتىنشى ءموز-ءدى سال­عانشا, ونىڭ ورنىنا شىمكەنت مۇ­ناي وڭدەۋ زاۋىتىنىڭ قۋات­تى­لى­عىن ارتتىرۋ كەرەك دەپ ەسەپ­تەيدى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل ءوڭىر – مۇناي ونىمدەرىن تۇتىنۋ­دىڭ نەگىزگى نارىعى. ال زاۋىتتا قۋات­تىلىقتى ارتتىرۋعا بايلانىستى قاجەتتى جاعداي بار.

«ول ءاۋ باستا جىلىنا 12 ملن توننا مۇناي وڭدەيدى دەپ جوبالانعان. جالپى زاۋىت شارۋاشىلىعى جانە زاۋىتتىڭ تەرريتورياسى كاسىپ­ورىندى بىرتىندەپ كەڭەيتە تۇ­سۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. جاڭا زاۋىت سالۋ الدەقايدا قىمباتقا تۇسەدى. ودان دا بار زاۋىتتىڭ ءوندىرىسىن ارتتىرعان دۇرىس», دەدى مينيستر.

ونىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, بىردەن 12 ملن توننالىق قۋاتتىلىققا جەتكىزۋ مىندەت ەمەس. ءارى ونداي مولشەرگە تاپ قازىر قاجەتتىلىك تە جوق. ۆەدومستۆو باسشىسىنىڭ پايىمداۋىنشا, جىلىنا 2-3 ملن تونناعا كوبەيتۋ (سوندا جىلىنا 9 ملن توننا قۋاتتىلىق بولادى – رەد.) – قولايلى نۇسقا. الايدا مۇنىڭ ءوزى قابىلدانعان شەشىم ەمەس. ويتكەنى ەلىمىزدە وتىن كولەمى جەتكىلىكتى جانە قازاقستاندا بۇل ءونىم ءۇشىن ەكسپورت نارىعى دا اسا ۇلكەن ەمەس.

«ورتالىق ازيا وتىندى كوپ تۇتىنبايدى, ال رەسەيدىڭ ءوز وندىرىسىندە پروفيتسيت بولىپ جاتىر», دەيدى ول.

جاقىندا عانا قىتايلىق PetroChina مۇناي-گاز كومپانياسى­نىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى حۋان يۋنچ­جان مەن «قازمۇنايگاز» باسشىسى ماعزۇم مىرزاعاليەۆتىڭ كەزدە­سۋىندە (ونلاين) بىرنەشە تاقىرىپ كوتەرىلدى. ونىڭ ىشىندە قىتايعا مۇناي جەتكىزۋ كولەمىن ارتتىرۋ, گەولوگيالىق بارلاۋ سالاسىنداعى كووپەراتسيا ماسەلەلەرىمەن قاتار, شىمكەنت ءموز-ءىنىڭ قۋاتتىلىعىن ارتتىرۋ جايى دا بار.

ماماندار قۋاتتىلىقتى ارتتىرۋ ءوز الدىنا, اۋەلى شيكىزات پروبلەماسىن شەشىپ الۋ كەرەگىن ايتادى. تەلەگرامداعى ENERGY MONITOR كانالىنىڭ جازۋىنشا, قازىر قىزىلورداداعى مۇناي ءوندىرىسى جىلىنا ورتاشا 6 پايىزعا تومەندەپ جاتىر.

«ەگەر 2007 جىلى قىزىلوردا 11,7 ملن توننا مۇناي وندىرسە, 2022 جىلى 4,2 ملن توننادان دا از ءون­دىرىس جاساۋ جوسپارلانىپ وتىر. سو­نىمەن قاتار پاۆلودار ءموز-ىنە جەتكىزىلىپ وتىرعان رەسەيلىك مۇناي كولەمىن قازاقستان-قىتاي مۇناي قۇبىرى ارقىلى اۋىس­تىرۋ كەرەك. جالعىز شەشىم – قازاقستاندىق مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىن شيكىزاتپەن قامتاماسىز ەتۋ جانە قىتايعا قازاقستاندىق مۇناي ەكسپورتىن قازىرگى 1 ملن توننادان 10 ملن تونناعا دەيىن ۇلعايتۋ ماقساتىندا قۋاتى جىلىنا 20 ملن تونناعا دەيىن جەتەتىن جاڭا «اتىراۋ – كەڭقياق» مۇناي قۇبىرىن سالۋ قاجەت بولىپ تۇر. بۇل – رەسەي مۇنايىنىڭ قازاقستان ارقىلى قىتايعا جىلىنا 10 ملن توننا كولەمىندە ءترانزيتىن ەسەپكە الماعانداعى ەسەپ. قىتايلىق ينۆەستورلاردى قانشا جەردەن جاقسى كورمەسەك تە, ولار قازاقستاننىڭ ىشىندە مۇناي قۇبىرلارىن سالىپ, مۇنايدى قازاقستاندىق ءموز-دەرگە وزىندىك قۇنىمەن پارا-پار دەڭگەيدە جەتكىزىپ بەرەدى ء(وندىرىستىڭ 70 پايىزىنا دەيىن), ءموز-دەردى مودەرنيزاتسيالاۋعا قاتىسادى», دەپ جازادى كانال ساراپشىلارى.

ساراپشىلاردىڭ دەرەگىنشە, 2016 جىلى ەلدەگى ءۇش ءىرى ءموز بەنزين بويىنشا نارىق قاجەتتىلىگىن – 70 پايىزعا, ديزەل بويىنشا – 90 پايىزعا, ال اۋە كەروسينى بويىنشا 50 پايىزعا جاۋىپ تۇردى. 2018 جىلعى جاڭعىرتۋدان سوڭ (قۇنى 6 ملرد دوللار بولعان) ءۇش ءموز ىشكى نارىق قاجەتىن 100 پايىزعا وتەي باستادى. بىلتىرعى KazEnergy بايان­داماسى بويىنشا ەلىمىزدە 2050 جىلعا دەيىن جانار-جاعارماي, اۋە كەروسينى جانە ديزەل بويىنشا تاپشىلىق بولمايدى.

«قازمۇنايگاز» باسقارما توراعاسى­نىڭ ورىنباسارى ارمان قا­يىر­دەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, اسىرە­سە, رەسەي, وزبەكستان جانە قىرعىز­ستانمەن شەكارالاس ايماقتار­داعى سۇرانىس جوعارى. اتالعان ەل­دەر­دەن كەلەتىن جۇك كولىكتەرىنىڭ قازاقستاندى ترانزيتتىك جانارماي نۇكتەسى رەتىندە پايدالانۋى ديزەل وتىنىنا دەگەن سۇرانىستى ارتتىرا تۇسكەن. بۇل رەتتە ديزەل وتىنىن كونتراباندالىق جولمەن شىعارۋ ماسەلەسى دە بار. ديزەل وتىنىنىڭ بولشەك باعاسى رەسەيدەگى باعادان 1,5 ەسە ارزان. سونىڭ سالدارىنان قازاقستاندىق ارزان باعا كورشى ەلدەردىڭ نارىعىن اۆتوماتتى تۇردە سۋبسيديالاپ وتىر. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, ديزەل وتىنىن قازىرگى تۇتىنۋ كورسەتكىشى 2020 جىلمەن سالىستىرعاندا 800 مىڭ تونناعا وسكەن. پاندەميا جىلىندا 4,7 ملن توننا تۇتىنىلسا, بيىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 5,5 ملن توننا ديزەل وتىنى ساتىپ الىنادى دەگەن بولجام بار.

«كتك-نىڭ قايتا-قايتا توقتاپ قالۋ تاۋەكەلىنە بايلانىستى ءتورتىن­شى ءىرى ءموز قۇرىلىسىن باس­تاۋ يدەياسى تۋىندايدى. قازىر ءبىزدىڭ بۇكىل مۇنا­يىمىز رەسەي تەرريتورياسى ارقى­لى ەكسپورتتالادى, ال كەنەتتەن ول مار­شرۋت توقتاپ قالعان جاعدايدا بار­لىق مۇنايدى نەلىكتەن وزىمىزدە وڭدەمەسكە. ءتورتىنشى ءىرى ءموز-ءدىڭ قا­جەتتىلىگى مۇناي ونىمدەرىن ەكسپورتقا شىعارۋ بويىنشا عانا تۋىندايدى. تەو­ريادا بۇل وتە جاقسى بيزنەس-مۇم­كىندىك. بىراق ول ءۇشىن نارىقتى زەرت­تەۋ كەرەك: كورشىلەس ەلدەردەن ج­اقىن 5-10 جىلدا سۇرانىس بولا ما؟ سىرتتان سۇرانىس بولسا, سالۋعا قار­جىلىق مۇمكىندىك بولسا, نەگە سالماس­قا. بىراق بۇل جەردە نازار اۋدا­رار­لىق ماڭىزدى جايت بار, ونى مەملە­كەت اقشاسىن تارتپاي, جەكە ينۆەس­تور سالسىن. زاۋىت قۇرىلىسىن بيزنەس قانا جەدەل ءارى ءتيىمدى جۇزەگە اسىر­ادى», دەپ پىكىر بىلدىرەدى Energy Analytics كانالى.

ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ دەرەگىنشە, 2021 جىلدىڭ قورىتىن­دىسى بويىنشا 85,7 ملن توننا مۇناي وندىرىلگەن. سونىڭ 67,6 ملن تونناسى ەكسپورتتالىپ, 17,1 ملن توننا مۇناي قايتا وڭدەلىپ, 13,1 ملن توننا مۇناي ونىمدەرى ءوندىرىلدى. بۇل رەتتە بىلتىر جىل بويى ءىرى ءۇش مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىندا 4,8 ملن توننا اۆتوبەنزين, 4,9 ملن توننا ديزەل وتىنى, 0,6 ملن توننا اۋە كەروسينى, 0,24 ملن توننا مازۋت شىعارىلدى.

ال 2022 جىلدىڭ 12 شىلدەسىنەن باستاپ مۇناي ونىمدەرىنىڭ ەكسپورتىنا جاڭا تىيىم ەنگىزىلدى. بۇل تۋرا­لى ەنەرگەتيكا, قارجى, ىشكى ىستەر مينيسترلىكتەرى جانە ۇقك بىر­لەس­كەن بۇيرىق دايىنداعان ەدى. بۇي­رىق اياسىندا ەل اۋماعىنان اۆتوبەن­زين, دي­زەل وتىنى جانە مۇناي ونىم­دەرى­نىڭ جەكەلەگەن تۇرلەرىن اۆتومو­بيل­مەن الىپ كەتۋگە تىيىم سالىندى.

2022 جىلدىڭ 9 ايىندا اتىراۋ ءموز-ءى 4,2 ملن توننا مۇناي وڭدەگەن. بۇل – بىلتىرعى جوسپارلاۋدان 112 مىڭ تونناعا جوعارى كورسەتكىش. سونىڭ ىشىندە 1 ملن توننا اۆتوبەنزين, 1,2 ملن توننا ديزەل وتىنى, 114 مىڭ توننا اۋە كەروسينى جانە وز­گە دە مۇناي ونىمدەرى وندىرىلگەن. شىم­كەنت ءموز-ءى بيىلعى 7 ايدا 3,5 ملن توننا مۇناي وڭدەدى: 1,2 ملن تون­نا – اۆتوبەنزين, 1,1 ملن توننا – دي­زەل وتىنى, 204 مىڭ توننا – اۋە كە­روسينى جانە باسقا دا مۇناي ونىمدەرى بار.

ال مۇناي ءوندىرىسىنىڭ جالپى مالىمەتىنە كەلەر بولساق, 17 قازان كۇنى ەلىمىزدە 200 مىڭ توننا مۇناي جانە گاز كوندەنساتى, 113,6 ملن تەك­شە مەتر گاز وندىرىلگەن. مۇناي وڭ­دەۋ زاۋىتتارىندا 47,9 مىڭ توننا مۇ­­­ناي قايتا وڭدەۋدەن وتكەن. مۇ­ناي­­­دىڭ نارىقتاعى باعاسى ازىرگە تو­مەن, 17 قازانداعى جاعداي بويىن­شا WTI مۇنايى – باررەلىنە 85,46 دوللار بولسا, Brent ماركالى مۇنايدىڭ بار­رەلى 91,62 دوللارعا باعالانىپ وتىر.