جيىرما جىلعا جۋىق ءتۇۋ تۇكپىردەگى تارباعاتاي جايلاۋىندا التايدىڭ تۇمسا تابيعاتىن قىزعىشتاي قورىپ وتىرعان تايكە قابدىراش ۇلى مەن تاتيانا جانۇزاققىزىنىڭ ومىرلەرى كىتاپقا جۇك...
كۇزدىڭ ورتا شەنى. تارباعاتاي جايلاۋىنا سالقىن ءتۇسىپ قالعان شىعار دەپ, سومكەمىزگە قابات-قابات كيىم سالىپ العانبىز. سويتسەك, كۇندىز جىپ-جىلى, ميزام شۋاق. تۇنەۋگۇنى توبىقتان جاۋعان قار ەرىپ كەتىپتى. ايتپەسە, مىناۋ بيىككە قار ەرتە ءتۇسىپ, ءساۋىر سوڭىندا عانا ەرىنشەكتەنە ەريتىن.
جايلاۋعا قاس قارايعاندا جەتىپ قۇلاعانبىز. تاڭ قىلاڭ بەرە ۇيقى شايداي اشىلدى. ءتۇن اۋعانشا شىتىرلاپ جانعان قىزىل قاراعايدىڭ قىزۋى ءالى تارقاي قويماعان. تەرەزەگە كوز قيىعىمدى سالىپ ەدىم, جايداق اسۋىنداعى شاعىل تاستار جارقىراپ تۇر. كۇن شۋاعى شىڭنىڭ كەپەشىنە عانا ءتۇسىپ ۇلگەرگەن. ەتەك جاعى كولەڭكە. ەتەك دەپ وتىرعان جەردىڭ ءوزى, تەڭىز دەڭگەيىنەن ەكى-ەكى جارىم مىڭ مەتر بيىك. تومەندەگى اۋىلعا قۇداي بىلەر, تاڭ سىز بەرە قويماعان شىعار. تاۋ باسىنداعى تىرشىلىك ەرتە باستالدى. مەن كيىنىپ, تىسقا شىققانشا, ءۇي يەلەرى ون-ون بەس سيىردى ساۋىپ, ورىسكە قاراي باعىتتاپ جىبەرگەن. سۇتكە تىڭقيا تويعان تارعىل مىسىق تابالدىرىقتا جۋىنىپ وتىر. ءيا, ءورىس دەيتىندەي, مۇندا جەرگە تالاس جوق. ءتورت ت ۇلىك تاڭداعانىن جەيدى. جىل ون ەكى اي تارباعاتايدىڭ تۇكپىرىندە ەكىنىڭ ءبىرى مال باعا الماعان سوڭ دا جايىلىم كەڭ, شابىندىق جەتەدى. سەبەبى قىستا يرەك جولمەن ورلەپ, تاۋ باسىنا كوتەرىلۋىڭ قيامەت-قايىم. ءشوپ شاۋىپ العان كۇننىڭ وزىندە ونى اۋىلعا جەتكىزۋ وڭاي شارۋا ەمەس. جازدىڭ كۇنى ىڭىرانىپ, ىشقىنا جەتىپ جۇرگەن كولىك ءبىر قار باسقان سوڭ-اق دوڭگەلەك سالمايدى.
قابا وزەنى بويىنداعى جالعىز شاڭىراقتا كاتونقاراعاي مەملەكەتتىك تابيعي ۇلتتىق پاركىنىڭ ينسپەكتورى تايكە قابدىراش ۇلى مەن تاتيانا جانۇزاققىزى تۇرادى. جيىرما جىلدان بەرى تسيۆيليزاتسيادان جىراقتا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان بۇل وتباسىنىڭ تىرشىلىگىن باتىرلىق دەر ەدىم. باتىرلىق دەمەكشى, ناۋرىز ايىندا الپىستى القىمداپ قالعان تاتيانا جانۇزاققىزى اتپەن اۋىلعا ءتۇسىپ, اس-سۋىن تەڭدەپ العان سوڭ كەرى قايتقان عوي. شىڭعىستايدىڭ تۇسىنان توتەسىنەن شىققانداعى تىكتە استىنداعى اتى زورىعىپ كەتسە كەرەك, قاسات قاردى ومبىلاپ بارىپ قۇلاپتى. اتتىڭ قايتا تۇرماسىن بىردەن بايقاعان ول باۋىزداپ جىبەرىپ, كوز بايلانعانشا سويىپ العان. ارام ولتىرمەيىن دەگەنى عوي.
تاۋ اراسىنداعى ءتۇن كوزگە تۇرتسە كورگىسىز, قاراڭعى. ونىڭ ۇستىنە, ۇيگە دەيىنگى جول جاياۋعا جاقىن ەمەس. ماڭايدى يت-قۇس تورۋىلداپ جۇرەتىنى تاعى بار. نە دە بولسا, تاڭنىڭ اعارعانىن كۇتەيىن دەپ, سامىرسىن تۇبىندە مىزعىپ كەتكەنگە ۇقسايدى. ءدال سول ۋاقىتتا تۇمسىعىمەن جەر سىزىپ جۇرەتىن قۇنۋ دەي-تۇعىن اڭ جاسىرىپ قويعان ەتتىڭ جۇلما-جۇلماسىن شىعارىپ كەتكەن. تىمىسكىلەنگەن جىرتقىش ەت بولماسا, ادامعا شابار ما ەدى؟! ءسويتىپ, تاتيانا جانۇزاققىزى كەلەسى كۇنى ۇيىنە ازەر ىلىنگەن. ونىڭ مىقتىلىعى, قايسارلىعى ايەل زاتىن قويىپ, كەيبىر جىگىتتەردىڭ بويىندا جوق. الا جازداي التايدىڭ بەرگەن ىرزىعىن جيناپ الۋ ءۇشىن تىنباي ەڭبەكتەنەدى. ءۇي شارۋاسىن رەتتەپ العان سوڭ كۇرەڭ قاسقاسىن ءمىنىپ, تاۋ-تاستى ارالاپ كەتەر ەدى. بۇلدىرگەن, كوك بۇلدىرگەن, قوي بۇلدىرگەن سەكىلدى تاتتىلەردى تەرىپ اكەلىپ, توساپ قايناتادى. ونى قويشى, بالقاراعاي جيناۋدا الدىنا جان سالمايدى. الپىستاعى ايەل زاتىنىڭ تەڭسەلىپ تۇرعان بيىك سامىرسىنعا ورمەلەپ شىعىپ, بالقاراعاي سوعىپ جۇرگەنىن كورىپ پە ەدىڭىز؟! ءتىل-كوزىمىز تاسقا, ءالى شيراق. سيىرىن ساۋىپ, قۇرتىن قايناتىپ, مايىن شايقاپ وتىر. اۋىلدى قويىپ, قالاداعى ايەلدىڭ كۇيكى تىرلىگى ءبىتىپ بەرمەيتىنىن ويلاساق, تاتيانا اپايدىڭ ەڭبەكقورلىعىنا تاڭداي قاعىپ, باس شايقاماسقا امالىڭ جوق. تاناۋىنا سۋ جەتپەي جۇرسە دە, جۇزىنەن جىلىلىق كەتپەيدى. سابىرلى. شىركىن دەدىم; كۇنى, اپتاسى, ءتىپتى ءومىرى ۇيالى تەلەفوندا ءوتىپ جاتقان قىز-كەلىنشەكتەردى وسىندا اكەلىپ, ءبىر اپتا تۇرعىزار ما ەدى؟! اپتاڭ نە, ءبىر كۇن شىداي ما؟!
جولداسى تايكە قابدىراش ۇلى كاتونقاراعاي مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركىنىڭ تارباعاتاي ۋچاسكەسى بويىنشا ينسپەكتور بولىپ, ۇزاق جىل قىزمەت ەتكەن. كۇنى كەشە عانا قۇرمەتتى زەينەت دەمالىسىنا شىقتى. قار تۇسكەن سوڭ جيىرما جىل جايلاعان جەردەن اۋىلعا كوشپەك ويلارى بار. زامان تىلىمەن ايتساق, تاۋ باسىنداعى ميسسياسى وسىمەن اياقتالدى. دەسە دە, تارباعاتاي توسىنە ابدەن باۋىر باسىپ قالعان ولار ءۇشىن اۋىلعا ءتۇسۋ وڭاي سوقپاي تۇر. توڭىرەككە قايتا-قايتا ءدۇربى سالادى. قيماستىق سەزىم بار, بىلەم.
***
– بۇلاندى قارا, كۇندە سۋاتقا ءتۇسىپ ءجۇر, – دەدى تايكە قابدىراش ۇلى ماعان ءدۇربىسىن ۇسىنىپ جاتىپ. قىزىق, اۋلاسىنان شىقپاي-اق ءتۇز تۇياقتىلارىن باعىپ وتىرعان ىسپەتتى. شىنىندا دا, ءمۇيىزى كۇرەكتەي بۇلان وزەننىڭ ارعى جاعاسىنا الاڭسىز كەلىپ, قابانىڭ سۋىن قانىپ ءىشتى. ەزۋىنەن سۋىن سورعالاتىپ تۇرىپ, ماڭعازدانا جان-جاعىنا قارادى. ساق جانۋار عوي. ءبىزدى بايقاعانىمەن, قاۋىپتىڭ جوعىن بىلەدى.
– اڭ كوپ قازىر. بىلاي شىقساڭ, مارال, ايۋ, تاۋتەكە, كۇدىر, قۇنۋ, سۋىر, بۇلعىن سەكىلدى اڭدار ءجيى كەزدەسەدى, – دەيدى ينسپەكتور.
– جيىرما جىل وتىرعاندا, قار بارىسىن دا كورگەن شىعارسىز, – دەدىم.
– جو-جوق, ءبىر-اق رەت ءىزىن كوردىم, – دەي بەرگەندە ءۇي جاقتان تاتيانا اپاي شايعا شاقىردى. تاڭعى شاي. باستاۋدىڭ مۇزداي سۋىنا بەتى-قولىمىزدى جۋىپ بارىپ, داستارقانعا جايعاستىق. تەرەزەدەگى ەسكىلەۋ ساعات ءتىلى التىنى كورسەتىپ تۇر. بۇل ۋاقىتتا بىرەۋلەر شىرت ۇيقىدان ويانا قويماسا, ەندى ءبىرى قىرۋار شارۋا تىندىرىپ تاستاعان.
– 2004 جىلى تارباعاتاي ۋچاسكەسىنە ينسپەكتور بولىپ جۇمىسقا ورنالاستىم. سودان بەرى تابان اۋدارماي وسى جاقتا جۇمىس ىستەپ كەلەمىن. مىندەتىمىز – اڭ-قۇستاردى قورعاۋ, زاڭسىز اعاش كەسۋگە جول بەرمەۋ دەگەندەي. سودان سوڭ, دالا جانۋارلارىنا جەمشوبىن دايىندايمىز, تۇزىن قويامىز. ءبارىن قويشى, ەڭ قاۋىپتىسى – ءورت. ءورت شىعىپ كەتپەسە ەكەن دەپ قۇدايدان كۇندە تىلەيمىز! مايى شىعىپ تۇرعان قالىڭ قاراعايعا وت ءتيدى مە, سىر ەتە تۇسەدى. كۇنى كەشە, مارقاكول جاق ورتەندى. ونداي ءورتتى سوندىرۋگە بىزدە قاۋقارلى تەحنيكا جوق. قولىمىزدان الدىن الۋ عانا كەلەدى. ونىڭ وزىندە, تۋريستەردىڭ تابيعاتتا دەمالۋ مادەنيەتى قالىپتاسپاعان. ءتۋريزمنىڭ دامىعانى جاقسى, بىراق كۇل-قوقىستارىن شاشپاي, وزدەرىمەن الىپ كەتسە شىركىن. ءورت تە ادامداردىڭ كەسىرىنەن تۇتانادى. جابىلىپ ءجۇرىپ سوندىرەمىز عوي, تابيعاتقا وبال, – دەپ, ءبىراز ماسەلەنى قوزعاي كەلە سۇق ساۋساعىن شوشايتىپ تۇرىپ, ءسال ويلاندى دا; – مىنانى جازىپ ال دا, پرەزيدەنتكە جەتكىز, دەدى بۇيىرا.
– «ۇلتتىق پارك» دەگەن دارداي اتىمىز بار. ال ورمانشىلاردىڭ جالاقىسى از. مەنى قويشى, زەينەتكە شىقتىم. وتباسىن اسىراپ وتىرعان جاس جىگىتتەرگە وبال عوي. قىسى-جازى ءۇي بەتىن كورمەيدى. تاۋىم, تاسىم, التايىم دەپ اتتان تۇسپەي ءجۇر. تابىستارىنان شابىستارى كوپ, – دەپ ماعان امانات ايتقانداي بولدى.
ءسوزىنىڭ جانى بار. التايدىڭ بار بايلىعىنا, بار سۇلۋلىعىنا قورعانداي بولىپ جۇرگەن ورمانشىلاردىڭ ايلىقتارى شايلىقتان اسپايدى. قىمباتشىلىق بولسا, كۇننەن كۇنگە قىسىپ بارادى. بۇعان مەملەكەت تاراپىنان شىنايى كوڭىل اۋدارىلىپ, تۇكپىردەگى ورمانشىنىڭ ءسوزى ارقا توسىندەگى اقورداعا جەتسە دەيمىز. جەتە سالا, ءتيىستى تاپسىرمالار بەرىلسە دەيمىز.
***
باياعىدا تارباعاتايدا ورمانشى بولىپ, امانتاي قىسەكين دەگەن وتىرعان. ءدۇر كىسى ەدى. زاماننىڭ كەڭ كۇنىندە كولدەنەڭ كوك اتتىعا اڭ اتقىزىپ, اعاش جىعۋعا رۇقسات بەرمەيتىن. اۋىلداستاردان ەستيمىز عوي; امانتاي ورمانشى ءبىر كۇنى ەسىكتىڭ الدىندا وتىرسا, اڭ اۋلاۋعا وبلىستان با, «مىقتىلار» كەلگەن كورىنەدى. قولدارىندا تىلدەي قاعاز جوق, اڭشىلىق قۇرماقشى. ورمانشىنىڭ ەسكەرتۋىنە قۇلاق اسپاستان, كولىكتەرىن ءدۇر ەتكىزىپ, تايگاعا قاراي زۋلاي جونەلگەن. ءسال ۇزاي بەرە, اشۋى كەلگەن امانتاي ورمانشى قوس اۋىزىن الىپ شىعىپ, دوڭگەلەككە ءسال جەتكىزبەي كوزدەپ تۇرىپ, شۇرىپپەنى باسقان كورىنەدى. الىپ ۇشىپ بارا جاتقان گاز-66 كولىگى كىلت توقتايدى داعى, كەرى اينالىپ قاشا جونەلىپتى. سودان كەيىن اڭشى اتاۋلى تارباعاتايعا جولاي قويماعان ەكەن. (بالكىم, سوڭعى سويلەمدى براكونەرلەر وقىپ, مىرس ەتكەن دە شىعار)
***
ورتاڭعى بولمەدەگى جەر ۇستەلدە گازەت-جۋرنالدار جينالىپ تۇر. قوپارىلىستىرىپ قاراسام, ءوزىمىزدىڭ «Egemen Qazaqstan» مەن وبلىستىق «Didar» گازەتتەرى. قۋانىپ كەتكەننەن بە, مىنانى پوشتاشى اكەلە مە دەپپىن عوي.
– پوشتاشى الدىمەن اۋىلعا تاراتىپ السىن. مىنا تاۋدىڭ باسىنا اپتا سايىن پوشتا كەلسە, اۋىلعا كوشىپ نەمىز بار, – دەدى ءازىل-شىنىن ارالاستىرا سويلەگەن ورمانشى.
– اپايدىڭ كۇيكى تىرلىگىن بايقادىم. ءبىتىپ بەرمەيتىن سياقتى. ءسىز شە, بوس ۋاقىتتا نە ىستەيسىز؟ تەلەديدار كورسەتپەيدى, كۇننەن قۋات الىپ وتىرعان ەلەكتردىڭ ءوزى شەكتەۋلى, – دەدىم گازەت بەتتەرىن پاراقتاپ تۇرىپ.
– مەنىڭ دە جۇمىسىم باستان اسادى. قول قالت ەتسە, گازەتتەن, گازەت قويماي وقىپ شىعامىن. اۋىلعا تۇسكەن سايىن ءار ءنومىرىن جيىپ-تەرىپ الىپ كەتەمىن دە, ەلدەگى جاڭالىقتى گازەتتەن وقىپ بىلەمىن. سەن مەنى مالىن ورگىزىپ قويىپ, قىمىز ءىشىپ جاتىر دەپ ويلاپ تۇرسىڭ عوي ءا؟! ءجۇر, مەن ساعان جۇمىسىمدى كورسەتەيىن, – دەپ قارق-قارق كۇلە كوك اتتى ەرتتەپ, تىزگىنىن ۇستاتتى. ءوزى تۇرقى قىسقالاۋ تورى اتقا قوندى.
كۇن ارقان بويى كوتەرىلىپ قالعان. ۇزەڭگىلەسە وزەن بويىنداعى سوقپاقپەن ورلەپ كەلەمىز. وسى جولمەن شىعىسقا تۋرا تارتا بەرسەڭ, انە-مىنە قىتايدىڭ شەكاراسى. التاي – كۇزدىڭ كۇنى ۇزاتىلار قىزداي قۇلپىرا تۇسەدى. ءدال وسى مەزگىلدە قاي تۇستا قانداي اعاش ءوسىپ تۇرعانىن اڭعارۋ وپ-وڭاي. جاپىراقتارى قىزعىلت تارتىپ بارا جاتسا – مويىل, سارعايسا – قايىڭ دەپ توپشىلادىم. ال قىلقان جاپىراقتى اعاشتار ماڭگى جاسىل. اڭ كەزدەسىپ قالار دەپ, جان-جاققا قىراعىلانا قاراپ كەلەمىن. وقتىن-وقتىن قۇستاردىڭ سايراعان ءۇنى ەستىلەدى.
– مىنە, وزىمە بەكىتىلگەن اۋماقتىڭ ادام جۇرەدى-اۋ دەگەن توڭىرەكتەرىن اتپەن ارالايمىن. كوكتەم مەن كۇزدە اڭ ساناق باستالادى. قاي اڭنىڭ قاي قولاتتى مەكەن ەتەتىنىن ابدەن ءبىلىپ الدىم. ميگراتسيالايتىن ۋاقىتى مەن سوقپاقتارىنا دەيىن باقىلادىم. تۋريستەردى ايتامىن, تابيعاتتىڭ وسىلاي قۇلپىرىپ تۇرعان كەزىندە كەلمەي مە؟! – دەپ اسپانمەن استاسقان التايدىڭ اسقارالى شىڭدارىنا مەيىرىمىن توگە كوز تاستادى.
كۇندەلىكتى كورىپ جۇرگەن تابيعاتقا جاڭا كورگەندەي ينسپەكتوردىڭ ءوزى تامسانىپ كەلەدى. مىناۋ عاجاپتى اسفالتتان اسپاعان بىرەۋ كورسە, ءوز كوزىنە ءوزى سەنبەي اھ ۇرار ما ەدى؟! ءاي بىراق, سۇلۋلىقتى كورە دە ءبىلۋ كەرەك. كوزبەن كورۋ ءبىر باسقا دا, ماحابباتپەن قاراۋ مۇلدەم باسقا.
– ىرگەدەگى قارا قابا وزەنى. ەندى اق قابا, اراساندى قابا, تەمىر قابا, تەنتەك قابا, جامان قابا دەگەن وزەندەر بار. ولار قىتايعا ءوتىپ, قايتا قارا ەرتىس بولىپ شىعادى. بۇركىت ۇيا, كولدەنەڭ بۇلاق, تورقۋىس, قىز سۋرەتى, سولدات ءۇيى, التى قىز, مۇزبەل, قوس جۇرەك, تەسىكتاس, ەربالانىڭ اۋىز ءۇيى دەگەن جەرلەر وسىندا, تارباعاتاي جايلاۋىندا, – دەپ كورگەن-بىلگەنىمەن ءبولىسىپ كەلەدى تايكە قابدىراش ۇلى.
ايتقانداي-اق, ەربالانىڭ اۋىز ءۇيى تۋرالى ەستەلىك ەسكە ءتۇستى. شىڭعىستاي اۋىلىنىڭ قارياسى ءشامشاريا نۇعىمانقىزى 1930 جىلدارى ەربالا دەگەن اڭشىنىڭ وتكەنىن ايتىپ وتىراتىن. اڭشى اشارشىلىق جىلدارى تاۋ كەزىپ ءجۇرىپ, اۋىلىن اشتان امان الىپ قالعان ەكەن. كەي كەزدەرى ايۋعا دەيىن اۋلاپ اكەلىپ, اۋىلداستارىنا تاراتىپتى. تەگى, تارباعاتايداعى ەربالانىڭ اۋىز ءۇيى دەي-تۇعىن جەردە سول اڭشىنىڭ تۇراعى بولعان شىعار.
سول جاعىمىزداعى اسقاردىڭ ارعى جاعى ارشاتى. ودان ءارى – شىندىعاتاي. ول جاقتا دا قىسى-جازى ينسپەكتور وتىر. قايتا, ونىڭ شۇيىركەلەسەتىندەي نەرۋ دەگەن كورشىسى بار. نەرۋ نىعمەتولدا ۇلى بۇل جالعاننىڭ ەسىگىن اشقالى اتا-بابا جەرىنەن قونىس اۋدارماعان. قىستاعاندا, سارىكولگە شىعىپ, جازدا قاراكەزەڭ, شولاقبايدى جايلايدى. اتاسى قاسىمقان پاتشا ۇكىمەتىنىڭ قىسىمىنان قاشىپ, قىتاي اسقان. كەيىن زامان تىنىشتالعاندا قايتا كەلىپ, سارىكولدى مەكەن ەتكەن. سودان بەرى بابا جەرىنەن مال تۇياعى كەتپەگەن.
شۋ-شۋلەپ كەلەمىز. ماڭداي تۇستان شاعىل تاستى اپپاق تاۋ كورىندى. وزگەلەردەن دارا تۇر. كاتونقاراعايلىقتار حرۋستال تاۋى دەسە, قىتاي جاقتاعى اعايىندار دوستىق شوقىسى دەيدى. حرۋستال دەيتىندەرى, 1935 جىلعا دەيىن تاۋدان حرۋستال قازعان ەكەن. ال ارعى بەتتەگى اعايىنداردىڭ ايتۋىنشا, تاۋ رەسەي, موڭعوليا, قىتاي, قازاقستان مەملەكەتتەرىنىڭ تۇيىسكەن تۇسىندا تۇرعاندىقتان, دوستىق شوقىسى دەپ اتالعان. ءاۋمين دەيىك! اق نيەتىممەن اپپاق بيىككە قاراپ تۇرىپ, شەكارالاس جاتقان ءتورت ەلدىڭ دوستىعى اجىراماسىن, ەل ىرگەسى ءبۇتىن بولسىن, بەيبىت ءومىر سۇرەيىك دەپ تىلەدىم!
جاپانداعى جالعىز ۇيدەن كەش تۇسە كەرى قايتتىق. تۋعانىڭا سالەم بەرەر ۋاقىت تاپپايتىن قاربالاس قالاعا بەت الدىق. كەيدە, قۋ تىرشىلىكتىڭ قامىتى قاجاعاندا تسيفرلى ەلدەن وسىناۋ سيقىرلى جەرگە بەزىپ-اق كەتكىڭ كەلەدى. ەڭك-ەڭك ەتىپ, يرەكتەن ءتۇسىپ كەلەمىز. تايكە قابدىراش ۇلى اۋىلعا كوشكەن سوڭ دەيمىن, ورنىنا ورمانشى تابىلا قويار ما ەكەن؟ شەكاراداعى جالعىز ءۇيدىڭ ءتۇتىنى سونبەيتىن شىعار...
شىعىس قازاقستان وبلىسى,
كاتونقاراعاي اۋدانى