ابىز ءابىش كەكىلباي ۇلىنىڭ انا ءبىر جىلى وڭتۇستىكتىڭ قاسيەتتى ورىندارىنا ات باسىن بۇرىپ, «جارتى عاسىرداي قاپ تۇبىندە شاشىلىپ جاتقان ارۋاقتاردىڭ سۇيەگىن ازىرەت سۇلتانداعى كيەلى ورنىنا قايتا قويىپ, قاراتاۋدى قاق جارىپ ءوتىپ, ەسكى كەنىشتەردى ەرىنبەي ارالاپ, سۇلدەرىم قۇرىپ كەلە جاتسام, تورلاننىڭ اۋزىنان تاعى دا قۋانىش توسىپ الدى», – دەپ جازعانى بار.
قۋانىش دەپ وتىرعانى – سوزاق اۋدانىنىڭ سول كەزدەگى اكىمى قۋانىش ايتاحان ۇلى ەدى. «تاعى دا» دەگەنى – وتكەن عاسىردىڭ سەكسەنىنشى جىلدارىنىڭ باسىندا وڭتۇستىكتە قازاق ادەبيەتىنىڭ كۇندەرى ءوتىپ, قالامگەرلەر شاردارا وڭىرىندە بولعان كەزىندە, وزدەرىن قارسى الىپ, اۋدان تىرشىلىگىمەن تانىستىرۋشىلار اراسىندا, اۋداندىق كەڭەس اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى, جاسى وتىزدان ەندى عانا اسقان, «ويى ورنىقتى, ءسوزى جۇيەلى ەكەندىگى ءبىلىنىپ تۇرعان وسى توماعا كوز, اققۇبا جىگىت» بىردەن ابەكەڭدەي جازۋشىنىڭ نازارىنا العاش رەت ىلىككەن ەكەن. سول باستاپقى تانىستىقتان بەرى ءبىراز جىل وتكەندە, ولار ءحىى شاقىرىلعان جوعارعى كەڭەستە تاعى كەزدەسكەن. بۇل كەزدە ارىس اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى قىزمەتىندە جۇرگەن قۋانىش كادىمگىدەي كوشەلى ازامات بولىپ كەمەلدەنە ءتۇسىپتى. وسىعان دەيىن دە قامشى سالدىرماس ىسكەرلىگىمەن ءبىرشاما ءمالىم بولىپ قالعان ول, ەندى دەپۋتاتتىق قىزمەتىندە دە ەل تاعدىرى ءۇشىن ماڭىزى زور زاڭ جوبالارىن قابىلداۋعا بىلىكتىلىكپەن بەلسەنە ارالاسىپ كەتەدى. سولاردىڭ قاتارىندا, البەتتە, 1990 جىلعى 25 قازاندا قازاق رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى دەكلاراتسياسىنىڭ, سونداي-اق اراعا ءبىر جىل ەكى ايعا جەتەر-جەتپەس ۋاقىت سالىپ, 1991 جىلعى 16 جەلتوقساندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭى قابىلدانعانىنىڭ ءوزى ايرىقشا رۋحتى وقيعالار بولىپ ەدى-اۋ...
ەندى مىنە, ءبىرازدان كوزتانىس سول قۋانىش زاڭعار جازۋشىنى سوزاق اۋدانىنىڭ اكىمى رەتىندە قارسى العان ەدى. سونىڭ الدىندا عانا اسا قاتال قىستىڭ زاردابىنا ۇشىراپ, قيىن شاقتاردى باستان وتكەرگەن سوزاق ءوڭىرىنىڭ جاعدايى ەندى-ەندى وڭعارىلۋعا بەت العان شاق ەكەن. قۋانىش وسى اۋدانعا اكىم بولىپ تاعايىندالىسىمەن, شۇعىل قولعا العان ءابجىل ۇيىمداستىرۋشىلىق شارالاردىڭ ارقاسىندا عانا ەلدىڭ احۋالى شامالاپ تۇزەلە باستاپتى. ابەكەڭ اۋدان اكىمىمەن بىرگە كونە تاريحي ورىنداردى ارالاپ, كوسەگەنىڭ كوك جونىنا جەتكەنشە اڭگىمەلەسۋ بارىسىندا الداعى ۋاقىتتا ءوڭىردى ىرگەلى وزگەرىستەردىڭ كۇتىپ تۇرعانىن ايقىن اڭعارعان. قۋانىش تا سوندا جازۋشىمەن قوشتاسىپ تۇرىپ: «بۇل جولى ەڭسەڭىز ءتۇسىپ بارا جاتىر. ەندىگى كەلگەنىڭىزدە, قارا دا تۇرىڭىز, بۇدان باسقاشا بولادى», دەگەن ەكەن.
ء«يا, سودان قارادىق تا تۇردىق», دەپ جازادى ابەكەڭ. – «راسىندا دا سوزاق وزگەرە باستادى, توسەگىنەن جاڭا تۇرعان كەلىندەي بويىن تۇزەدى. حالىقتىڭ دا وڭىنە كۇلكى جۇگىردى».
سودان ءابىش اعامىز 2002 جىلى, مەملەكەتتىك حاتشى كەزىندە وڭتۇستىككە بارعان كەزەكتى ءىسساپارى بارىسىندا كونە سايرامعا ات باسىن بۇرادى عوي. «سايرامعا كەلسەك, قۋانىش الدىمىزدا تاعى دا تۇر. تۇركىستاننان باستاپ جاعالاي اۋليە عوي. سول جاعالاي اۋليەنىڭ شىراعىن مازداتاتىن شىراقشى ايتاحانوۆ بولعانى ما؟ كورىسىپ جاتىپ: «ەندى سايرامنىڭ شىراعىن جاق دەپ سەنى جىبەردى مە؟!» – دەسەم, قۋانىش كەڭك-كەڭك كۇلەدى. سودان شاشىلىپ جاتقان «سانسىز بابتى» ارالادىق. وڭاشا جاتقان ىبىرايىم بابتى كورىپ, قاسىنداعى توبەنىڭ باسىنا شىقتىق. ءبىر كەزدە جان-جاقتاعىنىڭ ءبارىن تۇگەل كورسەتەتىن ءزاۋلىم بيىك شوگە-شوگە ابدەن وتىرىپتى. باۋىرىنداعى مايدا توپىراقتى سايرامنىڭ قالىڭ جۇرتى قازىپ الا-الا, ەرتەدە بيلەر جايعاساتىن تاقيا توبەشىكتەر عانا قالىپتى. ءبىر كەزدە ەل-جۇرت جىلىنا ەكى رەت, كوكتەمدە-كۇزدە جيىلىپ, ءماسليحات وتەتىن مارتوبە وسى. دالا پارلامەنتى».
كەمەڭگەر قالامگەردىڭ قازاق تاريحىنىڭ گاۋھارى مارتوبە تۋرالى, وسى جەردە قازاق حاندىعىنىڭ العاشقى حاندىق, قۇقىقتىق جوسىقتارى قامتاماسىز ەتىلگەنى, ءۇش تاراپتان كەلگەن ءۇش ءجۇزدىڭ ۇلىقتارىمەن ءار رۋدىڭ كوشى-قونى, قونىسى مەن جايلاۋى, ساعالايتىن سۋى, باراتىن ءورىسى پىسىقتالىپ وتىرعانى, جان-جاقتان ءتونۋى مۇمكىن جاۋگەرشىلىكتەر مەن قىسىمشىلىقتارعا قارسى جاسالاتىن قام-قارەكەتتەردىڭ ۇلى جوباسى كەلىسىپ-پىشىلگەنى, مۇندا ەڭ سوڭعى قۇرىلتايدى تاۋكە حاننىڭ وتكىزگەنى جايىنداعى اعىل-تەگىل اڭگىمەسى ابەكەڭنىڭ جانىندا جۇرگەن وبلىس اكىمى بەردىبەك ساپارباەۆ پەن اۋدان اكىمى قۋانىش ايتاحان ۇلى ەكەۋىن ءدۇر سىلكىندىرىپتى. «ەندەشە, بۇل ورىندى جاڭالامايمىز با؟!», دەسىپتى ولار. سودان دەگەندەرىندە تۇرعان. سول جىلعى تامىزدىڭ وزىندە «مارتوبە» تاريحي-تانىمدىق كەشەنى دايىن بولىپ, قىركۇيەك ايىندا وندا ەڭبەك ارداگەرلەرى, زيالى قاۋىم, پارلامەنت دەپۋتاتتارى, وبلىس, اۋدان اكىمدەرىنىڭ باسىن قوسقان ۇرپاقتار ساباقتاستىعىنا بايلانىستى ۇلكەن جيىن ءوتىپتى...
قاي شارۋانى دا تاستاي قاتىراتىن قۋانىش پەن ابىز قالامگەر ابەكەڭنىڭ جولى ودان كەيىن پارلامەنت سەناتى قابىرعاسىندا تۇيىسكەن. ومىردە كورگەنى كوپ, تۇيگەنى مول, وڭتۇستىكتىڭ بىرنەشە اۋدانىن باسقارعان زەيىندى ازاماتتىڭ 2005 جىلى سەنات تورىنەن ساڭقىلداي شىققان وتكىر دەپۋتاتتىق ساۋالدارى, قوعامنىڭ سان الۋان سالاسىنا قاتىستى ويلارى, ەل ەكونوميكاسىن وركەندەتۋدىڭ دىلگىر تۇيتكىلدەرى, اۋىل حالقىنىڭ قامى, ۇلت مۇددەسى مەن ءتىل ساياساتىنا قاتىستى ماسەلەلەردى قوزعاۋى دا زاڭعار جازۋشىنىڭ كوڭىلىنەن ابدەن شىعادى. قۋانىش تۋرالى «مازداي ءتۇس, شامشىراق! ايتا ءتۇس, ازامات!» دەگەن جۇرەكجاردى پىكىرىن بىلدىرەدى.
ونىڭ ۇستىنە ەكى وتباسى دەپۋتاتتار ءۇيىنىڭ ءبىر كىرەبەرىسىندە سەگىز جىلداي كورشى بوپ تۇردى. بۇل جونىندە قۋانىشتىڭ ءوزى: « ۇلى ادامدار قاراپايىم كەلەدى» دەيدى عوي. ابەكەڭ دە سونداي قاراپايىم ەدى. بارىمىزگە, كەلىندەرگە, بالالارعا, نەمەرەلەرگە كەزدەسە قالىپ سالەمدەسسە, «وي, اينالايىندار» دەپ ەمىرەنەتىن. اڭگىمەلەسە وتىرىپ ءبىر شەشىلسە, ءسوزدى تەرەڭ تاريحتان تولعاپ, جەر قويناۋىنان بۋىرقانىپ, اتقىلاپ جاتقان بۇلاقتاي كوسىلە سويلەپ, اعىلۋشى ەدى. وسىنداي پاراساتى بيىك پەرىشتە اداممەن قاتار جۇرگەنىمىز, سىيلاس بولعانىمىز, اعا-ءىنى, قوڭسى بوپ ارالاسقانىمىزدى ەڭ ۇلكەن باقىت دەپ ەسەپتەيمىز», دەيدى.
البەتتە, ابەكەڭدەي دانا قالامگەرمەن جاقىن ارالاسۋ, اۋەلدەن ادەبيەت پەن تاريحقا ىنتىق قۋانىشتى ەرەكشە جاۋھار اسەرلەرگە كەنەلتكەنى انىق. وسى ورايدا ونىڭ مەكتەپتە جۇرگەن كەزىنىڭ وزىنەن ادەبيەتكە جاقىن بولعانى ەسكە تۇسەر ەدى. ەجەلگى وتىرار شۇراتىنىڭ ءبىر پۇشپاعىندا جاتقان ستاليناباد ۇجىمشارىندا (قازىرگى مولىكە شويمان اۋىلى) بالالىق شاعىمىز بىرگە ءوتتى. مول سۋلى ءشاۋىلدىر كانالىنىڭ (ومانارىقتىڭ) بويىندا ورنالاسقان اۋىلدىڭ شەتكەرىرەك تۇسىندا ەكى ءۇي كورشى تۇردىق. ايتاحان اتامىزدىڭ جانە ءبىزدىڭ ءۇي. تەتەلەس ويىن بالاسى ۇشەۋمىز عانا. ول ۇيدەن, شاڭىراقتىڭ كەنجەسى, الدىنداعى ەكى اپكەسىنە ەركەلەپ وسكەن, سولارعا ەرىپ بەس جاسىندا-اق مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتاعان – قۋانىش, ءبىزدىڭ ۇيدەن – اعام ەسىركەپ جانە مەن. ەكەۋى سىنىپتاس. مەن ولاردان ءبىر سىنىپ تومەن وقيمىن. ۇيىمىزدەن 400-500 قادامداي جەردەگى «كەڭەس» جەتىجىلدىق مەكتەبىنە بىرگە بارامىز. ساباقتان تىس ۋاقىتتا دا اجىرامايمىز, ق ۇلىن-تايداي تەبىسىپ بىرگە وينايمىز.
ەسىمدە قالعانى, ءۇشىنشى-ءتورتىنشى سىنىپتاردىڭ وزىنەن-اق كىتاپ وقۋعا قۇمارتقانىمىز. بۇعان, شاماسى, سول جىلداردا قازاقشا شىعارمالاردىڭ كوپتەپ جارىق كورگەنىنىڭ دە اسەرى تيگەن بولۋى كەرەك. قازىر ويلاپ وتىرسام, سولاردىڭ تالايى شالعايداعى ءشاۋىلدىر اۋدانىنىڭ شاعىن جەتىجىلدىق مەكتەبىنىڭ كىتاپحاناسىنا دا مولىنان كەلىپ جاتىپتى. دەمەك ول كەزدە مەكتەپتەردى ادەبي كىتاپپەن قامتاماسىز ەتۋ جاعى قاتتى قاداعالانعان بولۋى كەرەك. ايتەۋىر, ءبىز جەتىنشىنى بىتىرگەنشە, قازاقتىڭ كورنەكتى جازۋشىلارىنىڭ سول جىلداردا جارىق كورگەن بارلىق دەرلىك كىتابىن وقىپ شىقتىق. وعان قوسا الەم كلاسسيكاسىنىڭ ەڭ سۇبەلى تۋىندىلارىنىڭ دا سول كەزدە قازاقشاعا مولىنان اۋدارىلعان كەزەڭى ەكەن عوي. ايتەۋىر, پۋشكين, لەرمونتوۆ, گوگولدىڭ توم-توم شىعارمالارىن, تۋرگەنەۆتىڭ «اكەلەر مەن بالالار», «دۆوريان ۇياسى», تولستويدىڭ «اننا كارەنينا», «ارىلۋ», شولوحوۆتىڭ ءتورت تومدىق «تىنىق دون» روماندارىن جانە باسقا دا اۋدارما كىتاپتاردى جەتىنشىنى بىتىرمەي جاتىپ-اق وقىپ تاستاعانىمىز ەستە.
ادەبيەتكە دەگەن وسى قۇمارلىقتىڭ ءورىسى, قۋانىش جەتىجىلدىق مەكتەپتى ۇزدىك بىتىرگەننەن كەيىن, سەگىزىنشى سىنىپتى جامبىل (قازىرگى تاراز) قالاسىندا قىزمەت ىستەيتىن ۇلكەن بولەسىنىڭ ۇيىنە بارىپ وقىعان, ءبىر جىلدان كەيىن جامبىل زووتەحنيكالىق-مال دارىگەرلىك تەحنيكۋمىنا تۇسكەن كەزىندە ودان ءارى كەڭەيە ءتۇستى. قالا كىتاپحانالارىنىڭ مول مۇمكىندىگىن ول جازعى كانيكۋلدا اۋىلعا كەلگەن كەزدەرىندە دە بايقاپ جاتاتىنبىز. اۋىل بالاسىنىڭ قولى جەتە بەرمەيتىن نەشە ءتۇرلى كىتاپتاردى وقىعانىن ايتاتىن. دەمالىستا جۇرگەندە اۋداندىق گازەتتە حابار-وشارى دا شىعىپ تۇردى. اڭگىمە جازۋعا تالپىنىس جاسادى. جۋرناليستىك ماماندىققا كادىمگىدەي قۇمارتتى. ايتكەنمەن, ول وقۋ بىتىرگەن جىلى: «تەحنيكۋمدى ۇزدىك بىتىرگەن تۇلەك, جوعارى وقۋ ورنىنا ەمتيحان تاپسىرعاندا, نەگىزگى پاننەن بەس السا, وقۋعا بىردەن قابىلدانادى», دەگەن ەرەجەنىڭ شىعۋى ونى سول سالاعا تۇبەگەيلى بۇرىپ اكەتتى. ونىڭ ماماندىعى بويىنشا نەگىزگى بولىپ ەسەپتەلەتىن حيميا ءپانى, قۋانىشتىڭ ەڭ جاقسى ۇلگەرگەن ساباعىنىڭ ءبىرى ەدى. ول اناۋ-مىناۋ ەمەس, بىردەن ماسكەۋدەگى سكريابين اتىنداعى اتاقتى ۆەتەريناريا اكادەمياسىنا تۇسكەندى قالايدى. سول كەزدە 71 جاستاعى اكەسى ايتاحان اقساقال دا ۇلىنىڭ بۇل نيەتىنە قارسى كەلمەگەن. «بالام, ءارى قاراي وقىعىڭ كەلسە تالابىڭدى قايتارمايمىن. ءالى كۇش-قۋاتىم بار عوي, ماعان قارايلاما», دەپ, جالعىز بيەسىن ساتىپ, بالاسىن جەر تۇبىندەگى ماسكەۋگە اق باتاسىن بەرىپ اتتاندىرىپ سالادى.
ۆەتەريناريا اكادەمياسىنا 1965 جىلى العاشقى ساباقتان بەس الىپ بىردەن ءتۇسىپ كەتكەن ول, وسى شوقتىقتى ءبىلىم ورداسىندا دا ادەتتەگىسىنشە ۇزدىك وقىدى. العىر جىگىت قوعامدىق جۇمىستارعا دا بەلسەنە قاتىسىپ, اكادەمياداعى جاستار وداعى كوميتەتىنىڭ بيۋرو مۇشەسى, يدەولوگيا سالاسى جانە شەتەل ستۋدەنتتەرىمەن جۇمىس ىستەيتىن سەكتورعا باسشىلىق جاسادى. وزدەرىنىڭ الدارىنداعى ايگىلى «جاس تۇلپار» ۇيىمىنىڭ ءىسىن جالعاستىرعان, قازاقستاندىق ستۋدەنتتەردىڭ «ارمان» ۇيىمىن قۇرۋعا اتسالىستى. قازاق ستۋدەنتتەرى باس قوسقان نەشەمە جيىنداردا باياندامالار جاسادى. البەتتە, ونداي جيىنداردا قازاق ۇلتى مەن ءتىلىنىڭ سول كەزدەگى جاعدايى, ونىڭ كەلەشەگىنە قاتىستى ماسەلەلەر دە قىزۋ قوزعالىپ جاتاتىن. جازۋ-سىزۋعا دەگەن قىزىعۋشىلىعى دا وسى جەردە ودان ءارى ورىستەدى. قازاقستاندىق باسىلىمداردى جازدىرىپ الىپ, اۋەلدەن جاقسى كورەتىن «لەنينشىل جاس» گازەتىنە جاستار تاقىرىبىنا, وزدەرى اتقارىپ جاتقان باستامالارعا قاتىستى ماقالالار جازىپ تۇردى. جاستاردىڭ جالىندى جەتەكشىسى, 1925 جىلى ماسكەۋدە قايتىس بولعان اياۋلى تۇلعا عاني مۇراتباەۆتىڭ جەرلەنگەن ورنىن انىقتاۋ, ونىڭ باسىنا ەسكەرتكىش ورناتۋ ماسەلەسىن كوتەرۋ بارىسىندا, ازاماتتىق, قايراتكەرلىك شىڭدالۋدىڭ العاشقى ساتىلارىنان ءوتتى.
جۇمىس بابىمىزعا بايلانىستى ءبىز ءار جاقتا قىزمەت ەتكەندىكتەن, ءبىر-ءبىرىمىزدى وتە سيرەك كورەتىنبىز. الايدا باسشىلىق جۇمىستارعا جاستايىنان جەگىلگەن ء(وزى ايتقانداي 25 جاسىنان بيۋروعا تۇسكەن) قۋانىش ايتاحان ۇلىنىڭ ءار وڭىردە اتقارىپ جاتقان يگىلىكتى ىستەرى تۋرالى ۇنەمى حاباردار بولىپ وتىردىق. اكادەميانى 1970 جىلى ۇزدىك بىتىرگەن ول, ەڭبەك جولىن اۋەلى العاباس (قازىرگى بايدىبەك) اۋدانىنداعى ءححىى پارتسەزد اتىنداعى كەڭشاردىڭ باس مال دارىگەرلىگىنەن باستادى. 1973 جىلى ناۋرىزدا شىمكەنت وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنە نۇسقاۋشى, سول جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا شىمكەنت وبلىستىق كومسومول كوميتەتىنىڭ ءىى حاتشىسى بولىپ سايلاندى. 28 جاسىندا قازىرگى قازىعۇرت اۋدانىندا پارتيا كوميتەتىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى بولىپ تاعايىندالدى, 30 جاسىندا شاردارا اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى (د.قوناەۆتىڭ وعان ايتقانىنداي, «رەسپۋبليكاداعى ەڭ جاس توراعا») بولىپ بەكىدى. ودان كەيىن وزىنە بۇرىننان كوزتانىس قازىعۇرتقا اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى بولىپ قايتا ورالدى. قاي جەردە دە ءوزىنىڭ ىسكەرلىگىمەن, بىلىكتىلىگىمەن, ەكونوميكالىق تۇرعىداعى ىلكىمدى باستامالارىمەن تانىلعانىن سىرتتاي ەستىپ جاتتىق. وعان سىرتتاي مارقايىپ, ماقتانىپ جۇردىك.
1988 جىلى كۇزدە ارىس قالاسى مەن ورداباسى اۋدانى (بوگەن) بىرىكتىرىلگەن كەزدە ق.ايتاحانوۆ ەكى پارتيا كوميتەتىن بىرىكتىرگەن اۋىلدىق زوناسى بار ارىس قالالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ 1-حاتشىسى بولىپ سايلاندى. 1991 جىلى كوممۋنيستىك پارتيا تاراعان كەزدە ول ارىس قالالىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى, ارىس قالاسىنىڭ ءبىرىنشى اكىمى بولىپ قىزمەت اتقاردى. ارىس – بۇرىننان توعىز جولدىڭ تورابىندا تۇرعان تەمىرجولشىلار قالاسى, كەڭەس وداعى كەزىندە ماسكەۋدەگى جول قاتىناستارى مينيسترلىگى اياسىنداعى ماڭىزدى ستانسالاردىڭ ءبىرى. قۋانىشقا دەيىن اۋدان دا, قالا دا بولعان تالاي جىلدا, ارىسقا ءبىرىنشى باسشى قازاق ۇلتىنان ەش تاعايىندالماعان ەكەن. سوعان وراي بارلىق ءىس قاعازدارىن, يدەولوگيالىق جۇمىستى ورىسشا جۇرگىزۋ داعدىعا ەنىپ كەتىپتى. قۋانىش بىردەن كونتسەرتتەر مەن ويىن-ساۋىقتاردى قازاقشا جۇرگىزۋ, ايتىس, تەرمەشىلەر جارىسىن وتكىزۋ, ناۋرىز مەيرامىن تويلاۋ, اقىن-جازۋشىلارمەن, انشىلەرمەن كەزدەسۋلەر, جاس تالانتتاردى قولداۋ سياقتى شارالاردى ۇيىمداستىرۋعا باستاماشى بولدى. ەل باسقارۋدىڭ قازاقى ءراسىمى قايتا جاڭعىرتىلدى. بيلەر كەڭەسى, اۋىل ءبيى, توبە بي سياقتى جۇيەلەر ەنگىزىلدى.
قۋانىشتىڭ ەرەن ىسكەرلىگى سوزاق اۋدانىنىڭ اكىمى بولعان 1994-1999 جىلدارى ەرەكشە تانىلعانى بەلگىلى. سول جىلى سوزاق وڭىرىندە قىس ەرتە ءتۇسىپ, قالىڭ قاردىڭ اياعى قاتتى ايازعا ۇلاسىپ, جولدىڭ ءبارى جابىلىپ, ەل ناعىز «اق سيراق» جۇتقا ۇرىنۋدىڭ از-اق الدىندا تۇردى. ءدال وسىنداي قىسىلتاياڭ شاق القىمنان العان – 1994 جىلدىڭ قاقاعان قاڭتارىندا وبلىس اكىمشىلىگى اۋداندى تەك ايتاحان ۇلى عانا قۇتقارا الادى دەپ شەشىپ, ونى سوزاققا اكىم ەتىپ تاعايىندايدى. تاۋەكەلگە بەل بۋىپ اۋدانعا بارسا, جاعداي ول ويلاعاننان دا اۋىر. كەڭشارلار اراسىندا قاتىناس تىيىلعان, قار باسىپ قالعان جولدى تازالايتىن تەحنيكا جوق. تىكۇشاقپەن اۋىلداردى, مال وتارلارىن ارالاعاندا, ەل احۋالىنىڭ تىپتەن قيىن ەكەنىن, جەم-ءشوپتىڭ از كۇندە بىتەتىنىن, وتىن, ۇن, جانار-جاعارمايدىڭ تۇگەسىلۋگە شاق تۇرعانىن كورەدى. مال دا قىرىلا باستاپتى.
ول اۋداندا دەرەۋ توتەنشە جاعداي جاريالاپ, اۋىر احۋالدى وبلىس اكىمشىلىگىنە, پرەمەر-مينيسترگە جەدەلحاتپەن حابارلاپ, جەم-ءشوپ, وتىن, ازىق-ت ۇلىكتەن شۇعىل جاردەم بەرمەسە بولمايتىنىن جەتكىزەدى. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنەن ارنايى كوميسسيا شاقىرتىپ, رەسپۋبليكالىق شتاب قۇرعىزادى. سول ءابجىل ارەكەتتىڭ ارقاسىندا رەسپۋبليكانىڭ بەس وبلىسىنان جەم, ەكى وبلىسىنان ءشوپ جەتكىزۋ, مەملەكەت تاراپىنان جانار-جاعارماي, كومىر, ۇن بەرۋ ماسەلەسى تەز ارادا شەشىلەدى. ولاردىڭ بارلىعى دا ىلە-شالا ەشەلون-ەشەلون بولىپ كەلە باستادى. قاراتاۋدىڭ اسۋى, شىمكەنتتەن كەلەتىن جول جابىق بولعاندىقتان, ءبارى جاڭاتاس ارقىلى تاۋكەنتكە دەيىن جەتكىزىلىپ, شارۋاشىلىقتار ولاردى سول جەردەن جولدى قاردان ارشيتىن ارنايى شاقىرىلعان قۋاتتى تەحنيكالاردىڭ كومەگىمەن تاۋلىك بويى تىنىم تاپپاي ءوز وتارلارىنا تاسۋعا كىرىسەدى. سولاردىڭ ءبارىن قاقاعان قىستىڭ سۇراپىل سۋىعىن ەلەمەستەن, تالاي كۇن ءۇي بەتىن كورمەي, قولىنان راتسياسى تۇسپەگەن قۋانىشتىڭ ءوزى تىكەلەي باقىلاپ ءجۇرىپتى. وسى شالت شەشىم, كەسەك قيمىلدىڭ ارقاسىندا اۋداننىڭ ەندى قىرىلعالى تۇرعان التى ءجۇز مىڭ مالىنىڭ ءتورت ءجۇز الپىس مىڭى امان قالىپتى. سوزاق ەلى ونى ءبىراۋىزدان: «بۇل قۇدايدىڭ بىزگە جىبەرگەن قۇتقارۋشىسى شىعار», دەپ قابىلداپتى...
قۋانىش ايتاحان ۇلىنىڭ 1999-2003 جىلدارى سايرام اۋدانىنا اكىم بوپ تاعايىندالعاننان كەيىن اتقارعان قايراتكەرلىك قيمىلى دا جۇرت اۋزىندا. مۇندا دا ەرەكشە ۇيىمداستىرۋشىلىعىمەن تانىلعان ول, سالىق ءتۇسىمىن مولايتۋ تەتىكتەرىن تابۋ, شاعىن كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ ارقاسىندا ءتورت جىلدا اۋدان بيۋدجەتىنىڭ كىرىسىن 1 ملرد تەڭگەدەن, 4 ملرد-قا دەيىن ءوسىردى.
سايرام – تاريحى تەرەڭ, قوردالى ءوڭىر. الگىندە ايتىلعان قازاقتىڭ دالا پارلامەنتى اتانعان مارتوبە دە وسىندا. دەگەنمەن بۇرىنعى كەڭەس زامانىنداعى قازاق تىلىنە دەگەن سالقىنقاباق تابىنىڭ مۇندا ءالى دە كورىنىس تاۋىپ وتىرعانى جاڭا اكىمنىڭ نازارىنا بىردەن ىلىگەدى. تاۋەلسىزدىكتەن كەيىن ورىس ءتىلىنىڭ ىقپالى ازايا باستاعانىمەن, اۋدان حالقىنىڭ جارتىسىنان استامىن وزبەك حالقى قۇرايدى دەگەن سىلتاۋمەن وزبەك تىلىنە باسىمدىلىق بەرىلىپ كەلىپتى. قۋانىشتىڭ باستاماسىمەن, العاشقى قادام رەتىندە, وزبەك جۇرتىمەن قويان-قولتىق تۇسىنىك جۇمىستارىن جۇرگىزۋ قولعا الىندى. ءوز تاعدىرىن قازاقستانمەن بايلانىستىرعىسى كەلەتىن جاس ۇرپاق ءۇشىن قازاق ءتىلىنىڭ بولاشاعى زور ەكەندىگى, بۇرىنعى كەزدە ورىس ءتىلى قانداي كەرەك بولسا, كەلەشەكتە قازاق ءتىلى دە سونداي قاجەت بولاتىنى ۇعىندىرىلدى. وسى باستان وزبەك تىلىمەن قاتار قازاق ءتىلىن دە مەڭگەرۋ ءۇشىن, بالالارىڭىزدى قازاق مەكتەپتەرىنە بەرسەڭىزدەر, ۇتىلمايسىزدار, ەرتەڭگى كۇنى قازاقستانداعى جوعارى وقۋ ورنىنا تۇسۋگە دە وڭاي بولادى, دەگەن تۇسىنىك قالىپتاستىرىلا باستادى. مەملەكەتتىك ءتىلدى ناسيحاتتايتىن ءارتۇرلى بايقاۋ, «تۋعان جەرگە تاعزىم» سياقتى تاربيەلىك ءمانى زور اكتسيا, «سايرام تالانتتارى» اتتى حالىق ونەرى فەستيۆالدەرى ۇيىمداستىرىلدى. سايرامنىڭ ورتالىق الاڭىنا ابىلاي حاننىڭ كورنەكتى ەسكەرتكىشى ورناتىلدى. بىرتىندەپ قازاق ءتىلىنىڭ مارتەبەسى دە ءوز قالپىنا كەلە باستادى. مارتوبە تۋريستەر باراتىن ورىنعا اينالدى.
سايرامنان كەيىن ءوزىنىڭ تۋعان جەرى – وتىرار اۋدانىندا 2003 جىلدىڭ قاراشاسىنان باستاپ, اتتاي ەكى جىل اكىم بولىپ ىستەگەن كەزىندە دە قۋانىش حالىق قامىن ويلايتىن جارقىن ىستەردىڭ تورىنەن تابىلدى. سورتاڭدانىپ, تۇزدانا باستاعان سۋارمالى جەرلەردى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى قولعا الىندى. 2004-2007 جىلدارعا ارنالعان «كونە وتىراردىڭ قايتا دامۋى» اتتى باعدارلاما جاسالىپ, وعان ءتيىستى قارجىنى ءبولدىرتۋ ارقاسىندا ۇزىندىعى 42 شاقىرىمدىق التىنبەكوۆ, 12 شاقىرىمدىق كەنجاليەۆ كانالدارى بەتونمەن قاپتالدى. تۇزدى سۋ دەڭگەيىن تومەندەتەتىن ارنايى سۋ قاشىرتقىلارى قازىلدى.
قاشانعى ادەتىنشە, حالىقتىڭ رۋحاني دامۋىنا قاتىستى ماسەلەلەردى دە نازاردان تىس قالدىرعان جوق. ءال-فارابي سىندى تۇلعالار دۇنيەگە كەلگەن ۇلىلار مەكەنى – وتىرار ءوڭىرىنىڭ تاريحى تىم تەرەڭدە. اۋداندا ايگىلى ارىستانباب كەسەنەسى, ەجەلگى وتىراردىڭ ارحەولوگيالىق ورنى بار, ول شاھارمەن قاتار عۇمىر كەشكەن, بۇگىندە توبە-توبە كۇيىندە كورىنىس بەرەتىن قانشاما قاناتتاس قالالاردىڭ سىلەمدەرى دە جەتەرلىك. ول حالىقارالىق ءتۋريزمدى وركەندەتۋگە قولايلى مەكەن. دەمەك وتىرارعا كەلگەن ءاربىر ادام ەڭ اۋەلى ءوڭىردىڭ وسى ەرەكشەلىگىن بىردەن سەزىنگەنى ءجون ەمەس پە. سوعان وراي اۋدان ورتالىعى شاۋىلدىردەگى ورتالىق الاڭ قايتا كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىلىپ, ول «وتىرار داڭقى» تاريحي-تانىمدىق كەشەنىنە اينالدىرىلدى. الاڭداعى «داڭقتى بابالار» ساياجولىندا ءال-فارابي, ارىستانبابتان باستاپ, فارابتا تۋعان وتىراردىڭ 31 داڭقتى پەرزەنتىنىڭ ەسىمى التىنمەن اپتالىپ جازىلدى. تۋرا ورتاسىندا ءفارابيدىڭ بيىكتىگى 17 مەترلىك قولا ەسكەرتكىشى ورناتىلدى. وسى رەتتە ايتاحان ۇلىنىڭ باستاماسىمەن 2005 جىلى ۇلىلار مەكەنىنىڭ تاريحىن جان-جاقتى زەردەلەگەن «وتىرار» ەنتسيكلوپەدياسى جارىق كورگەنىن دە ايتا كەتەر ەدىك. وعان قوسا «شەجىرەلى وتىرار», «وتىرار جادىگەرلەرى» تاريحي-تانىمدىق كىتاپتار شىعارىلدى.
الگىندە قۋانىشتىڭ اۋەلدەن ادەبيەتكە, جازۋعا جاقىن ەكەندىگىن ءسوز ەتتىك قوي. ول 2005-2017 جىلدار ارالىعىندا سەنات دەپۋتاتى بولعان كەزدەرىندە سول قابىلەتى ءارى قاراي اشىلدى. سەنات مىنبەسىنەن قوعامنىڭ سان الۋان سالاسىنا قاتىستى ويلارىن, وتكىر دەپۋتاتتىق ساۋالداردى جولداي ءجۇرىپ, كوكىرەگىندە قوزداعان ويلارىن قاعاز بەتىنە ءتۇسىردى. «ەل مەرەيi جولىندا» (2010 ج.), ء«سوز سۇرايمىن» (2011 ج.), «ازامات اجارى» (2014 ج.), «ەلگە قىزمەت – ەڭ باستى مiندەت» (2015 ج.), «قىزمەت ەتتىم حالقىما» (2017), ء«ومىر بەلەستەرى» (2017 ج.) اتتى كىتاپتارىن دۇنيەگە اكەلدى. ودان كەيىن دە 2020 جىلى «مەرەي», «سول ءبىر جىلدار» دەگەن اتپەن كولەمدى قوس تومدىعى جارىق كوردى.
سكريابين اتىنداعى اتاقتى اكادەميادان تەرەڭ ءبىلىم العان قۋانىشتىڭ عىلىم الەمىندە دە ءوز سوقپاعى بار. ول 1995 جىلدان اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمىنىڭ كانديداتى, 2008 جىلدان ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى. 2010 جىلدان – قازاق اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارى اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, قازاق ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ قۇرمەتتى مۇشەسى. 2008-2010 جىلدارى س.سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ كانديداتتىق جانە دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعايتىن عىلىمي كەڭەسىنىڭ مۇشەسى. م.اۋەزوۆ اتىنداعى وڭتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قۇرمەتتى پروفەسسورى.
قۋانىش ايتاحان ۇلى زايىبى ايمان ماعزيقىزى (ۆەتەريناريا اكادەمياسىندا وزىنەن ءبىر كۋرس كەيىن وقىعان كەرەكۋلىك ارۋ) ەكەۋى ءۇش ۇل-قىز جانە بىرنەشە نەمەرە تاربيەلەپ وتىرعان ۇلگىلى وتباسى. قىزى ايگۇل – تۇرمىستا, دارىگەر. 4 پەرزەنتتىڭ اناسى. ۇلكەن ۇلى ەرلان – ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىن بىتىرگەن, ەكونوميست, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى. وتىرار اۋدانىنىڭ اكىمى, شىمكەنت قالاسىنىڭ اكىمى قىزمەتتەرىن اتقارعان. ەكىنشى ۇلى نۇرلان – زاڭگەر, انگليا قۇقىعىن جەتىك بىلەتىن مامان, لوندون قالاسىندا حالىقارالىق قۇقىق كومپانياسىندا جۇمىس ىستەيدى. نەمەرەلەرىنىڭ الدى ۋنيۆەرسيتەت بىتىرگەن, مەكتەپتەردە وقيدى, بالا-باقشالاردا تاربيەلەنىپ ءجۇر. بالالارى اتا-اناسىنىڭ قازاقى تاربيە عيبراتىنا, ۇلكەنگە – قۇرمەت, كىشىگە – ىزەت ونەگەسىنە, انا ءتىلىنىڭ تىلسىم تالىمىنە قالاي قانىعىپ وسسە, نەمەرەلەرى دە سول مايەكتى ۇلگى جولىن جالعاستىرىپ كەلەدى...
وزىنە دە, وزگەگە دە پرينتسيپتىك تالاپ قويا بىلەتىن, تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ گۇلدەنۋى مەن وركەندەۋىنە ءوز ۇلەسىن قوسۋى ارقىلى حالىقتىڭ ىستىق ىقىلاسى مەن قۇرمەتىنە بولەنگەن بىلىكتى دە ءبىلىمدى ازامات قۋانىش ايتاحان ۇلى ءالى دە قوعام ومىرىنە بەلسەنە ارالاسۋدان قول ۇزگەن جوق. وسىندايدا الداعى كۇندەرى جەتپىس بەس جاستى ەڭسەرگەلى وتىرعان زامانداسىمىزدىڭ ءومىر جولىن, تىنىمسىز بولمىس-ءبىتىمىن بايىپتاعاندا, ءوزى ستۋدەنت كەزىندە ماسكەۋدەن ماقالالار جولداپ تۇرعان, ءوزىمىز دە تالاي جىل قىزمەت ەتكەن جاستار گازەتىندە تانىمال بولعان «مازداق» ايدارى ەسكە تۇسەر ەدى. ول ايدار اياسىندا نەگىزىنەن العا قويعان ماقساتتارىن ورىنداۋ ءۇشىن, قابىلەتى مەن قارىمىن مەيلىنشە اياماي جۇمسايتىن, ىلعي دا العا ۇمتىلۋعا, مازداي جانىپ جۇرۋگە بەيىل جاندار تۋرالى دۇنيەلەر جاريالاناتىن. ءسوزىمىزدىڭ باسىندا تىلگە تيەك ەتىلگەن, ابىز قالامگەر ءابىش كەكىلباي ۇلىنىڭ قۋانىش تۋرالى «مازداي ءتۇس, شامشىراق!» دەگەن اقجارما پىكىرى دە وسى ماعىنانى مەڭزەيدى. سوعان وراي ماقالامىزدىڭ اتىن «مازداق» دەپ قويعاندى ماقۇل كوردىك.
جارىلقاپ بەيسەنباي ۇلى