بەتىن بالدىر باسقان كولدىڭ ءور جاعىنداعى جاقپار تاستى شىڭنان ءناپ-نازىك قىز ءمۇسىنى ەتەككە كوز تاستايدى. قاراڭىز, ءمۇسىنشى كەيىپكەردىڭ جان دۇنيەسىنە ءۇڭىلىپ بارىپ سوققانى سەزىلەدى. شەمونايحانىڭ شەت جاعىنداعى بۇل بيىكتى حالىق «مارين ۋتەس» اتاپ كەتكەلى قاشان؟! قازاقشالاساق, «ماريا جارتاسى». مۇڭعا باتىپ, تاس ءمۇسىن بولىپ تۇرعان ول قىز كىم دەيسىز عوي...
شەكارا شەبىندە جاتقان شەمونايحا اۋدانى وبلىس ورتالىعىنان ونشا قاشىق بولماعانىمەن, كولىگىمىزدىڭ دوڭگەلەگى تيە بەرمەيدى ەكەن. وعان سەبەپ – جالقى; قازاق از, قازاق از بولعان سوڭ قالام ۇشىنا ىلىنەتىن تاقىرىپ تا تاپشى دەگەن وي. انەۋگۇنى عوي, ءوز ءوڭىرىمىزدى وگەيسىتكەنىمىز جاراماس دەپ, ءۇبى وزەنىنىڭ اڭعارىن ارالاعانبىز. تۇيگەنىم بە, ادەتىم بە, ايتەۋىر اۋداندى تاني ءتۇسۋ ءۇشىن الدىمەن اۋدان ورتالىعىنداعى ولكەتانۋ مۋزەيىنە ادەيىلەپ بۇرىلامىن. كوكىرەگى وياۋ كونەكوز قاريالار كەزدەسسە, تىلدەسۋگە تىرىسامىن. تاريحتان تارتا تاتىمدى اڭگىمە ايتا قالسا, قاعازعا ءتۇرتىپ الامىن, بولماسا, ديكتوفونعا باسامىن.
بەل-بەلەستى اسىپ, زىتىپ كەلەمىز. جولدىڭ جان-جاعى قۇراق-قۇراق ەگىن, شابىندىق. اراگىدىك ومارتاشىلاردىڭ فازەنداسى قاراۋىتادى. شىبىق شانشىساڭ تال, گ ۇلىن تارتساڭ بال, تۇگىن تارتساڭ ماي شىعاتىن ءوڭىر قايسى دەسە, ىركىلمەستەن شەمونايحا دەۋگە ابدەن بولادى ەكەن. ول از دەسەڭىز, جەرىنىڭ استى قابات-قابات التىن, مىس, قورعاسىن... حVIII عاسىردان بەرى بۇل اۋداندا قازبا جۇمىستارى ءبىر توقتاماعان. باقۋاتتى اۋدان. قازىنانىڭ قازانىنان گورى كاسىپكەرلەرى, شارۋالارى باقۋاتتى ما دەيمىن. اۋداننىڭ قازىناسى باي بولسا, رەسەيدىڭ شەكاراسىنا دەيىنگى كۇرە جولى مۇنشالىقتى قىرىق جاماۋ بولماس ەدى. ەلەۋسىزدەۋ اۋدان بولعان سوڭ باسشىلار دا مويىن بۇرا بەرمەيتىن سياقتى.
«ماريا جارتاسىنىڭ» يەك تۇسىنداعى تۇراققا جەتىپ, ايالداعانبىز. وڭ قولمەن كۇندى كولەگەيلەي شىڭ باسىنداعى ەسكەرتكىشكە كوز جىبەرىپ ەدىم, قىز بەينەسىنەن راس, مۇڭ, زار, تراگەديا سەزىلەدى. وقىدىڭىز با, بىلمەيمىن, بۇل ءمۇسىن شەمونايحالىق جازۋشى اناتولي يۆانوۆتىڭ «تەني يسچەزايۋت ۆ پولدەن» رومانىنداعى كەيىپكەر – ماريا ۆورونوۆانىڭ تاعدىرىنا ورايلاستىرىپ قويىلعان. اۋەلدە ءدال وسى تۇستا كۋلاكتار ماريا دەي-تۇعىن شىناشاقتاي قىزدى ۇرىپ ءولتىرىپ, قۇزدان قۇلاتىپ جىبەرگەن دەپ ويلايتىنبىز. ويلاعان ەمەس, سولاي دەپ ەستىگەنبىز. سويتسەك, ماريانىڭ تاعدىرى ارقىلى جازۋشى سول زامانداعى شەمونايحانىڭ قويىن-قۋىسىن مەكەن ەتىپ جاتقان حالىقتىڭ تىرشىلىگىن, رەۆوليۋتسيانى, كوللەكتيۆتەندىرۋدى, ۇلى وتان سوعىسىنىڭ باستالۋىن كورسەتكىسى كەلگەن ەكەن. ايتپەسە, ومىردە ماريا دەگەن قىز بولماعان. جازۋشىنىڭ وي-قيالى عانا. 1970-جىلدارى بۇل روماننىڭ جەلىسىمەن تۇسىرىلگەن تولىق مەتراجدى العاشقى تەلەسەريال كوپشىلىكتى كوگىلدىر ەكراننىڭ الدىنا ۇيىتقان. بىردەن ايتايىق, رومانداعى شىتىرمان وقيعا شەمونايحا وڭىرىندە ورىن العانىمەن, سەريال رەسەيدىڭ ورال تاۋلارىندا تۇسىرىلگەن. رومانداعى شانتارا دەگەن اۋىلى وسى – شەمونايحا.
بايقايمىن, جەرگىلىكتى ەلدىڭ جازۋشى ا.يۆانوۆقا دەگەن قۇرمەتتەرى ەرەك. شەمونايحانىڭ ورتالىق كوشەلەرىنىڭ بىرىنە جازۋشى ەسىمىن بەرسە, ورتالىق ساياباققا كەۋدە ءمۇسىنىن ورناتىپتى. جازۋشى تۇرعان ءۇيدىڭ قابىرعاسىنا ەسكەرتكىش تاقتاسىن دا شەگەلەپ قويعان. ءيا, اۋدان مۇسىننەن كەندە ەمەس. ساياباق ىشىندە تىل ەڭبەككەرلەرىنە ارنالعان ەسكەرتكىش تە ەلدىڭ سۋرەتكە تۇسەتىن ورنىنا اينالعان. بارىنەن دە ورتالىقتاعى باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ كەۋدە ءمۇسىنى كوزگە وتتاي باسىلدى.
شەمونايحانى شارلاپ كەلىپ, اۋداننىڭ كەشەگىسى مەن بۇگىنى توپتاستىرىلعان ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ الدىنا كەلىپ توقتادىق. ءبىزدى كۇتىپ تۇرعان مۋزەي مەڭگەرۋشىسى ناتاليا دۋبينچيك اڭگىمەسىن تاريحتان تارتا باستادى. اۋەلى شەكارانىڭ ارعى بەتىندەگى زمەينوگورسك قالاسى بولىستىق باسقارۋدىڭ ورتالىعى بولعانىن ايتتى. ءبىز باس سۇققان مۋزەي عيماراتى زامانىندا اۋداندى باسقارۋشىلار ءۇشىن سالىنعان ەكەن. قازىرگى تىلمەن تۇسىندىرسەك, اكىمدىك. ال رەپرەسسيا جىلدارى ءدال وسى عيماراتتا اتۋ, اسۋ بۇيرىقتارى ورىندالىپتى. تۋراسىن ايتقاندا, قانشاما جازىقسىزدىڭ قانى سىڭگەن شاڭىراق. ودان بەرى عاسىرعا جۋىق ۋاقىت وتسە دە, ەڭسەلى عيمارات ەڭسەنى باستى. كىرەبەرىسىندە كونەنىڭ كوزىندەي بولىپ, بولىستىق باسقارۋدىڭ قۇجاتتارى, ءمورى ساقتالعان ەسكى سەيف تۇر. تورىندەگى شەمونايحالىق سۋرەتشى بوريس موروزوۆتىڭ مونۋمەنتالدى كەسكىندەمەسىنە كوز توقتاتپاي وتپەدىك. سويتسەك, ب.موروزوۆ فرانتسيادا وتكەن بايقاۋلاردا توپ جارىپ, شەتەلدىك سۋرەتشىلەردىڭ قوشەمەتىنە بىرنەشە رەت يە بولعان ەكەن. ءۇبىنىڭ جاعاسىنداعى قىلقالام شەبەرى لۋۆردى مويىنداتقانىن كىم بىلگەن؟!
– العاشىندا سوعىس پەن ەڭبەك ارداگەرلەرىنە ارنالعان مۇراجاي جاسايمىز با دەگەنبىز. جىلدار بويى جادىگەرلەردى جيناي ءجۇرىپ, ولكەتانۋ مۋزەيىنە اينالدىردىق. عيمارات تارلىق ەتكەن سوڭ, 1987 جىلى جاپسىرا تاعى ءبىر عيمارات سوقتىق. العاشىندا بولىستىق باسقارۋ ءۇيى بولدى, ودان حالىق ءۇيى دەدى. كەيىن مەكتەپ بولىپ اشىلدى. ايتقانداي, جازۋشى اناتولي يۆانوۆ وسىندا وقىعان, – دەپ ماقتانىشتارىنا اينالعان جازۋشىنىڭ ءومىربايانىنان سىر شەرتتى ناتاليا گەورگيەۆنا.
قالامگەرگە ارنالعان بولمەدەن بالەندەي قۇندى جادىگەر بايقامادىق. ورىندىقتىڭ يىعىندا ءىلۋلى تۇرعان كوستيۋم عانا ا.يۆانوۆقا تيەسىلى بولعان ەكەن. باسقاسى فوتوسۋرەتتەر, جازۋشىنىڭ كىتاپتارى... ءيا, اناتولي وقىعان سىنىپتىڭ سارعايعان جۋرنالى مۋزەي سورەسىنەن ورىن الىپتى. باسقاسىن بىلمەدىم, توردە تۇرعان كونە ۇستەلدىڭ ءوزىن كولدەنەڭ اكەلىپ قويا سالعان. كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتايتىنداي نە قالامسابى, نە قويىن كىتاپشاسى جوق. قۇندى جادىگەر ىزدەپ وتىرعان سەبەبىم, اناتولي يۆانوۆ وسىدان جۇزدەگەن جىل بۇرىن ءومىر سۇرسە ءبىر ءسارى, بەرتىندە ومىردەن وتكەن قالامگەر عوي. بالكىم, رەسەي اسىپ كەتكەن سوڭ تۋعان جەرىمەن تىعىز بايلانىس بولا قويماعان دا شىعار.
كوپشىلىككە تەلەسەريال رەتىندە بەلگىلى «ۆەچنىي زوۆ», «تەني يسچەزايۋت ۆ پولدەن» سەكىلدى روماندارىمەن تانىلعان اناتولي يۆانوۆ 1928 جىلى شەمونايحا اۋدانىندا تۋعان. وتباسىندا ءۇش بالا. اكەسى ومىردەن وتكەن سوڭ ءجاسوسپىرىم اناتوليگە تىرشىلىكتىڭ بار سالماعى ءتۇستى. ونسىز دا سوعىس ادامداردى تيتىقتاتىپ قويعان تۇس ەدى.
جاستايىنان جازۋشىلىققا قۇشتار بالا كيروۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنە ءتۇسۋدى ارمانداپتى. العان بەتتەن قايتپاس مىنەزى بولسا كەرەك, سوعىس اياقتالا سالا الماتىعا اتتانعان. ەل ەس جيىپ, ەتەك-جەڭىن قىمتاپ ۇلگىرە الماي جاتسا, اناتولي ءبىلىم الۋعا اسىققان. وقۋىن تامامداعان سوڭ سەمەيدىڭ «پريرتىشسكايا پراۆدا» گازەتىنە جۇمىسقا ورنالاسقان. ۇساق-تۇيەك ماقالا, حابار-وشار جازىپ, گازەت بەتتەرىنەن كورىنە باستاعانى سول ەدى, قيىر شىعىسقا اسكەرگە اتتانىپ كەتكەن. اسكەري جىلدارى دا قالامنان قول ۇزگەن جوق. اسكەري بورىشىن وتەپ, اۋىلىنا قايتىپ كەلە جاتىپ, جولاي نوۆوسيبيرسك قالاسىندا ايالداعان. ونداعىسى, اسكەري دوسىنىڭ ۇيىنە كىرىپ, سالەم بەرىپ شىقپاق بولعان. سوندا دوسىنىڭ اكەسى ماشكوۆ دەي-تۇعىن اۋداننان جۇمىس ۇسىنعان. ۇسىنىستى ويلانباستان قابىل العان ا.يۆانوۆ «لەنينسكايا زناميا» گازەتىنە جۇمىسقا كىرىپ, كوپ ۋاقىت وتپەي باس رەداكتورلىقتى قولعا الىپتى.
العاشقى «دوجد» اڭگىمەسى 1950 جىلدارى گازەت بەتتەرىندە جارىق كورىپ, شابىتتانا تۇسەدى. كوپشىلىك وقىرمان قولداپ, قوشەمەتتەپ دەم بەرەدى. سول ۋاقىتتا «الكينا پەسنيا» اڭگىمەسىن جازا باستايدى. ونى كوپتەگەن تەاتر ساحنالاپ, كەڭىنەن تانىتا تۇسەدى. كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىنەن شىققان شىعارماسى ا.يۆانوۆقا ۇلكەن-ۇلكەن اتاق-ابىروي اكەلەدى. ءوز-وزىنە سەنىم پايدا بولعان سوڭ جاس جازۋشى رومان جازۋدى قولعا العان. العاشقى رومانى – «شىرماۋىق». سودان كەيىنگىسى قالىڭ وقىرمانعا بەلگىلى «تەني يسچەزايۋت ۆ پولدەن» اتتى رومانى. ونى 1963 جىلى جازىپ, اياقتاعان ەكەن.
– اتىن اسپانداتىپ, داڭقىن شىعارعان رومانىندا كوللەكتيۆتەندىرۋ ۋاقىتىن ۇيلەسىمدى ەتىپ سۋرەتتەگەن. ال ماريا – كوركەم وبراز. ول ءومىردىڭ جالعاسى. شىعارمادا ماريا ءولىپ بارا جاتسا دا, كۇننىڭ شىعىپ كەلە جاتقانىن سەزگەن. ياعني ءبىز ولسەك تە, ءومىر جالعاسادى, جاڭا كۇن تۋادى دەگەندەي وي ايتقىسى كەلگەن, – دەپ جازۋشى شىعارماسىن تالداپ بەرگىسى كەلدى مۋزەي باسشىسى.
تاريحي شىندىقتى كوركەم شىعارمامەن جەتكىزگەن اناتولي ستەپانوۆيچكە ماسكەۋدەن قىزمەت ۇسىنادى. «مولودايا گۆارديا» جۋرنالىن باسقارىپ ءجۇرىپ, مەملەكەتتىك سىيلىققا يە بولادى.
1970 جىلدارى بالالارىنا ارناپ, «ۆەچنىي زوۆ» رومانىن جازۋعا كىرىسكەن. مۇنى جازۋ وعان وڭايعا سوقپاعان. سەبەبى, بۇعان دەيىن رەپرەسسيا تۋرالى كوپ جازعان. قوعامعا ءوز ويىن دا اشىق بىلدىرگەن. جابىق تاقىرىپتاردى باتىل قوزعاعان. سوندىقتان دا «ۆەچنىي زوۆ» رومانىنىڭ جەلىسىمەن تۇسىرىلگەن سەريال كوگىلدىر ەكرانعا دا بىردەن شىعا قويمادى. حالىق سۇراعان سوڭ عانا كورسەتىلە باستاعان.
– اناتولي يۆانوۆ ءوز شىعارمالارىنا ورايلاستىرىلعان فيلمدەردى وسىندا تۇسىرگىسى كەلدى. بىراق قارجىعا بايلانىستى رەجيسسەر ۆ.ۋسكوۆتىڭ تۋعان جەرى ورالدا ءتۇسىرىلدى. تاعى ايتا كەتەرلىگى, ا.يۆانوۆ كەڭەس ۇكىمەتى ءۇشىن كۇرەستى. ۇكىمەتتىڭ قۇلاۋىن قالامادى. ءتىپتى, ەل الدىندا گورباچەۆتىڭ قولىن الماي قويىپتى. ءسويتىپ جۇرگەندە بالالارى بىرىنەن سوڭ ءبىرى قايتىس بولادى, – دەيدى ن.دۋبينچيك.
1999 جىلدىڭ 31 مامىرى. اناتولي يۆانوۆقا شەمونايحا اۋدانىنىڭ «قۇرمەتتى ازاماتى» اتاعى بەرىلگەن كۇن. وكىنىشتىسى, ءدال وسى ساتتە ا.يۆانوۆ ومىردەن وتكەن.
كەرى قايتىپ بارا جاتىپ, ماريا جارتاسىنا كوتەرىلگەنبىز. ەسكەرتكىش تۇعىرىندا «پۋست ونا كاجدىي دەن راسسۆەت ۆيديت» دەپ قاشالعان جازۋ تۇر. قازاقشالاساق, «ول ءار كۇنى اتقان تاڭدى كورسىن» دەلىنگەن. ايتىپ وتكەندەي, جازۋشىنىڭ تۇپكى ويى – حالىقتى قانشا باسىپ-جانشىپ جاتساڭ-داعى «جاڭا كۇن تۋادى, جاڭا بۋىن اۋىسادى...», دەگەنگە سايادى. راس, ودان بەرى اۋمالى-توكپەلى زاماننىڭ قانشاسىن باستان وتكەردىك. جاڭا زامان تۋدى, ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىن الدى. ايتا بەرسەك, جاقسىلىق تا, اتتەگەن-اي دا بار. سونىمەن حوش, قازاقتىڭ بايتاق دالاسىنا كۇن شاپاعاتىن توگە بەرسىن دەگەن تىلەكپەن كۇندى باتىردىق. ەرتەڭ جاڭا كۇن!
شىعىس قازاقستان وبلىسى,
شەمونايحا اۋدانى