كوكسۋدىڭ كوكونىستەرى

الىستان-اق اڭداعانىمىزداي, اتشاپتىرىم اۋماقتى الىپ جاتقان ەگىس الاڭىندا قىزۋ تىرلىك ءجۇرىپ جاتىر. تراكتورلار قازىپ تاستاعان كارتوپتى بىرنەشە ادام جيناپ قاپتاپ جۇرسە, تاعى بىرنەشەسى دا­يىن ءونىمدى كولىككە تيەۋدە.

«بيىل 40 گەكتار جەرگە كارتوپ, 30 گەكتار جەرگە جۇگەرى, تاعى 25 گەكتار جەرگە قانت قىزىلشاسى وتىرعىزىلدى. جىل باسىندا «جەتىسۋ» اكك» ءودي» اق-نان كارتوپ ەگۋ ءۇشىن 0,01 پايىز وسىممەن 29 ملن تەڭگە نەسيە الىپ ەدىم. سول ءۇشىن تۇراقتاندىرۋ قورىنا كيلوسىن 130-140 تەڭگەدەن 260 توننا كارتوپ وتكىزۋىم كەرەك. بيىل 700 توننادان استام ءونىم الامىز دەگەن بولجام بار. شارۋاشىلىقتا 12 تۇراقتى جۇمىسشى بار. قازىرگى ناۋقان كەزىندە 40-45 ادام تۇراقتى جۇمىسپەن قامتىلعان. ولارعا كۇن سايىن 6-7 مىڭ تەڭگەدەن تولەي­مىن», دەيدى «نۇردىماقىن» شارۋا قوجالىعىنىڭ جەتەكشىسى قيزات ءابيروۆ.

ونىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنا دەن قويعانىنا 18 جىل, ال كارتوپپەن اينالىسقانىنا 10 جىل بولىپتى. وعان قوسا 50 باس ءىرى قارا, ءبىر وتار قوي ۇستاپ وتىر. مال تۇقىمىن بىرتە-بىرتە اسىلداندىرۋعا كىرىسىپ, كەلەسى جىلدان مال بورداقىلاۋعا كوشپەك. مال ازىعىن سىرتتان المايدى, وزدەرى جوڭىشقا, جۇگەرى وسىرەدى.

جالپى, 100 گەكتار سۋارمالى جەردىڭ 40 گەكتارىنا بيىل كارتوپ ەككەن, 25 گەكتارىن قانت قىزىلشاسى الىپ جاتىر. بيىل ءونىمنىڭ شىعىمى جاقسى. كارتوپتىڭ ورتاشا ونىمدىلىگى – گەكتارىنا 280 تسەنتنەر, قىزىلشا شامامەن 500 تسەنتنەردەن بولادى دەپ كۇتىپ وتىر.

«ساتىپ الۋشىلار كارتوپتى القاپتىڭ باسىنان-اق الىپ كەتىپ جاتىر. سىرتتان كەلۋشىلەرگە قاراعاندا جەرگىلىكتى تۇرعىندارعا ارزان باعادا ۇسىنامىز. گوللان­ديالىق سۇرىپتىڭ شامامەن 90 تونناسى 40 گەكتار جەرگە تۇقىمدىققا كەتتى, ەندى سودان 700 توننا ءونىم الۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز», دەيدى ق.ءابيروۆ.

ەگىس الاڭىنداعى ەڭبەككەرلەردىڭ كوڭىل كۇيى كوتەرىڭكى. شارشادىق, شالدىقتىق دەپ تۇرعان ءبىرى جوق. كارتوپ جينايتىندار كۇنىنە 10 مىڭ تەڭگەگە جۋىق, ال تيەۋشىلەر 15 مىڭ تەڭگەدەن جوعارى تابىس تابادى. جۇمىسشىلاردىڭ كوبى الىس اۋىلدان كەلىپ جۇمىس ىستەيدى. سونىڭ ءبىرى – زىليحا تامشىباەۆا اۋىلىنىڭ تۇرعىنى بايان ەڭگەسەەۆا.

«ەڭبەك ەتسەڭ ەرىنبەي, تويادى قارنىڭ تىلەنبەي», دەگەندەي تاڭعى سەگىزدەن, كەشكى بەسكە دەيىن جۇمىس ىستەيمىز. كۇنىنە 6-7 مىڭ تەڭگە تابىس تابامىز. بالا كۇنىمىزدەن ادال ەڭبەكپەن وسكەن ءبىز قازىر دە سول جولدى ۇستانامىز», دەدى ول.

وسىنداي جالىندى ەڭبەككەر­لەردى بەسقاينار اۋىلىنداعى «الىم-تاير» شارۋا قوجالىعى­نىڭ پياز وسىرەتىن ەگىستىك الاڭى­نان دا كەزدەستىردىك. 2010 جىلدان باستاپ پياز ءوسىرۋدى قولعا العان شارۋاشىلىق بۇگىندە جىل سا­يىن 300-400 توننا ءونىم جينايدى. قازىردىڭ وزىندە بەرىسى جاقىن اۋىلدارعا, ارىسى اياگوزگە دەيىن ونىمدەرى جىلدام ساتىلىپ جاتىر. شارۋا, ەڭ الدىمەن ءوز اۋدانىن كوكونىسپەن قامتۋدى ماقسات ەتىپ, ءونىمىن القاپ باسىندا عانا ەمەس, اۋدان اۋماعىنان وتەتىن «الماتى – وسكەمەن» تاس جولى بويىنا ارنايى شاتىر تىگىپ, ساۋدالايدى.

القاپتا 50 ادام ەڭبەك ەتىپ ءجۇر, سونىڭ 20-سى – تۇراقتى جۇمىسشى. ءبىر كۇندە 4 ادامنان تۇراتىن ءبىر بريگادا ورتا ەسەپپەن 300 قاپ پياز جينايدى. ءار ادام ەڭبەك ونىمدىلىگىنە قاراي كۇندىگىنە شامامەن 10-12 مىڭ تەڭگە تابىس تابادى. «پيازدى تەك شەڭگەلدىلىكتەر عانا وسىرەدى», دەپ ويلايتىندار قۇلپىرىپ وسكەن شارۋاشىلىق ەگىستىگىن كورگەندە تاڭعالىپ قالارى انىق. كۇندەلىكتى تاماققا تۇتىناتىن پيازدىڭ كوبىن ىرگەمىزدەگى كوكسۋلىق شارۋالار ءوسىرىپ جاتقانى ءبارىمىزدى قۋانتتى.

«جۇمىستىڭ ءبارىن مەحانيكالاندىرىپ, جەڭىلدەتۋگە دە بولادى. دەگەنمەن اۋىل تۇرعىندارىنىڭ قول ەڭبەگى مەن ءۇشىن بارىنەن باعالى. ولاردى تابىس كوزىنەن ايىرعىم كەلمەيدى. تۇرعىندارمەن القاپ باسىندا بىرگە ءجۇرىپ, ارالاس-قۇرالاستىقتا, ءوزارا باۋىرلاستىق بايلانىستا جۇمىس ىستەگەننىڭ راحاتى بولەك.   «باۋىرىڭ جاقىن با, كورشىڭ جاقىن با» دەگەندە كورشىم جاقىن دەيتىنىمىز تەگىن ەمەس قوي. ءبىزدىڭ پيازىمىزدىڭ كولەمىن وزدەرىڭىز كورىپ تۇرسىزدار, جۇدىرىقتاي, تىعىز. مۇنداي ساپالى ءونىمدى جاساندى قوسپالارسىز, ەكولوگيالىق تازا كۇيىندە الىپ وتىرمىز. مەن ءۇشىن اقشا ساناعاننان بۇرىن ساپالى ءونىم وسىرگەن ماڭىزدى», دەيدى شارۋا قوجالىعىنىڭ يەسى تايار زەينالوۆ.

انار ىسقاقوۆا شارۋا قوجالىعى قۇرىلعان العاشقى كۇننەن بەرى كاسىپكەرمەن بىرگە جۇمىس ىستەپ كەلەدى. باستاپقىدا قاراپايىم جۇمىسشىدان باستاپ, بۇگىندە بريگاديرلىككە كوتەرىلگەن.

«كوكتەمگى ەگىس كەزىنەن قارا كۇزگە دەيىن القاپتا ەڭبەك ەتەمىز. ءونىمدى سەبۋ, باپتاۋ, جيناۋ – بارلىق ءوندىرىس پروتسەسىنە باستان-اياق قاتىسامىز. تۇرعىندار مۇندا بالپىق بي كەنتىنەن, بەسقاينار, جارلىوزەك, امانگەلدى سياقتى كوپتەگەن ەلدى مەكەننەن كەلىپ جۇمىس ىستەيدى. ولاردى تاڭەرتەڭ اۋىلدارىنان ارنايى كولىك الىپ كەلەدى, تاسىمالداۋ ۇيىمداستىرىلعان. پياز ناۋقانى بىتكەن سوڭ وسى بريگادامىزبەن قىزىلشا جيناۋعا كىرىسەمىز. تايار زەينالوۆتىڭ ۇجىمعا جاسايتىن قامقورلىعىن ەرەكشە ريزاشىلىقپەن ايتامىز. كارانتين كەزدەرىندە, قۇربان ايت, ورازا ايت سياقتى مەرەكە­لەردە ءوز جۇمىسكەرلەرىنەن بولەك, بەسقاينار اۋىلىنىڭ تۇتاس تۇرعىندارىنا ۇن, قانت, ماي سياقتى العاشقى قاجەتتىلىكتەگى ازىق-ت ۇلىكتى تەگىن تاراتىپ بەردى. ماۋسىمدىق جۇمىس ىستەيتىنىمىزگە قاراماستان, قىس كەزىندە دە قوجالىقتان اۆانس الا الامىز. تالاپتى جاستارعا دا ۇنەمى جاردەمدەسىپ كەلەدى. قىزىم اديا ىسقاقوۆا ەركىن كۇرەستەن ءجاسوس­پىرىم قىزدار اراسىندا الماتى وبلىسىنىڭ 4 دۇركىن چەمپيونى. ونىڭ بيىل مامىردا فرانتسيادا وتكەن جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى الەمدىك دوداعا قاتىسىپ قايتقان ساپارىنا دەمەۋشىلىك كورسەتكەن دە ءبىزدىڭ تايار دوگباي ۇلى. وسىن­داي قولداۋدىڭ ارقاسىندا اديا گيم­نا­زيادا جارىسىندا العاشقى تورت­تىكتەن كورىندى», دەيدى ا.ىسقاقوۆا.

مۇسابەك اۋىلىنداعى قىزاناق وسىرۋمەن اينالىساتىن «كوگەرشىن» شارۋا قوجالىعىنىڭ جەتىستىگى دە كوپتى قىزىقتىردى. اۋىل اكىمى ەر­بول جولامان ۇلىن كوپشىلىكپەن بىر­گە قىزاناق جيناۋعا كومەكتەسىپ جۇر­گەن جەرىنەن كەزىكتىردىك. ەكولو­گيا­­لىق جاقتان تازا ءارى ءدامى ءتىل ۇيى­­رە­تىن قىزاناقتار تىلشىلەردىڭ دە ءشو­­لىن باستى. جالپى, 4 گەكتار جەر­­گە ەگىلگەن قىزاناق جامىراي ءوسىپ, جۇرتتىڭ كوزىن قىزىقتىردى. ەڭبەك­­­كەر­لەرمەن بىرگە جانتالاسىپ جۇ­­مىس ىستەپ جۇرگەن «كوگەرشىن» شارۋا قو­­جالىعىنىڭ جەتەكشىسى ەرجان قايسا: «اۋىل اكىمىنىڭ ۇسىنىسىمەن بيىل قىزاناق ءوسىرۋدى قولعا الدىق. ءونىمد­ى جيناۋ جۇمىسى باستالعالى ءبىر اي­دان استى. باسىندا كيلوسىن 50, كەيىن 80 تەڭگەدەن ساتىپ ەدىك. قازىر 100 تەڭگەدەن توقتاتپاي الىپ كە­تىپ جاتىر. كۇنىنە 15 ادام جيناسا دا جۇ­مىس كۇشى از. قىزاناق وسىر­گەن جەردى جالعا الىپ وتىرمىز. سۋىق تۇس­كەن­شە 270 توننادان استام قىزا­ناق ساتامىز دەگەن بولجام بار», دەيدى ە.قايسا.

«كوگەرشىن» شارۋا قوجالى­عىنىڭ باستاماسى اۋدان اكىمدىگىنىڭ دە نازارىن اۋداردى.

«بۇل جىگىتتەردىڭ قىزاناق وسىرۋ­دەگى تاجىريبەسىنىڭ مولدىعىنا كوزىمىز جەتتى. دەمەك ولاردى قول­داپ, دەمەپ جىبەرسەك, اۋداندى, ءتىپتى وبلىس ورتالىعىن قىزاناقپەن قامتاماسىز ەتۋگە سەپتىگى تيەدى. سون­دىقتان كەلەسى جىلى وزدەرىنىڭ ەنشىسىنە ءتان جەر ماسەلەسىن شەشىپ بەرۋدى ويلاستىرامىز», دەيدى كوكسۋ اۋدانىنىڭ اكىمى مارلەن كولباەۆ.

ونىڭ ايتۋىنشا, اۋدان ءوزىن-ءوزى كوكونىسپەن, جەمىس-جيدەكپەن قام­تىپ وتىر. سونداي-اق اۋدان فەر­مەر­لەرىنىڭ ونىمدەرىن كوتەرمە باعا­دا تالدىقورعاننان, الماتىدان, سە­مەي­دەن كەلىپ ساتىپ الاتىندار دا بار.

جالپى, كوكسۋ اۋدانىندا ەگىس القابىنىڭ كولەمى 38 مىڭ گا شاماسىندا, سونىڭ 885 گەكتارى – كوكونىس, 140 گەكتارى – باقشا داقىلدارى, 1 200 گەكتارى – قانت قىزىلشاسى, 1 151 گەكتارى – كارتوپ.

جەتىسۋ وبلىسى