ۇلكەن جازۋشى, زەردەلى قالامگەر مۇحتار ماعاۋين: «ۇلتتىق رۋحتىڭ ۇستىن-تىرەگى, قايناركوزى جانە كۇش-قۋاتى – سول حالىقتىڭ قابىلەتى» دەگەن ەكەن. سول سياقتى ءۇندىنىڭ ۇلى ويشىلى رابيندرانات تاگور, ءاربىر حالىق الەم قاۋىمداستىعى الدىندا ءوزىنىڭ باسقاعا ۇقسامايتىن ەرەكشە ۇلتتىق قابىلەتىمەن دارالانىپ تۇرماسا, ول حالىق جويىلۋعا بەت بۇرعان قاسىرەت جولىنداعى ۇلت ەكەنىن ايتا وتىرىپ: «تابيعي قابىلەت-زەردەسىنەن ايىرىلعان حالىقتىڭ كەلەشەگى كۇڭگىرت» دەپ وي قورىتىپتى.
ياعني ءار ۇلتتىڭ جەكە-دارا قابىلەت-قارىمى ونىڭ قورعانى. ويتكەنى قابىلەت دەگەنىمىز – سول حالىقتىڭ رۋحاني ءھام تۇرمىستىق مادەنيەتى مەن قاراپايىم كاسىپتىك-شارۋاشىلىق تەتىكتەرىنىڭ شەبەر ۇيلەسىمى. سونىمەن قاتار بۇل دۇنيە ەتنوستىڭ تىلدىك مادەني قارىم-قاتىناسى تۇرعىسىنان دا ايرىقشا بايقالىپ تۇرادى.
مىسالى, پاتشالىق رەسەي باسىلىمدارىندا: «قازاقتار رۋحاني وتە دارىندى حالىق. ادەبيەتى باي. تۇراقتى تىركەستەن تۇراتىن تولىپ جاتقان يمپروۆيزاتسيالارى بار. ماقال-ماتەلدەرى قىسقا ءارى ناقتى. سوزدەرى ويلى, مانەرلى, وبرازدى» دەپ جازىلسا («بولشايا ەنتسيكلوپەديا», 1902. توم-10. س-744), «روسسيا» كوپتومدىعىنىڭ 18-تومىندا جاريالانعان «قىرعىزدار» اتتى جازبادا: «قازاقتاردىڭ (كيرگيز-كايساكي) ءوز ويىن جەتكىزە بىلۋدەگى مۇمكىندىگى مەن ءتىل شەبەرلىگى, حالىق اۋىز ادەبيەتى بايلىعىن ونەرىنىڭ وركەندەپ جاتۋىمەن بايلانىستىرعان ءجون», دەلىنگەن ەكەن.
سول سياقتى, رەسەيلىك زەرتتەۋشى ۆيكتور فون گەرن مەن نەمىس عالىمى ف.فون حەللۆالد قاتارلى تۇلعالاردىڭ ەڭبەكتەرىندە, قازاق حالقىنىڭ قوناقجايلىعى مەن مەيىرباندىعى تۋرالى ايتىلىپ, اسىرەسە, اڭعارىمپازدىق, سۇڭعىلالىق قاسيەتتەرى كەرەمەت دامىعان دەپ باعا بەرىلگەنىن بايقايمىز.
وسى ورايدا, شەتەلدىك وقىمىستىلاردى تاڭعالدىرعان حالقىمىزدىڭ سۇڭعىلالىق قاسيەتى جايلى مىنا مىسالعا توقتالساق, ەرتەرەكتە ارقا جۇرتىنا اڭعارىمپازدىعىمەن اتى شىققان ابىقاي اتتى شەشەن ءبىر كۇنى كەشكى ىمىرت ۇيىرىلە باستاعان تۇستا: «جىگىتتەر كۇيلى بيە ءمىنىپ, توبەت يت ەرتكەن قوناق كەلە جاتىر, دايىندالا بەرىڭدەر» دەپتى. ۇكىمدى ەستىگەن اۋىل ادامدارى «ابەكەڭ دە ايتادى-اۋ» دەگەندەي, بىرەر قۇنجىڭداسىپ قويا سالادى. ارادا بيە ساۋىم ۋاقىت وتكەندە راسىندا, مىنگەنى بيە, ەرتكەنى توبەت بىرەۋ كەلىپ تۇسەدى.
ەلەڭ ەتكەن جۇرت «ابەكە ايتقانىڭىز ءدال كەلدى, قالاي ءبىلدىڭىز؟» دەپ قولقا سالادى. سوندا شەشەن: ءاي, شىراقتارىم, بۇعان ەشقانداي كورىپكەلدىكتىڭ قاتىسى جوق. ماڭايدا بولىپ جاتقان تىرشىلىكتى تاني بىلىڭدەر! مانا شەتتە تۇرعان قۇلا ايعىر باتىسقا قاراپ جەر تارپىپ وقىراندى. ول ءۇيىرى باسقا ۇرعاشى جىلقىنىڭ كەلە جاتقانىن بىلدىرسە, اناۋ قىزىل قانشىق وزىنەن-ءوزى ابىگەرلەنىپ, جالانىپ بىردەڭەنى اسىعا كۇتكەندەي قىڭسىلادى. ياعني ول بوتەن توبەتتىڭ ءيىسىن سەزدى. بار بولعانى وسى دەپتى.
وسىلاي الدا بولاتىن وقيعالاردى كوزبەن كورمەي-اق, تانىم-تۇيسىگىمەن سەزە الاتىن قازاقتان باسقا حالىق از. ويتكەنى ءوزىن قورشاعان تابيعاتتى تانىپ, ءوسىپ-ونگەن ورتاسىن ءبىلۋ, سول ارقىلى ءومىر ءسۇرۋ داعدىسىن جەڭىلدەتۋ تەك اقىلدى, پاراساتى مول, قابىلەتى كەمەل جۇرتتىڭ عانا ۇلەسىندە بولاتىن دۇنيە. تاعى ءبىر مىسال, كوشپەلى اتالارىمىزدى الىپ قارايىق: الدىنداعى مالىنىڭ تەرىسى مەن جۇنىنەن كيىم جاساپ كيىپ, سۇتىنەن وزىنە قاجەت بارلىق تاعام تۇرلەرىن وندىرە العان. ياعني مىنا عالامدا ولار ەشكىمگە تاۋەلدى بولماعان.
ايتالىق, ءبىر عانا ءسۇت. شولدەسە دەرەۋ مالىن ساۋىپ جىبەرىپ, ءسۇتىن ءپىسىرىپ ىشە قويادى. عالامدا ءسۇت سياقتى تەز قاينايتىن سۇيىق جوق. قازاق ەدەل-جەدەل, الىم-بەرىم ۋاقىتتى ء«سۇت پىسىرىمدەي» دەپ تەگىن ايتپاعان. وسى ءبىر سۇتتەن ەكى-ءۇش كۇندىك اس ايران ۇيىتادى. ودان كەيىن اپتالىق, ايلىق تاعام قىزىل ىرىمشىك, اق ىرىمشىك, ەجىگەي جاسايدى. ىركىت ءپىسىپ ماي شايقايدى. ول مايدى قارىنعا سالىپ, قاجەت بولسا ەكى جىلعا دەيىن ساقتايدى. قارىنعا ماي سالۋدىڭ وزىندىك امال-ايلاسى بار. ەڭ اۋەلى ىركىتتەن اجىراعان مايدى ابدەن سىعىپ, سۋىنان ارىلتادى. سۋى ارىلماعان ماي كوپكە شىدامايدى, كوگەرىپ كەتەدى. اپالارىمىز مايدى قارىنداعاندا قىلشىق جىبەرمەي تازالايدى. «مايدان قىلشىق سۋىرعانداي» دەيتىنىمىز وسى. الدا-جالدا قارىندالعان مايعا قويدىڭ قۇمالاعى سياقتى زات ارالاسىپ كەتسە قيىن. ماي بۇزىلادى. قازاقتىڭ ء«بىر قارىن مايدى ءبىر قۇمالاق شىرىتەدى» دەگەنى وسىدان كەلىپ شىققان.
مىنە, كوردىڭىزدەر مە, ءبىر سۇتتەن قانشاما تاعام جاسالادى. ونىڭ ەڭ كەرەمەتى ۋاقىتتىق (كۇن, اي, جىل) جانە مەرزىمدىك (قىس, جاز, كۇز, كوكتەم) تۇرعىدان ءار كەزگە, ءار ۋاقىتقا بەيىمدەپ جاساي الۋى. ايتالىق, قۇرت, جارما, مالتا, ت.ب. بۇل تاعام قانشا ۋاقىت تۇرسا دا بۇزىلمايدى. ەرتەدە ۇزاق جورىققا شىققان ساربازدار قۇرت الىپ شىققان. ماحامبەتتىڭ «التى مالتا اس بولماي, ەرلەردىڭ ءىسى بىتەر مە» دەيتىنى وسى.