مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ كەيىنگى ءبىر ايدىڭ كولەمىندە بىرنەشە وبلىسقا ساپارلاپ قايتتى. جەرگىلىكتى جۇرتشىلىقپەن جۇزدەسىپ, ءار وڭىردەگى جاعدايدان, ءتۇرلى وزگەرىستەردەن حاباردار ەكەنىن بايقاتتى. جالپى, مۇنداي ساپارلارعا شىعۋ, ەلدىڭ ىشىندە ءجۇرۋ حالىقتىڭ پرەزيدەنتكە دەگەن سەنىمىن ارتتىرارى انىق. وڭىرلەردىڭ الداعى دامۋ باعدارىن ايقىنداپ الۋ تۇرعىسىنان دا ماڭىزدى.
تۇركىستان – دامۋدىڭ جاڭا كەزەڭىندە
ەلدىڭ باسشىسى رەتىندە قاسىم-جومارت توقاەۆ ءار وڭىردەگى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق وزگەرىستەردىڭ بارىنەن حاباردار ەكەنى داۋسىز. قازاقستان ەكونوميكاسىندا قاي ءوڭىردىڭ قانداي باسىمدىققا يە ەكەنىن دە, نەندەي قيىندىقتارمەن بەتپە-بەت كەلىپ وتىرعانىن دا جاقسى بىلەدى. سوڭعى ساپارلاردا سوعان تاعى ءبىر مارتە كوز جەتكىزدىك. پرەزيدەنت ءبىرىنشى كەزەكتە ساپارلاپ بارعان وڭىرلەردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق پروبلەمالارىنا توقتالىپ, ونىڭ شەشۋ جولدارىن كورسەتۋگە تىرىستى. ءار ءوڭىر وزىنە ءتان الەۋەتكە يە ەكەنى تاعى ءمالىم. سول الەۋەتتى ءتيىمدى پايدالانۋ ماڭىزدى ەكەنىن ءاردايىم ەسكە سالىپ كەلەدى.
البەتتە, مۇنداي ساپارلاردا پرەزيدەنت الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق پروبلەمالارمەن عانا شەكتەلمەيدى. مەملەكەت باسشىسى ەلدىڭ رۋحاني قۇندىلىقتارىن ودان ءارى دامىتۋدى دا ۇنەمى نازاردا ۇستايدى. جاستار تاربيەسىنە دە ەرەكشە ءمان بەرۋدى ۇمىتقان ەمەس.
پرەزيدەنت كيەلى مەكەن تۇركىستان وبلىسىنا جاساعان ساپارىندا بۇل ءوڭىردىڭ قازاقستان تاريحىندا الار ورنىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى. تۇركىستاننىڭ ەكى دۇنيە ەسىگى, ەر تۇرىكتىڭ بەسىگى ەكەنىن ەسكە سالدى. بۇل ءسوزدىڭ رەتىنە قاراي ايتىلا سالماعانى انىق. شىنىندا دا, كيەلى شاھاردىڭ ءتول تاريحىمىزدا الار ورنى ايرىقشا. پرەزيدەنت ايتقانداي, ونداعى قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسى – رۋحانياتىمىزدىڭ مىزعىماس دىڭگەگى.
تۇركىستان جەكە وبلىس اتانعالى بەرى ايتارلىقتاي وزگەردى. ماسەلەن, تۇركىستانعا تارتىلعان ينۆەستيتسيا كولەمى 8 ەسە ارتقان. 77 مىڭ ادامعا ارنالعان كوپقاباتتى ءۇي سالىنعان. سونىمەن قاتار شاھار جاسىل-جەلەككە ورانىپ, ەكولوگيالىق احۋالى جاقسارعان. تۇرعىنداردى اۋىزسۋمەن جانە تابيعي گازبەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى شەشىلدى. 2019 جىلدان بەرى وبلىسقا 2 ملن-عا جۋىق تۋريست كەلگەن. كەيىنگى ءۇش جىلدا ايماقتاعى ونەركاسىپ جانە اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى 1,5 ەسەگە وسكەن. وبلىستا 64 مىڭعا جۋىق تۇراقتى جۇمىس ورنى اشىلعان. پرەزيدەنت اتاپ وتكەندەي, مۇنىڭ ءبارى تۇركىستان دامۋىنىڭ العاشقى كەزەڭىندە اتقارىلعان يگىلىكتەر. ەندىگى جەردە ءوڭىردىڭ دامۋى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلەدى. تۇركىستان قازاقستان عانا ەمەس, ىرگەلەس جاتقان وزبەكستان مەن قىرعىزستان ءۇشىن دە ماڭىزدى ءوڭىر. سوندىقتان كورشى ەلدەردىڭ بارىمەن تىعىز قارىم-قاتىناس جاساۋ – ۋاقىتتىڭ تالابى.
جاسىراتىنى جوق, تۇركىستاندا شەشىمىن تاپپاعان ماسەلەلەر دە كوپ. ايتالىق, تۇركىستان – قازاقستانداعى حالقى تىعىز ورنالاسقان ءوڭىردىڭ ءبىرى. بۇل ايماقتا سۋ تاپشىلىعى بايقالادى. حالقىنىڭ سانى تەز ءوسىپ جاتقاننان كەيىن ءبىلىم مەكەمەلەرى جەتىسپەي جاتىر. مۇنداعى مەكتەپ جاسىنداعى بالالاردىڭ سانى جىل سايىن 25-30 مىڭعا ارتادى. دەمەك, وڭىردە 1 مىڭ بالاعا شاقتالعان 20-30 جاڭا مەكتەپ سالىنۋى كەرەك. وكىنىشكە قاراي, تۇركىستان وبلىسىنىڭ شالعاي اۋىلدارىندا وتكەن عاسىردىڭ 40-50-ءشى جىلدارى ەسكى ستاندارتپەن سالىنعان مەكتەپتەر جۇمىس ىستەپ تۇر. بۇلاردىڭ ءبارى بۇگىنگى تالاپقا سايكەس كەلمەيدى. ولاردىڭ ءبارىن جاڭالاۋ كەرەك. وقۋشىلار جاقسى ءارى جايلى مەكتەپتە وقىماسا, ءبىلىم ساپاسى تۇرعىسىنان دا باسەكەگە قابىلەتتى بولا المايدى. پرەزيدەنتتىڭ وسى ماسەلەگە ەرەكشە نازار اۋدارۋى جۇرتشىلىقتىڭ كوڭىلىنە ۇلكەن سەنىم ۇيالاتتى.
شىمكەنت پەن تاشكەنت تاندەمى
شىمكەنت – حالقىنىڭ سانى 1 ملن-نان اسىپ, جاڭا مارتەبەگە يە بولعان شاھار. ونىڭ الەۋەتى وتە جوعارى. قالانىڭ 3 ملن-عا جۋىق حالقى بار تاشكەنتپەن قاتار ورنالاسۋى شىمكەنتتىڭ باعىن جاعۋى مۇمكىن. ەكى قالانىڭ حالقىن قوسساق, 4 ملن ادام شىعادى ەكەن. بۇل – وتە ۇلكەن نارىق. دەمەك اتالعان جاعداي شىمكەنتتىڭ ەكونوميكالىق تۇرعىدان دامۋىنا جول اشپاق. مۇنى پرەزيدەنت بىرنەشە مارتە ايتتى. سوندىقتان مەملەكەت باسشىسىنىڭ شىمكەنت پەن تاشكەنتتىڭ اراسىنداعى ەكونوميكالىق بايلانىستاردى نىعايتۋ ءۇشىن ءتيىستى تاپسىرما بەرۋى قۇپتارلىق قادام.
قاسىم-جومارت توقاەۆ شىمكەنتكە جاساعان ساپارىندا قالاعا جاڭا وپەرا جانە بالەت تەاترىن, وقۋشىلار سارايىن, پەرزەنتحانا, بەس جىل ىشىندە 101 مەكتەپ سالۋدى تاپسىردى. جالپى, پرەزيدەنت ءبىلىم, عىلىم وردالارىن دامىتۋعا ەرەكشە دەن قويىپ كەلەدى. جاستاردىڭ زاماناۋي عيماراتتاردا ءبىلىم الۋىنا ايرىقشا كوڭىل بولۋدە.
شىمكەنت رەسپۋبليكالىق قالا مارتەبەسىن الاردا ونىڭ اينالاسىنداعى 41 ەلدى مەكەن شاھارعا قوسىلدى. الايدا ونداعى ينفراقۇرلىم قالانىڭ تالابىنا سايكەس كەلمەيدى. ال قالاعا قوسىلعان سوڭ ەلدى مەكەندەردىڭ تۇرعىندارى قالالىقتار سەكىلدى كوممۋنالدىق قىزمەتتەرگە يە بولۋى ءتيىس. ولار گاز بەن سۋعا, جىلۋ مەن جولعا قاتىستى پروبلەما بولماسا ەكەن دەپ تالاپ قويادى. مۇنداعى بالالار دا قالا مەكتەپتەرىندەگىدەي جاعدايدىڭ يگىلىگىن كورۋى كەرەك. سوندىقتان جەرگىلىكتى حالىقتىڭ مۇنداي تالاپ قويۋى وتە ورىندى. پرەزيدەنت شىمكەنتكە جاساعان ساپارىندا وسىعان ايرىقشا نازار اۋداردى, ءتيىستى تاپسىرمالار بەردى. ەگەر جەرگىلىكتى حالىقتىڭ تۇرمىسى جاقسارماسا, كوممۋنالدىق قىزمەتتەر ساپاسى سىن كوتەرمەسە, ەنەرگيا كوزى تۇراقسىز بولسا, حالىقتىڭ نارازىلىعىن تۋدىراتىنى انىق جانە بۇل ورىندى تالاپ. پرەزيدەنتتىڭ ەڭ الدىمەن حالىقتىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايىن جاقسارتۋعا كوڭىل بولەتىنى دە سوندىقتان.
ايتپاقشى, حالىق تىعىز شوعىرلانعان جەرلەردە ەكونوميكانىڭ ءوسۋ قارقىنى جوعارى بولاتىنىن اتاپ وتكەن ءجون. وسىنى دا ەسكەرۋ كەرەك. دەمەك شىمكەنتتىڭ بۇل تۇرعىدان دا اسىعى الشىسىنان ءتۇسۋى مۇمكىن.
ۇلىلار مەكەنىندەگى ۇتىمدى مۇمكىندىكتەر
پرەزيدەنتتىڭ ۇلىلار مەكەنى اباي وبلىسىنا جاساعان ساپارى دا حالىقتىڭ جادىندا ۇزاق ساقتالارى داۋسىز. جالپى, ۇلىلاردىڭ ءىزى قالعان وڭىردە ءتۋريزمدى دامىتۋعا مۇمكىندىك مول. سوندىقتان الەمدىك الىپقا اينالعان ابايدىڭ كەسەنەسىنە اپارار جولدى ۇنەمى نازاردا ۇستاۋ ماڭىزدى. جولدىڭ بويىنا, كەسەنەنىڭ باسىنا ينفراقۇرىلىمدىق نىساندار سالۋ جاعىن قاراستىرۋ كەرەك. بالكىم, اباي كەسەنەسىنىڭ باسىنا شاعىن ۇشاقتار قونا الاتىن اەرودروم سالۋدى قولعا العان دۇرىس شىعار.
وبلىس ورتالىعى سەمەي قالاسىندا شەشىمىن تاپپاعان بىرنەشە ماسەلە بار. سونىڭ ءبىرى – جىلۋمەن قامتۋ. مۇنداعى ءاربىر شاعىن اۋدان بولەك-بولەك جىلىتىلادى. پرەزيدەنت وسى جولعى ساپارىندا وسى ماسەلەگە ەرەكشە توقتالدى جانە زامان تالابىنا سايكەس كەلەتىن جىلۋ-ەلەكتر ورتالىعىن سالۋ كەرەكتىگىن العا تارتتى. شىنىندا, التى اي قىستى ۇرەيمەن وتكىزەتىن سەمەيلىكتەر ءۇشىن بۇل ماسەلەنى رەتتەۋ اسا ماڭىزدى بولىپ تۇر. شاعىن اۋدانداردا ورنالاسقان جىلۋ-ەلەكتر ورتالىقتارى ەسكىرگەن ءارى قۋاتى دا تومەن. ەكولوگياسى ونسىز دا سىن كوتەرمەيتىن سەمەيدىڭ اۋاسىن جىلۋ-ەلەكتر ورتالىقتارى دا لاستاپ وتىر. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايماق ەكولوگياسىنا نازار اۋدارۋىندا تەرەڭ ءمان جاتىر.
جالپى, سەمەيدىڭ ەرتىس وزەنىنىڭ بويىندا ورنالاسۋىن كەز كەلگەن باعىتتا ءتيىمدى پايدالانۋعا بولادى. ماسەلەن, وزەننىڭ بويىنان حالىقتىڭ سەرۋەندەپ, سەيىل قۇرۋىنا ارنالعان ورىنداردى كوپتەپ سالۋعا مۇمكىندىك بار.
اباي وبلىسى قىتايمەن شەكارالاس جاتىر. ەلىمىزدىڭ كولىك الەۋەتىن دامىتۋ ءۇشىن باقتى ارقىلى قىتايعا باراتىن تەمىرجول جەلىسىن سالۋ جوسپارلانىپ وتىر. اباي وبلىسىندا قازاقستان مەن قىتايدى بايلانىستىراتىن ەكى قاقپا بار. بۇل سەمەيدىڭ دە, جالپى قازاقستاننىڭ دا ترانزيتتىك الەۋەتىن جاقسارتادى. ەكى ەل اراسىنداعى الىس-بەرىس جاقسارادى. سونداي-اق ورتالىق رەسەيدەگى ءوندىرىس ورىندارىنىڭ ونىمدەرىن قازاقستان ارقىلى قىتايعا تاسىمالداۋعا جول اشىلادى. مۇنىڭ ءبارى ءبىزدىڭ ەكونوميكامىز ءۇشىن ءتيىمدى. جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلادى, بيۋدجەتكە قوسىمشا سالىقتىق تۇسىمدەر تۇسەدى. ءوڭىر ەكونوميكاسى جاقسارادى.
كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا سەمەي وداقتاعى ەت پەن تەرى وڭدەيتىن ءىرى ورتالىقتاردىڭ ءبىرى بولدى. وكىنىشكە قاراي, ءبىز سونىڭ ءبىرازىنان ايىرىلىپ قالدىق. دەسە دە, مۇندا ەرتەدەن قالىپتاسقان تاجىريبە مەن ءداستۇر بار. سونى قايتا جاڭعىرتۋ ماڭىزدى. پرەزيدەنتتىڭ بۇعان نازار اۋدارۋى, كاسىپكەر ازاماتتاردى وسى ىستە باق سىناپ كورۋگە شاقىرۋى تەگىن ەمەس.
اباي وبلىسىنىڭ اۋماعىندا اتوم سىناقتارى جۇرگىزىلگەنى ءمالىم. ءوڭىر اۋماعىنىڭ ءبىراز جەرىنە رادياتسيا تارالعان. وسى ءبىر جاعداي ءوڭىردىڭ گەولوگيالىق مۇمكىندىكتەرىن زەرتتەۋگە كەدەرگى كەلتىرىپ وتىر. مەملەكەت باسشىسى وڭىردەگى تابيعي بايلىقتىڭ زور ەكەنىنە نازار اۋداردى. ەندىگى ماقسات – سونى بارلاۋ, بارىنشا زەرتتەۋ. كەن وندىرسەك, ەشكىمنەن كەم بولماسىمىز انىق. سوندىقتان اباي وڭىرىندە دە تابيعي كەن ورىندارى كوپتەپ اشىلۋى مۇمكىن. بۇل ايماق ءۇشىن دامۋدىڭ جاڭا باعىتى بولماق.
يندۋستريالىق ايماقتاردا يگى ىستەر كوپ
يندۋسترياسى جاقسى دامىعان قاراعاندى وبلىسىندا حالىقتى الاڭداتىپ وتىرعان ۇلكەن پروبلەمانىڭ ءبىرى – ەكولوگيا. قاراعاندى مەتاللۋرگيا كومبيناتىنىڭ سالدارىنان تەمىرتاۋ تۇتىننەن كوز اشپايدى. كەيدە تەمىرتاۋدان ۇشقان ءتۇتىن قاراعاندىنىڭ توبەسىنە كەلىپ تۇراقتايدى. سوندىقتان حالىق وسى ماسەلەگە قاتتى الاڭداۋلى. پرەزيدەنت بۇعان دەيىن اتالعان كومبيناتتىڭ باسشىسىن شاقىرىپ, ەكولوگيا ماسەلەسىنە ەرەكشە كوڭىل ءبولۋدى تاپسىرعانى ەسىمىزدە. وسىدان ءبىر ايدان اسا ۋاقىت بۇرىن مەملەكەت باسشىسىنىڭ قابىلداۋىندا بولعان لاكشمي ميتتال جۋىق ارادا «ارسەلورميتتال» كومپانياسى قازاقستانعا 1 ملرد دوللار كولەمىندە ينۆەستيتسيا قۇياتىنىن, ونىڭ باسىم بولىگى ءوندىرىستى جاڭعىرتۋعا باعىتتالاتىنىن جەتكىزگەن ەدى.
قاراعاندىدا سوڭعى جىلدارى ماشينا جاساۋ سالاسى ەرەكشە قارقىن الدى. قىتايلىق كومپانيامەن جۇرگىزىلگەن بىرلەسكەن جۇمىستىڭ ناتيجەسىندە ساران قالاسىندا اۆتوبۋستار شىعارىلا باستادى. ونىڭ قاتارىندا بۇگىنگى زاماننىڭ تالابىنا سايكەس كەلەتىن ديزەلمەن جۇرەتىن اۆتوبۋستار دا, اككۋمۋلياتورلىق باتارەيالارمەن جۇرەتىن ەلەكتروبۋستار دا بار. بولاشاقتا سۋتەگىمەن جۇرەتىن تەحنيكالار دا شىعارىلۋى مۇمكىن. جاڭا سالا وبلىستىڭ دامۋىنا جاڭاشا جول اشارى انىق. جالپى, پرەزيدەنت قاراعاندى ەكونوميكاسىنىڭ مۇمكىندىكتەرىن ايرىقشا اتاپ ءوتتى.
ەلدەگى يندۋستريالىق ايماقتاردىڭ قاتارىندا پاۆلودار ءوڭىرىنىڭ دە شوقتىعى بيىك. اۋماعى شاعىن بولسا دا, يندۋسترياسى جاقسى دامىعان پاۆلودار – قازاقستان ەنەرگەتيكاسىنىڭ ورتالىعى. وكىنىشكە قاراي, كومىر وندىرەتىن ءىرى كەنىشتەر, كومىردى كوپ تۇتىناتىن ەلەكتر ستانسالارى وسىندا ورنالاسقاندىقتان اۋاعا تارالاتىن زياندى زاتتار كوپ. سوندىقتان ءوڭىردىڭ ەكولوگياسىنا ەرەكشە ءمان بەرۋ كەرەك. مۇنى پاۆلودارعا جاساعان ساپار بارىسىندا مەملەكەت باسشىسى دا اتاپ ءوتتى. بۇل وڭىردە ەلەكتر ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋدىڭ الەۋەتى جوعارى. پرەزيدەنت وعان دا نازار اۋداردى.
بۇرىن پاۆلوداردا اليۋميني وندىرۋگە قاجەتتى شيكىزات شىعارىلاتىن. قازىر سول شيكىزاتتى ءوزىمىز وڭدەپ, تازا اليۋميني شىعاراتىن دەڭگەيدى ەڭسەردىك. ەندى وزىمىزدە وندىرىلگەن اليۋمينيدەن اۆتوكولىك دوڭگەلەكتەرىنە ارنالعان ديسكى, وندىرىسكە ءارى كۇندەلىكتى تۇرمىسقا قاجەتتى كابەل سەكىلدى دايىن ونىمدەر شىعاراتىن جاعدايعا جەتتىك. وسى تۇرعىداعى الەۋەتىمىزدى ءالى دە ارتتىرۋعا بولادى. پرەزيدەنت قازاقستاندا ەلەكتروموبيل شىعارۋعا باسىمدىق بەرىپ وتىر. ال وعان قاجەتتى دۇنيەنىڭ كوبى اليۋمينيدەن الىنادى. دەمەك پاۆلودار اليۋمينيىنە دەگەن سۇرانىس ءالى دە ارتادى دەگەن ءسوز. ەڭ باستىسى, بۇل ءوڭىر بولاشاقتا ەلەكتروموبيل ءوندىرىسىنىڭ ورتالىعىنا اينالۋى ابدەن مۇمكىن. ءبىز وسىعان كەلە جاتىرمىز.
تۇيىندەي كەلە ايتارىمىز, پرەزيدەنتتىڭ وڭىرلەردە كوتەرگەن ماسەلەلەرى, باستامالارى حالىقتىڭ كوڭىلىنەن شىعىپ جاتىر. حالىق مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايماقتارداعى جاعدايلاردان حاباردار ەكەنىن ەستىپ, ءبىلىپ قۋانىپ وتىر. سوندىقتان حالىققا سەنىم ۇيالاتاتىن مۇنداي ساپارلاردان كوپ ناتيجە كۇتەمىز.
جاقسىبەك قۇلەكەەۆ,
مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى