ادەبيەتتىڭ باستى تاقىرىبى ادام ءھام ادامنىڭ جانى دەيمىز. ياعني ادام باردا جازۋ دا بار. اسىل ونەردىڭ ءلاززاتى دا, مەحناتى دا سول جازۋدا جاتىر. كەيدە جاقسى جازاتىن قالامگەردىڭ اسا تانىمال ەمەس, داڭقى دا, داقپىرتى دا جوق, شاعىن ءبىر شىعارماسى بولادى. ءبىر قاراعاندا, ءوزى اناۋ ايتقانداي كلاسسيكاعا دا جاتپايدى: ءتىلى دە, ءورىلۋى دە, ديناميكاسى دا ءبىرسارىندى, باياۋ. بىراق وسىنداي بەلگىسىز ورتاقول اڭگىمەلەردە كوركەمدىك ايشىقتار كوزگە ۇرىپ تۇرماسا دا ءبىر نازىك سەزىمدەر, كىشكەنتاي ادامداردىڭ كىشكەنتاي ارمانى, كىشكەنتاي ادامداردىڭ كىشكەنتاي قىلمىسى, كوبىمىز مويىنداي قويمايتىن ءومىردىڭ شىندىعى كەزدەسىپ جاتادى.
ماسەلەن, دۋلات يسابەكوۆتىڭ سوناۋ 90-جىلداردىڭ باسىندا جازعان «ماڭگىلىك قاعيدا» اڭگىمەسى دە وسى ساناتتا. شىعارماداعى كەيىپكەر جالعان مەن اقيقات, جاقسىلىق پەن جاماندىق, ماحاببات پەن عاداۋات, ىزگىلىك پەن ز ۇلىمدىق قاتار اعاتىن ءومىر وزەنىنەن ادىلەتتى ىزدەيدى. جالپى, مىنا جارىق دۇنيەدە ماڭگىلىك نە بار؟ ال ادىلەت شە؟ جاراتۋشى قۇدايدىڭ بار ەكەنىنە يمانداي سەنەتىن پەندە ادىلەتكە دە سەنۋ كەرەك ەمەس پە؟ بۇل ەندى شەكسپيرلىك سۇراق. ال ادىلەت پەن ادىلەتسىزدىك قاي زاماندا دا, قاي قوعامدا دا وزەكتى, ماڭگىلىك تاقىرىپ. كەيدە, ءتىپتى ادام ءتىرى تۇرعاندا ادىلەتتى ىزدەمەۋ, ادىلەتسىزدىككە ۇرىنباۋ مۇمكىن ەمەس سياقتى كورىنەدى.
شىعارماداعى كەيىپكەر تاعدىرى الدەبىر مۋزىكا سىندى – وقىپ بولعانشا سىڭسيدى دا تۇرادى. مۇڭدى اۋەن. مىنا اڭگىمەدەگى تاعدىردان تەپەرىش كورگەن جاداعاي وتباسىنان دا بويلاۋىق ءبىر مۋزىكا ەسەدى.
«كىشىگىرىم اۆتوپاركتە ديسپەتچەر بولىپ ىستەيتىن اناسى بيعانىمنىڭ اقشاسى بۇلاردىڭ تەك «اشتان ءولىپ قالماۋى» ءۇشىن عانا جەتەتىن. ونىڭ الاتىن ءجۇز جيىرما سومى بەسەۋىنە بولگەندە جيىرما ءتورت سومنان كەلۋشى ەدى, ياعني كۇنگە شاققاندا ءبىر سومعا دا جەتپەيدى. ال بارىنە كيىم كەرەك, وقۋ-قۇرال كەرەك, مەكتەپكە الىپ كەتەتىن تيىن-تەبەن تاعى قاجەت. كەيدە ول بالالارىن مەكتەپكە اتتاندىرۋ ءۇشىن تيىن تاپپاي قاتتى كۇيزەلەتىن. «قۇداي-اۋ, سەندەردى قايدان عانا تۋىپ ەدىم!» دەپ ەدەنگە وتىرا قالىپ ەبىل-دەبىل جىلاۋشى ەدى. بالالارى ءۇن-ءتۇنسىز شىعىپ كەتەدى. قيىندىقپەن, جوقشىلىقپەن, قورلىقپەن ىشتەي كەلىسكەن, قۋ تاقىر كەدەيلىككە كوندىككەن ۇنسىزدىك».
تاۋسىلعان انا, ىلعي اسپانعا قاراپ ارماندايتىن بالا, ءبىر-ءبىرىنىڭ قايعى-مۇڭىن جۇتقان باۋىر, وسىنىڭ بارىنە ەگىلگەن, ەزىلگەن جۇرەك. تۇرمىستىڭ قيىندىعى ءتىرى جاندى قالاي قاجىتاتىنىنا تاڭعالاسىڭ. جوقشىلىقتان شارشاعان, جالىققان, ىشتەي مۇجىلگەن, ءۇمىت سونگەن, كوڭىل سۋىعان, ارمان الاسارعان... انداس بۇل قىلمىسقا جوقشىلىقتان باردى. «مەنى قۇداي كەشىرەدى! كەشىرەدى!..» دەپ باۋىرى ءۇشىن ءومىرىن قۇرتتى. ويتكەنى بيعانىمنىڭ بالالارىندا باۋىرمالدىقتان باسقا ەشبىر سەزىم قالماعان ەدى.
الايدا انداستىڭ كوزسىز بارىپ جاساعان قىلمىسى جاس ومىرىندەگى ۇلكەن ادىلەتسىزدىككە الىپ كەلدى. ول ۇرلاعان ون ەكى التىن قاسىق پەن شانىشقى ءبىر مەزەتتە سەبەپسىز كوبەيىپ, ءبىر ءۇيدىڭ دۇنيەسىن قولدى قىلدى دەستى. العانى كوپ, الماعانى از بولىپ, اسا قاۋىپتى قىلمىسكەر بولىپ شىعا كەلدى. ءوزى جەتىم, ءوزى ۇرى جوق-جىتىكتىڭ ءسوزىن كىم تىڭداسىن؟..
«مەن عوي سوتتالدىم دا كەتتىم. قىلمىسىم بار بولسا, بار شىعار, ونى مويىنداماسقا لاج جوق. ال ۇيىمە ۇرى ءتۇستى ەكەن دەپ سونشاما مىڭ سومنىڭ دۇنيەسىن ول ماعان نەگە جاپتى؟ دۇنيەنى تاپقان ۇستىنە تابا تۇسسەم دەپ پە؟ ول دۇنيەنىڭ ءبارىن نەعىلماق, نە ءۇشىن جيماق؟ ونىڭ ايتقاندارىن ەكى ميليتسيا نەگە جاقتادى, نەگە جالعان اكتىگە قول قويدى؟»
بۇل ەندى ءومىردىڭ بەتى اشىق قىلمىستارى. قاي زاماندا دا كىناسىزدى كىنالى قىلۋ نەمەسە السىزگە وكتەمدىك تانىتۋ, جازاسىنا جازا قوسىپ بەرۋ, اقيقاتتان اتتاۋ, وتىرىك سوتتاۋ اسا قيىن شارۋا ەمەس-ءتى. بۇگىنگى قوعامدا دا سولاي.
«قاسىق پەن شانىشقىعا توقسان مىڭ سومنىڭ مۇلكىن قوسىپ تىركەپ, بىرەۋدىڭ وبالىن ويلاماعان, وزگەنىڭ ءومىرى قيىلىپ, كوز-جاسى كول بوپ جاتسا دا شىمىرىكپەي اتتاپ وتە بەرەتىن دۇنيەقوڭىزداردىڭ قىلمىسى قايدا قالادى؟»
جازۋشى بۇل ادىلەتسىزدىكتەر ارقىلى زاماننىڭ شىندىعىن بەرەدى. ماسەلەن, ديپلومنىڭ جاقسى ءومىر سۇرۋگە كومەكتەسپەيتىنىن كورسەتەتىن كەيىپكەر ماساڭداۋ جىگىت. ساندىقتا ەكى ديپلومى جاتىر, بىراق ءوزى كاۋاپ ساتادى. نەگە؟
كەيدە تاۋەلسىزدىك كەزەڭىندەگى بۇل كەيىپكەرلەردى سوعىس ۋاقىتىنداعى ءدال وسىنداي, ءتىپتى بۇدان دا جامان جۇپىنى كۇي كەشكەن كەيىپكەرلەرمەن سالىستىرىپ جاتامىز. سوعىس كەزىندە بارشا اۋىل ادامدارىنىڭ جاعدايى شامالاس بولدى – ءبارى اش قارىنعا كوك الما جەپ وسكەن ۇرپاق. ەكى داۋىردەگى جوقشىلىقتى وسى فاكتورمەن ەرەكشەلەۋىمىز كەرەك. ءارى كوركەم شىعارمالاردا جوقشىلىق تەك ادەبي فون رەتىندە الىناتىنى بولماسا, نەگىزگى سالماق سودان تۋاتىن قۇبىلىستارعا اۋادى.
قاراپ وتىرساق, بۇل كەيىپكەرلەر بىزگە دە بوتەن ەمەس. بيعانىم دا, ءزۇبايرا دا, انداس تا – ءبىزبىز. ارينە, ودان بەرى وتىز جىل ۋاقىت وتسە دە, انداستار ءالى ارامىزدا ءجۇر. باياعىداي بالاڭ ەمەس, اڭعال ەمەس, ەسەيگەن, قاتايعان, تانىعان. ءومىردىڭ ءتۇرلى قيىلىسىنداعى نەبىر قۋلىق-سۇمدىقپەن, قياناتپەن شاما-شارقىنشا كۇرەسىپ, ءوز شىندىعىن جوعالتپاي ءجۇر. بالكي.
بۇل – ءبىز ءسۇرىپ جاتقان قوڭىر تىرشىلىكتىڭ سۇرەڭسىز ءبىر شىندىعى. اقيقاتىندا, بۇل – ۇلكەن تراگەديا. ەڭ وكىنىشتىسى, بۇل تراگەديا قازىر دە جالعاسىپ جاتىر. بۇگىنگى «ادىلەتتى قازاقستان» تۇسىندا دا قانشاما جاس جىگىتتەر جۇمىسسىز, ءبىلىمسىز ءجۇر. بىرەۋ بازار جاعالاپ, بىرەۋ مال جاعالاپ, ەندى بىرەۋ اۆتوتۇراق جاعالاپ جۇرگەن زامانداستاردى كۇندەلىكتى ومىردە كوپ كورەمىز. ال جازىقسىز ءىستى بولىپ, ادىلەتسىز سوتتالىپ جاتقان جاستاردىڭ سانىن كىم ءبىلسىن. سونىمەن, انداستىڭ ماڭگىلىك قاعيداسى نە؟ باۋىر ءۇشىن جان بەرۋ مە, قول بىلعاپ, قىلمىسقا بارۋ ما؟ الدە تۇبىندە ءبارىبىر اقيقات جەڭەدى دەي مە؟ جالپى, شىعارماداعى ماڭگىلىك قاعيدا قايسى؟ ادىلەت پە؟ ادىلەتسىزدىك پە؟