سىندارلى سۇحبات

الماتىدا ءال-فارابي اتىن­داعى قازۇۋ حالىقارالىق قاتى­ناستار فاكۋلتەتىندە «قازىرگى حالىقارالىق قاتىناستارداعى اوسشك ءرولى» تاقىرىبى اياسىندا دوڭ­گەلەك ۇستەل ءوتتى. سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى الماتىداعى وكىل­دى­گىنىڭ قولداۋىمەن وتكەن جيىن بارىسىندا ساراپشىلار ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەستى ىقپالدى ينستيتۋت دارەجەسىنە جەتكىزۋ تۋرالى ۇسىنىستارىن ورتاعا سالدى. استانادا وتەتىن VI سامميت قار­ساڭىندا ۇيىمداستىرىلعان ءىس-شا­راعا ەلىمىزدىڭ جانە شەتەلدىك ديپ­لوماتيا ميسسياسىنىڭ وكىلدەرى قاتىستى.

دوڭگەلەك ۇستەل بارىسىندا ال­ماتى قالاسىنداعى ءسىم وكىل­دىگى ساياسي-ىنتىماقتاستىق باس­قار­ما­سىنىڭ باسشىسى الماشا ارەنوۆا: «ازيا قۇرلىعىندا سەنىم تەتىكتەرىن قۇرۋ يدەياسى 1992 جىلى ايتىلعان بولاتىن, سودان بەرى اوسشك ازيا قاۋىپسىزدىگىن نى­عاي­تۋعا ەلەۋلى ۇلەس قوسىپ كەلەدى. بۇگىنگى تاڭدا قازاقستاننىڭ تورا­عالىق ەتۋى اياسىندا كەڭەستى وڭىر­لىك ۇيىمدى ترانسفورماتسيا­لاۋ ماڭىزدى ءارى اوسشك قىز­مە­تىن ديالوگتىك پلاتفورماعا تۇر­لەن­دىرۋ قاتىسۋشى ەلدەردىڭ ءوزارا ءىس-قي­مىلىنىڭ باستى باعىتى بولىپ وتىر», دەدى.

جيىندى جۇرگىزگەن حالىق­ارالىق قاتىناستار فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى دۋمان جەكەنوۆ, پرورەكتور نۇرجان ايدوسوۆ وتىرىستىڭ ءمان-ماڭىزىنا توقتالىپ, حالىق­ارالىق ۇيىمنىڭ جاھاندىق جاع­دايداعى ميسسياسىنا توقتالدى.

ديپلوماتتار جيىنىن جال­عاس­تىرعان بۇۇ جاھاندىق كوممۋنيكاتسيالار دەپارتامەنتىنىڭ وكىلى ۆلاستيميل سامەك اوسشك ميسسياسىنىڭ مۇشە-مەملەكەتتەر عانا ەمەس, جاھاندىق ماسەلەلەردە ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ وتسە, قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ باس كونسۋلى تسزيان ۆەي: «جاڭا سىن-تەگەۋرىندەر الەم ەلدەرى ءۇشىن وڭىرلىك قاۋىپسىزدىك, تۇراقتىلىق پەن تاتۋ كورشىلىك قاتىناستارداعى سىندارلى ديالوگتى نىعايتۋدى قاجەت ەتەدى. وسى ورايدا قىتايدىڭ ستراتەگيالىق ماقساتتارى اوسشك تۇراقتى دامۋ مىندەتتەرىمەن سايكەس كەلىپ وتىر. قحر باسشىسىنىڭ جۋىردا قازاقستانعا ساپارى بارىسىندا ءتۇرلى سالالارداعى ىقپالداستىققا باسىمدىق بەرگەنى وسىنىڭ دالەلى», دەپ اتاپ ءوتتى. يران يسلام رەسپۋبليكاسىنىڭ باس كونسۋلى موحسەن فاگاني كوپجاقتى كونسترۋكتيۆتى ديالوگتى قولدايتىنىن اتاپ وتسە, وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ باس كونسۋلى ابرور فاتحۋللاەۆتىڭ ايتۋىنشا, وتپەلى كەزەڭدە تۇرعان ەلدەر ءۇشىن ترانسۇلتتىق قاتەرلەر, ميگراتسيا, ءداستۇرلى قۇندىلىقتار تۇرعىسىندا ىقپالداستىق مەحانيزمدەرىن جەتىلدىرۋدىڭ ماڭىزى زور. تۇركيا رەسپۋبليكاسىنىڭ الماتى قالا­سىنداعى ۆيتسە-كونسۋلى شەرمين تەكين, ءۇندىستاننىڭ الماتى قالا­سىنداعى باس كونسۋلدىعىنىڭ كونسۋلى اميت كۋمار شارما, تاجىكستان باس كونسۋلى راۆشان بوبوحونزودا, قىرعىزستاننىڭ باس كونسۋلدىعىنىڭ كونسۋ­لى جۋماش اسانبەكوۆ وسى ايتىل­عان­داردى قۇپتاي وتىرىپ, بۇگىن­دە گەوگرافياسى كەڭەيىپ, قۇرلىق­تىق پلاتفورماعا اينالعان كەڭەس­تىڭ بەيبىتشىلىكتى قولداۋ, ىنتى­ماق­تاستىق ورناتۋ جانە دامۋ مۇد­دەسى تۇرعىسىنان ازيا ەلدەرى­نىڭ ۇجىم­دىق كۇش-جىگەرىن ۇيلەستى­رۋ­دەگى الەۋەتىنىڭ زور ەكەنىن اتاپ ءوتىپ, الداعى دامۋ ستراتەگياسىنا باي­لانىستى ۇسىنىستارىمەن ءبولىستى.

پرەزيدەنت ق.توقاەۆ ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى تۇجىرىمداماسىندا ازيالىق قاۋىپسىزدىكتىڭ ءتۇيىندى ماسەلەلەرىن شەشۋدىڭ, ونىڭ ىشىندە ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەستى قاۋىپسىزدىك پەن دامۋ بويىن­شا وڭىرلىك ۇيىمعا اينالدىرۋ ار­قىلى, كەشەندى تاسىلدەرىن ىزدەۋدى جان­داندىرۋ مىندەتىن قويعانى بەلگىلى. تاريح عىلىمدارىنىڭ دوك­تورى, پروفەسسور بولات سۇل­تانوۆ «كەڭەستىڭ ترانسفورماتسيا­لانۋى كونتينەنتتەگى وزگەرمەلى جاع­دايدا ازيانىڭ جاڭا مىندەت­تەرىن انىقتايدى» دەپ اتاپ ءوتتى. «وسى ورايدا اوسشك ءىس-قيمى­لىنا ناقتى باسشىلىق كەرەك, ال وعان اعىمداعى گەوساياسي كونفرونتاتسيا جاعدايىندا قالاي قول جەتكىزۋگە بولادى؟» دەگەن ساۋال تاستاي وتىرىپ ساراپشى: «بۇ­گىندە اوسشك مۇشەلەرى اراسىن­دا كەلىسپەۋشىلىكتەردى ءارى الەم­دەگى احۋالدى تۇبەگەيلى وزگەر­تەتىن جاعدايلاردى دا جوققا شى­عارا المايمىز. مۇشە-مەملە­كەتتەردىڭ كوپشىلىگى الەۋمەتتىك-ەكو­نو­ميكالىق تۇرعىدان سىن-تەگەۋرىندەر كەزەڭىندە تۇر. ال عىلىم مەن تەحنيكا, تەحنولوگيالار دامىعان سايىن, الەۋمەتتىك-ەكونو­ميكالىق دامۋشى جانە دام­ى­عان ەلدەر اراسىنداعى ايىر­ماشىلىق ۇلعايا بەرەدى. مۇنى­مەن قوسا پاندەميا, COVID-19, كليماتتىڭ وزگەرۋى, دەموگرا­فيا­لىق ديسپروپورتسيالىق ماسەلەلەر تاعى بار» دەدى.

«قازاقستان اوسشك باستاماشىسى بولا وتىرىپ, ونىڭ ءتيىم­دى جۇمىس ىستەۋىنە كۇش سالىپ كەلەدى», دەپ اتاپ ءوتتى تاريح عىلىم­دارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور قۇرالاي بايزاقوۆا. بۇگىندە كەڭەس جۇمىسىن ۇيىمداستىرۋ مەن قۇقىقتىق نەگىزدەرىندە قازاق­ستاندىق ديپلوماتتاردىڭ ۇلەسى زور. اوسشك ازياداعى كوپ­تە­گەن مەملەكەتتەر ءۇشىن ديسكۋس­سيا الاڭى بولىپ تابىلادى. «ازيا ساياسي-ەكونوميكالىق تۇر­عىدان العاندا بىركەلكى ەمەس. كوپتەگەن ەلدەر ءۇشىن ايماقتىق كەلىسپەۋشىلىكتەر, رەتتەلمەگەن جاعدايلار بار. بۇگىندە كونتينەنتتە ءدىني ەكسترەميزم, تەرروريزم, ەسىرتكى تاسىمالى, ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىك سىندى جاڭا ەلەمەنتتەر پايدا بولدى. داۋلى ماسەلەلەردە كونس­ترۋك­تيۆتى كەلىسسوزدەردى قام­تاما­سىز ەتۋ ماسەلەسى وزەكتى. سون­دىق­تان اوسشك باستاماسىمەن ۇجىم­دىق قاۋىپسىزدىك جۇيەسىن قۇرۋ قا­جەت­تىگى تۋىندايدى. وسى ورايدا حا­لىقارالىق تاجىريبەلەردى باسشى­لىققا الا وتىرىپ, الدىن الۋ شارا­لارىن دامىتۋ قاجەت. بۇگىندە اوسشك سىرتقى ساياساتتاعى الەۋ­ەتى تولىققاندى پايدالانىل­ماي وتىر. سوندىقتان مۇشە-مەم­لە­كەت­تەردىڭ گەوگرافيالىق ارتۇر­لى­لىگى قالىپتاسقان گەوساياسي جاعدايدا ۇجىمدىق قىزمەتكە بارىنشا بەيىمدەلۋ كەرەك», دەدى ساراپاشى.

«كونە وركەنيەتتەر بەسىگى سانالاتىن ازيا قارقىندى ساياسي-ەكونوميكالىق ۇردىستەردى باس­تان وتكەرۋدە. باسقا كونتينەنتتەرمەن سالىستىرعاندا ازيادا مۇشە-مەملەكەتتەردى, قاۋىپسىزدىك جانە بىرلەسكەن دامۋ شارالارىن قامتيتىن ۇيىم جوق. سوندىقتان ازيادا بارشامىزدىڭ باسىمىزدى بىرىكتىرەتىن ويىن ەرەجەسى كەرەك» دەدى قسزي باس ساراپشىسى بولات اۋەلباەۆ. «ايماقتا ينفراقۇرىلىم قيىنداپ, ءبىر-بىرىنە تاۋەلدىلىك كۇشەيىپ وتىر. ترانسپورت, لوگيستيكا, اقپاراتتىق قۇرىلىم دامۋدا. وسى ورايدا تىلىنە, دىنىنە, كونفەسسسياارالىق, مادەني ايىرماشىلىقتارعا قارا­ماستان مۇشە-مەملەكەتتەر جاقىنداي ءتۇسۋى قاجەت. بۇگىندە تۇر­كيادان جاپونياعا دەيىنگى ءتۇرلى-ءتۇستى وركەنيەتتەر سپەكترىنىڭ سايا­سي جۇيەسىنە زەر سالاتىن بولساق, بارلىق ەلدەر زاماناۋي تۇرعىدا ءومىر سۇرگىسى كەلەدى. سوندىقتان ازيا ديالوگىنەن ايماقتاعى اۋ­قىم­دى قاۋىپسىزدىكتىڭ كونتۋرىن كورىپ وتىرمىز. ال ونى جۇزەگە اسى­رۋ­دىڭ جولى كوپ قىرلى ءارى وڭاي شارۋا ەمەس. سوندىقتان ەرىكتى جاۋاپ­كەرشىلىك الاتىن امبەباپ جۇيە تۇزە وتىرىپ ءارى ازيانىڭ كوپ­­تەگەن ەلدەرى جاھاندانۋ جاع­دايى­نا بەيىمدەلۋمەن قاتار سايا­سي جا­نە ەكونوميكالىق ۇردىسكە بەل­­سەن­دى كىرىگۋى كەرەك. وسىلايشا مۇشە-مەم­لەكەتتەر وزدەرىنە ەرىكتى تۇردە مىن­دەتتەمە الا الادى», دەدى ساراپشى.

دوڭگەلەك ۇستەلگە قاتىسقان ساراپشىلار مارا گۋبايدۋللينا, مالىك اۋعان, رۇستەم قۇرمان­عوجين, اقمارال باتالوۆا, مۋنيرا ار­تىقبەكوۆا اوسشك اياسىندا قاۋىپسىزدىك تەتىكتەرىنىڭ, ساۋدا جانە سانكتسيالىق سوعىستار, ازيا كونتينەنتىندەگى سەنىم شارالارى جۇيەسىن دامىتۋ, داۋلى ماسەلەلەر بويىنشا سىندارلى كەلىسسوزدەردى قامتاماسىز ەتۋ, تەرروريزمگە قارسى ءىس-قيمىلدىڭ بىرلەسكەن جۇيەلى تاسىلدەرىن جانە اوسشك ەلدەرىنىڭ اۋماعىندا قاتەرلەردىڭ الدىن الۋ تەتىكتەرىن ازىرلەۋ قاجەتتىگى تۇرعىسىندا وي ءبولىسىپ, ءىس-شارا قورىتىندىسىنا سايكەس قارار قابىلدادى.

الماتى