بۇگىندە «رەنوۆاتسيا» ءسوزىنىڭ قولدانىلۋ اۋقىمى الدەقايدا كەڭەيىپ, قۇرىلىس سالاسىنا دا دەندەپ ەندى. بۇل ۇدەرىس ەسكى نىسانداردى ءسۇرىپ, ولاردىڭ ورنىنا جاڭا قۇرىلىستار تۇرعىزۋمەن عانا شەكتەلمەيدى. وعان كەشەندى قۇرىلىس جۇرگىزۋ ارقىلى ازاماتتاردىڭ قولايلى ءومىر سۇرۋىنە جاعداي تۋعىزۋ, تۇرمىستىق قاۋىپسىزدىك شارالارىن قامتاماسىز ەتۋ, اۋماقتاردى, كوشە-جول بويلارىن اباتتاندىرۋ, كوگالداندىرۋ, الەۋمەتتىك جەلىلەردى كەڭەيتۋ قۇزىرەتى مىندەتتەرى دە كىرەدى.
جەرگىلىكتى جەرلەردە دە قالالاردىڭ كەلبەتىن جاڭعىرتاتىن, ايرىقشا كورىك بەرەتىن ءۇردىس پايدا بولدى. ەلىمىزدە 2,8 مىڭ كوپقاباتتى ءۇي ەسكىرگەن, ونىڭ ىشىندە 788-ءى اپاتتى دەپ تانىلعان. 2022-2025 جىلدار ارالىعىندا 251 ءۇيدى بۇزۋ بەلگىلەنگەن, ونىڭ ىشىندە قىزىلجار ءوڭىرى دە بار. كەي وقىرماننىڭ «شاعىن قالالار ءۇشىن رەنوۆاتسيا باعدارلاماسىنىڭ قانشالىقتى قاجەتى بار؟», دەگەن ساۋالىن ءبىز وبلىستىق قۇرىلىس باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى اباي لەسبەكوۆكە قويعان ەدىك.
باسقارما وكىلى كوپقاباتتى ۇيلەردى قالا شەتىنە سالۋ وڭايىراق بولعانىمەن, ينفراقۇرىلىمعا جۇمسالعان قاراجات ءوزىن ءوزى اقتامايتىنىن ايتادى. «سەبەبى جىلۋ, كوممۋنيكاتسيالىق جۇيەلەردى الىستان تارتۋ وڭاي شارۋا ەمەس. قوعامدىق كولىك قاتىناسى دا قيىندايدى. پايدالانۋ مەرزىمى بىتكەن ۇيلەردىڭ كوبى قالا ورتالىعىندا ورنالاسقاندىقتان امالسىز سۇرۋگە تۋرا كەلەدى. سوندىقتان قالالىقتاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسى مەن قۇرىلىس سالاسىنا ينۆەستيتسيا تارتۋعا باعىتتالعان رەنوۆاتسيالاۋعا ۇلكەن باسىمدىق بەرىپ وتىرمىز. ءبىر عانا «كوپاي» شاعىن اۋدانىن الىپ قارايىق. بۇل شاعىن اۋداننىڭ جاڭارتىلماعانىنا جارتى عاسىردان استى», دەدى ماسەلەنى جان-جاقتى ءتۇسىندىرىپ وتكەن ا.لەسبەكوۆ. قۇرىلىس باسقارماسى باسشىسى ورىنباسارىنىڭ ايتۋىنشا, قازىر وڭىردە «جاڭا قالا» دەگەن ۇلكەن جوبا قولعا الىندى. جوبا بويىنشا 117 ەسكى جەكەمەنشىك باسپانا ءسۇرىلىپ, 2,8 مىڭ پاتەرلىك 27 كوپقاباتتى ءۇي, سونداي-اق بالاباقشا, مەكتەپ, ەمحانا تۇرعىزىلماق. «ال ورتالىق شاعىن اۋداندا 120 ەسكى باسپانا بۇزىلىپ, كوپقاباتتى ءۇش ءۇي بوي كوتەردى. ولاردىڭ جانىنان بالاباقشا, سپورت كەشەنىن سالۋ جوسپارلانعان. ستۋدەنتتەرگە ارنالعان ءۇش جاتاقحانا پايدالانۋعا بەرىلەدى. «بەرەكە» شاعىن اۋدانىندا 2,7 مىڭ پاتەرلىك 30 كوپقاباتتى ءۇي تۇرعىزىلدى. تۇتاستاي العاندا, 50 الاڭدا قۇرىلىس ءجۇرىپ جاتىر. الداعى ۋاقىتتا ولاردىڭ سانى 61-گە دەيىن جەتپەك. ءسويتىپ, تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا سالىناتىن ينۆەستيتسيانى ءۇش ەسە ارتتىرۋعا مۇمكىندىك الدىق. بۇدان ەشكىم ۇتىلماسى انىق», دەدى اباي لەسبەكوۆ. باسقارما قىزمەتكەرىنىڭ ايتۋىنشا, قالا حالقى جىل وتكەن سايىن كوبەيىپ كەلەدى. بىلتىر 7 مىڭ ادام كوشىپ كەلسە, ءۇي كەزەگىندە 15 مىڭ ادام تۇر. بىلتىر 350 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي قولدانىسقا بەرىلسە, بيىلعى مەجە – 410 مىڭ شارشى مەتر. الداعى بەس جىلدا 2,3 ملن شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي قولدانىسقا بەرىلمەك, بۇل 21 مىڭ پاتەر نەمەسە 70 مىڭ ادام باسپاناسىن جاقسارتادى دەگەن ءسوز.
دەگەنمەن بۇل ماسەلە توڭىرەگىندە پىكىرلەر ارقيلى. وبلىس ورتالىعىندا ەڭ ءزاۋلىم تۇرعىن ءۇي كەشەنىنىڭ بيىكتىگى – 18 قابات. بيىل قالانىڭ باس جوسپارىنا سايكەس 30-35 قاباتتى ۇيلەر سالىنباق. تۇرعىندار وسىعان الاڭداۋلى. «قالا باتپاقتى جەردە ورنالاسقان, وسى جاعى ەسكەرىلمەگەن. توتەنشە جاعدايلار بولا قالعان جاعدايدا قۇتقارۋشىلاردىڭ قالاي ارەكەت جاسارى بەلگىسىز», دەيدى. جانى بار ءسوز.
جۋىردا وبلىسقا جۇمىس ساپارمەن كەلگەن توتەنشە جاعدايلار ءمينيسترى يۋري يلين 10 قاباتتى ۇيلەردە تۇراتىن ادامداردى قاۋىپسىز جەرلەرگە شىعاراتىن ارنايى قۇرالداردىڭ جوقتىعىن ايتىپ, شاراسىزدىق تانىتتى. وبلىستىق قۇرىلىمعا تيەسىلى تەحنيكالاردىڭ 77,6 پايىزى عانا جاڭارعان. وكىنىشتىسى سول, قارجى جوقتىعىنان 22 قاباتقا دەيىن سۋ جەتكىزەتىن زاماناۋي جابدىقتى ساتىپ الۋ مۇمكىن بولماي تۇر. باعاسى – 100 ملن تەڭگە. 90 مەترگە دەيىن سۋ ايدايتىن جابدىق 1 ملرد تەڭگە تۇرادى. ءزاۋلىم عيماراتتارعا شىعاتىن ساتى دا جوق. بۇدان كەيىن ادامداردىڭ قاراپايىم قاۋىپسىزدىگى تۋرالى ءسوز قوزعاۋدىڭ ءوزى ارتىق. ەكىنشىدەن, قۇرىلىس كومپانيالارى كادر جەتىسپەۋشىلىگىنە ءجيى شاعىمدانادى. الايدا جازدا ستۋدەنتتەر ەڭبەك ەتۋگە ق ۇلىق تانىتقانىمەن, جۇمىس بەرۋشىلەر ارنايى ماماندىعى جوقتىعىن سىلتاۋراتىپ, ات توندارىن الا قاشادى. وزدەرىنە جۇكتەلگەن مىندەتتى جاۋاپكەرشىلىكپەن اتقارۋدىڭ ورنىنا ۇزىن ارقان, كەڭ تۇساۋ سالاتىن قۇرىلىس ۇيىمدارى از ەمەس. تاياقتىڭ ءبىر ۇشى ءىستىڭ ۇتىمدى جولىن تاپپاي وتىرعان اۋدان, قالا اكىمدەرىنە تيەدى. وڭىردە جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاردى ازىرلەۋمەن اينالىساتىن مەكەمەلەر ۇشەۋ عانا. سىرتتان تارتىلعان ماماندار تەرىسكەيدىڭ ەرەكشەلىكتەرىن جەتە بىلمەگەندىكتەن, جوبالارعا كوپ تۇزەتۋلەر ەنگىزىلىپ جاتادى. قۇرىلىس ماتەريالدارىنىڭ دەنى ءالى شەتتەن اكەلىنەدى. الەمدىك نارىقتاعى كۇردەلى جاعداي باعانىڭ كۇرت قىمباتتاۋىنا سوقتىرىپ وتىر. ۇشىنشىدەن, جەكە سەكتور تۇرعىندارى تاراپىنان توزىعى جەتكەن باسپانانى سۇرۋگە كەلىسىم بەرمەيتىن جايتتار دا ۇشىراسادى. ولار ءۇي كەزەگىنە تۇرۋ مىندەتتى ەمەس دەگەن جەڭىلدىكتى تۇسىنگىلەرى كەلمەيدى. تورتىنشىدەن, قالالىق اكىمدىك شەنەۋنىكتەرىنىڭ قىزمەت بابىن اسىرا پايدالانىپ, سىبايلاس جەمقورلىققا ۇرىناتىن وقيعالار دا كەزدەسەدى. بىلتىرلارى «بارماق باستى, كوز قىستىمەن» تۇرعىنداردىڭ باسپانالارىن ءوز اتتارىنا جازدىرىپ, قوردان زاڭسىز ءۇي بەرۋ فاكتىلەرى اشكەرەلەندى. بەسىنشىدەن, وڭىردە ءبىر شارشى مەتر تۇرعىن ءۇيدىڭ باعاسى كوتەرىلىپ, 11-18 پايىزعا قىمباتتاعان.
جاقىندا ءىرى قۇرىلىس مەكەمەلەرى جانە ينۆەستورلاردىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن رەسپۋبليكالىق فورۋمدا وڭىردە قۇرىلىس جۇرگىزىلەتىن شاعىن اۋداندار, مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارى, ينۆەستورلارعا بەرىلەتىن جەر تەلىمدەرى, قامتاماسىز ەتۋ تەتىكتەرى تانىستىرىلدى. سونداي-اق ءىس-شارادا رەنوۆاتسيا باعدارلاماسى شەڭبەرىندە جاڭا ارحيتەكتۋرالىق شەشىمدەر قابىلداناتىنى, باسپانا قورى جاڭارتىلاتىنى, پەتروپاۆلدىڭ اۋماعى وزگەرتىلمەيتىنى, كوپقاباتتى ۇيلەر قالانىڭ ىشىندە سالىناتىنى ايتىلدى. ويتكەنى مامانداردىڭ ايتۋىنشا, قالانى داليتىپ سوزا بەرسە, جىلۋ, گاز, كولىكپەن قامتاماسىز ەتۋ سەكىلدى الەۋمەتتىك پروبلەمالار تۇيتكىلگە اينالىپ, جاعداي كۇردەلەنىپ كەتەتىن كورىنەدى.
ءومىر ەسقالي,
جۋرناليست
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى