الىپتار تويىنىڭ اپتالىعى

قازاق تاريحىندا ۇلتتىڭ ازات­تى­عى ءۇشىن ارپالىس, تەڭدىكتى كوكسەگەن كوتەرىلىس كوپ بولدى. سولاردىڭ كوش با­سىندا سى­رىم دات ۇلى تۇر. سىرىم – باتىر, بي عانا ەمەس, ىشكى جانە سىرت­قى ساياساتقا جەتىك دالا ديپلوماتى. سىرىم قۇرعان «حالىق كەڭەسى» – قازىر ايتىلىپ جۇرگەن دەموكراتيالىق باسقارۋ­دىڭ نا­عىز ۇلگىسى دەۋگە بولادى. ال جا­ھان­شا دوسمۇحامەد ۇلى – قا­زاق­تىڭ ەركىن ەل بولۋعا مۇمكىندىك تۋعان تۇسىندا ءالي­حان بوكەيحان, احمەت بايتۇرسىن ۇلى, مۇستافا شوقاي سىندى ارىستارمەن بىرگە تاريح ساحناسىنا شىققان اسىل ازامات ەدى. تاۋەلسىزدىك اتتى الىپ بايتەرەكتى تۋعان توپىراقتا بەرىك ۇستاپ تۇرعان تارا­مىس تامىردىڭ ءبىر-ءبىر ءتىنى سىندى تۇل­عالاردىڭ تويى بۇكىل باتىس قازاقستاندى, اسىرەسە «الاشتىڭ ج ۇلىنى» بول­عان جىم­پيتىنى جاڭعىرتىپ ءوتتى.

داستان جاتتاپ, سكۋتەر ءمىندى

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ 2022 جىلدى «بالالار جىلى» دەپ جاريالاعان ەدى. مىنە, قوس تۇلعانىڭ تويى دا بالالار اراسىنداعى باسەكەمەن باستالدى. جازۋشى جاردەم تىلەكوۆتىڭ «سىرىم باتىر» داستانىن جاتقا وقۋدان وقۋشىلار اراسىندا ءى وبلىستىق بايقاۋ ءوتتى. العاش رەت 1992 جىلى از تيراج­بەن كىتاپ بولىپ شىققان, بۇگىندە قاس­قالداقتىڭ قانىن­داي قات دۇ­نيەگە اينال­عان بۇل جيناق­تى سىرىم اۋدانى اكىمدىگى باس­­پادان قايتا باسىپ, حالىقپەن قا­ۋىش­تىرعان بولا­تىن.

بايقاۋدا وبلىستىڭ ءار تۇكپى­رىنەن 28 وقۋشى باق سىنادى. ولار «سىرىم باتىر» داستانىن جات­قا وقىپ قانا قويماي, سىرىم دات ۇلىنىڭ شەشەندىك سوزدەرىن جاتقا ايتۋدان دا سايىسقا ءتۇستى. جاردەم تىلەكوۆتىڭ نەمەرە ءىنىسى ساعىنعالي ايتا­نوۆتىڭ باتا­سىمەن اشىلعان بايقاۋ وتە تار­تىستى بولدى. ناتيجەسىندە, جىر-داس­تاندى جاتقا ايتۋدان سى­رىمدىق ايشۋاق ءومىر ءى ورىنعا لايىق دەپ تانىلىپ, سۋ جاڭا «كولىك» – سكۋتەرگە يە بول­دى. ءىى ورىن – تەرەكتىلىك مان­سۇر مۇرادىمعا, ءىىى ورىن – اق­جايىقتىق ءسانىم جوراعا بۇ­يىردى. ال شەشەندىك سوزدەر سايى­سىندا سىرىمدىق ريۋكسان قۇسا­يىن – ءى ورىنعا, جاڭاقالالىق مۇحاممەد-ءالي بورانباي – ءىى ورىنعا, قاراتوبەلىك جان­گ ۇلىم بەرىكقىزى ءىىى جۇلدەگە يە بول­­دى. جۇلدەگەرلەرگە پلانشەت, سمارت ساعات سىن­­دى باعالى سىي­لىقتار تابىس ەتىلدى.

«الاش بارىسى» – تەمىرلان

سىرىم دات ۇلىنىڭ 280 جانە جا­ھانشا دوسمۇحامەد ۇلىنىڭ 135 جىل­دىعى قۇرمەتىنە جىمپيتىدا قازاق كۇرەسىنەن ء­ىى رەسپۋبليكالىق «الاش بارىسى» ءتۋر­نيرى ءوتتى.

ايتا كەتەيىك, «الاش بارى­سى» – سىرىم اۋدانىنىڭ ءتول جوباسى. 2017 جىلى الاش قوزعا­لىسىنىڭ 100 جىل­­دىعىنا ارنالىپ وتكەن «الاش با­رى­سى» ءتۋرنيرى بۇگىندە رەسپۋبليكا­لىق دەڭ­گەيدەگى تانىمال سايىسقا اينال­عان. جىمپيتىداعى الىپ­تار ايقا­سى­نا بۇل جولى دا بەل­گىلى بالۋاندار كەل­دى. باتىس­قا­زاقستاندىق تەمىرلان كول­باي, نۇرىمجان عابباسوۆ, نۇربول سەرىكوۆ, اتىراۋلىق سۇڭعات زاكا­ريا, قىزىلوردالىق نۇرىم سا­لىمگەرەەۆ سىندى حالىقارا­لىق دارەجەدەگى سپورتشىلار بوز كى­لەمنىڭ شاڭىن شىعاردى. ناتي­جەسىندە, «الاش بارىسى» دەگەن بە­دەرى بار التىن بەلدىك وگىز پالۋاندار ارا­سىنان باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ سىرىم اۋدانىنان شىققان نۇرىمجان عابباسوۆقا, تۇيە پالۋاندار اراسىنان باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ ءبورلى اۋدانىنان كەلگەن تەمىرلان كولبايعا بۇ­يىردى. بەلدىكپەن بىرگە ولار 300 مىڭ جانە 800 مىڭ تەڭگەلىك اقشالاي سىي­لىقتى جەڭىپ الدى. اتىراۋلىق تابي­عات ماعاۋيا ۇلى مەن سۇڭعات زاكا­ريا, بورلىلىك ادىلبەك سەيىسوۆتەر دە جۇل­دەلى ورىندارعا تابان تىرەپ, اقشالاي سىيلىققا يە بولدى.

«قازاق كۇرەسى – بۇكىل ۇلتتىق سا­يىس­­تارىمىزدىڭ ءتۇپ نەگىزى. مۇنداي سايىستىڭ جىمپيتى­دا, الاش تويى اياسىن­دا ءوتۋى جاس ۇرپاقتى الاش رۋحىمەن با­يى­تادى» دەدى باتىس قازاقستان وبلى­سىنداعى قازاق كۇرەسى قاۋىم­­داستىعىنىڭ پرەزيدەنتى اسەت سۇلتان ۇلى.

ەشكىم جەڭىلمەگەن ايتىس

سىرىم مەن جاھانشا تويى «سىرىم – ايبارىم, جا­ھانشا – بايراعىم» اتتى رەس­پۋبليكالىق اقىندار ايتىسىمەن جالعاستى. ايگىلى ءجۇرسىن ەرماننىڭ ءوزى جۇرگىزگەن الامان ايتىسقا سەگىز اقىن قا­تىستى.

اتىراۋدان شالقارباي ءىزبا­ساروۆ, تۇركىستاننان بەكارىس شوي­بەكوۆ, قىزىلوردادان مۇحتار نيازوۆ پەن نۇرمات مانسۇروۆ كەلدى. اقجايىق توپىراعىنىڭ نامىسىن جانسايا مۋسينا, تالعات مىقي, باۋىرجان شيرمەدين­ ۇلى, مۇرادىم ميرلانوۆ قور­عادى. مارتەبەلى مەيمان رەتىندە قاتىسقان جاكەن وماروۆ, بەرىك ءجۇسىپوۆ كورەرمەننىڭ كوڭىلىن تەر­مەمەن تەربەپ, كوزگە جاس الدىر­دى.

ءۇش ساعاتقا سوزىلعان اقىندار دوداسى سوڭىندا سى­رىم اۋدانىنىڭ اكىمى تولەگەن تورەعاليەۆ پەن باتىس قازاقستان وبلىستىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى, «جىبەك جولى» شارۋا قوجالىعىنىڭ جەتەكشىسى عاني­مات نۇرمۇحانوۆ ساحناعا شى­عىپ, قوس الىپتىڭ تويىنا اقىن­داردى ءبولىپ-جارماي, بارىنە دە ات مىنگىزەتىنىن جاريالادى. حالىقارالىق ايتىس اقىندارى مەن جىرشى-تەرمەشىلەر ودا­عىنىڭ توراعاسى ءجۇرسىن ەرمان دا جىمپيتىدان استىنا ات ءمىنىپ, يىعىنا شاپان جاۋىپ اتتاندى. بارلىق قوناق تويدان تابارىك ءۇشىن ەستەلىك سىيلىقپەن ماراپاتتالىپ, اۋدان اكىمىنىڭ العىس حاتىنا يە بولدى.

تاريح پەن تاعىلىم توعىستى

قوس الىپتى ۇلىقتاعان ۇلى توي اياسىندا تالاي تاعىلىمدى شارا ءوتتى. جىمپيتىدا وسى كۇندەرى «تەاتر – ۇلت رۋحىنىڭ تىرەگى» اتتى وبلىستىق حالىق­تىق تەاترلار فەستيۆالى اۋىل كورەرمەندەرىن قۋانتتى. ونەر جارىسىنا سىرىم اۋدانىنان «بۇلان», ءبورلى اۋدانىنان «مۇراگەر» حالىق تەاترلارى, قازتالوۆ, قاراتوبە جانە تاس­قالا اۋداندىق حالىق تەاترى ۇجىمدارى, ورالدىق «التىن وردا» بالالار مەن جاسوسپىرىم­دەر قوعامدىق تەاترى قاتىستى. كورەرمەنگە ۇسىنىلعان «داريعا جۇرەك», «جاس», «قۋىرشاق», «جارىق», «توزاق شەڭبەرى», «مەن وياندىم» سەكىلدى بىرقاتار پوە­تيكالىق مونو درامالار ەرەكشە اسەرلى شىقتى.

وسى كۇندەرى جىمپيتى كەن­تىندەگى جاھانشا دوسمۇحامەد­ ۇلى اتىنداعى مەكتەپتە «الاش تاعىلىمى – ۇلتتىق رۋح» اتتى وبلىستىق عىلىمي تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا ءوتتى. بۇل جيىندا تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتتارى دامەتكەن سۇلەيمەنوۆا, باقتىلى بورانباەۆا سىندى الاشتانۋشى عالىمدار بايانداما جاسادى.

ال ورال قالاسىنداعى ما­حام­بەت ۋني­ۆەرسيتەتىندە وت­كەن «دالا رەفورماتورى – ازيا­­عا ورتاق تۇلعا» اتتى رەس­پۋب­ليكالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كون­فەرەنتسياعا رەسپۋبليكا­مىز­عا تانىمال تاريحشىلار قاتىستى. جينالعان قاۋىم تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور اققالي احمەتتىڭ, عالىم قۇندىزاي ەرىمبەتوۆانىڭ باياندامالارىن قىزىعا تىڭدادى.

تاعى ءبىر تاعىلىمدى شارا سىرىم اۋدانىنا قاراستى جەتى­كول اۋىلدىق وكرۋگىندە بولدى. بۇل ماڭ – سىرىم ۇرپاقتارى­نىڭ اتا قونىسى بولعان. بۇ­رىنعى ءىلبىشىن ۋەزى ولەڭتى بولىسىنىڭ №1 اۋىلىنا تيەسىلى وسى جەردە ايگىلى دات مەشىتى بىرنەشە عاسىر ەل-جۇرتقا رۋحاني قىزمەت ەتكەن. ەل اۋزىندا «قىرىق يشانى بولعان دات مەشىتى» دەگەن داڭقىمەن قالعان ءىلىم وشاعىن 1929 جىلى بولشەۆيكتەر قيراتىپ, 30 ادامدى «باي-سۇپىلاردىڭ ۇيىمى» دەپ سوتتاعان ەكەن. سونىڭ 15-ءى اتۋ جازاسىنا كەسىلگەن. ارادا عاسىرعا جۋىق ۋاقىت وتكەندە ۇرپاقتارى مەشىت ورنىن قورشاپ, ەسكەرتكىش بەلگى ورناتتى.

قازاقتىڭ تويى دالا قى­زى­عىمەن ءساندى عوي. بۇل كۇندەرى جىمپيتىنىڭ جالپاق دالاسىن جۇيرىكتەردىڭ تۇياعى ارمانسىز دۇبىرلەتتى. تاي جارىس, توپ بايگە, الامان شاشاسىنا شاڭ جۇقپاعان سايگ ۇلىكتىڭ تالايىن سىنعا سالدى. تاي جارىستا اقجايىق اۋدانىنان كەلگەن اسىلبەك جا­ڭا­باەۆتىڭ قاراتورعايى 13 جۇي­رىكتىڭ ىشىنەن وزىپ كەلدى. توپ باي­گەدە تەرەكتىلىك تەمىر كاكىمنىڭ «تاسقىن» اتتى تۇلپارى توپ جاردى. الامان بايگەدە اقتوبەدەن كەلگەن بەكبول بايجارقىنوۆ­تىڭ «مەسسي» اتتى جۇيرىگى باس بايگە­گە تىگىلگەن ميلليون تەڭگە جۇلدە­نى الىپ كەتتى. اۋدارىسپاقتان تولەبي قايىرجانوۆ ەشكىمگە دەس بەرمەسە, ارقان تارتىستا 1987 جىلى تۋعان قۇرداستاردىڭ كومانداسى مىقتى شىقتى. ال سايىن الديار ەسىمدى ازامات قوي كوتەرۋدەن ءبارىن ارتقا قالدىردى.

ء«بىز بۇگىندە تويدىڭ ەمەس, ويدىڭ زامانىندامىز دەگەندى ءجيى ايتامىز. سوندىقتان سى­رىم ەلىندەگى وتكەن ءاربىر شارا – قازاق رۋحانياتىنا ولجا سالا­تىن ويلى وقيعا بولۋىنا با­رى­مىزدى سالدىق» دەيدى سىرىم اۋدانىنىڭ اكىمى تولەگەن تورە­عاليەۆ. شىنىندا دا تۋعان توپى­راعىنان شىققان تاريحي تۇل­عالارىن دارىپتەۋدە سىرىم­دىق­تاردان ۇيرەنەتىن نارسە كوپ.

باتىس قازاقستان وبلىسى