تولعان ورتانىڭ تولعامى

ماڭىزدى داتاعا وراي تۇڭعىش پرەزيدەنت كىتاپحاناسىندا «قازاق ەلى: ءوسىپ-وركەندەۋدىڭ تۇ­جىرىمدامالىق نەگىزدەرى جانە جا­ھاندانعان الەمگە بەيىمدەلۋ» اتتى حالىقارالىق فورۋم ءوتتى. جيىنعا قاتىسۋشىلار العاشقى قۇرىلتاي وتكىزىلگەننەن بەرى جۇزەگە اسقان جاڭاشىلدىقتاردى, ءالى كۇنگە دەيىن شەشىمى دۇرىس تا­بىلماعان پروبلەمالاردى اتاپ ءوتتى. سونداي-اق قازاق حالقىنىڭ تا­ريحي-مادەني مۇراسىن ساقتاۋ جانە قازىرگى سىن-تەگەۋرىن مەن قاۋىپ-قاتەر جاعدايىندا ۇلتتى ۇيىس­تىرۋدىڭ تەتىكتەرى ايتىلدى.

القالى جيىندا ەڭ اۋەلى اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ ءمينيسترى دارحان قىدىرالىنىڭ قۇتتىقتاۋ ءسوزى وقىلدى. «بۇگىنگى القالى جيىنعا ەلگە دەگەن ىستىق ىقىلاسى مەن ساعىنىشىن ارقالاپ الەمنىڭ ءار تۇكپىرىنەن كوپتەگەن قانداسىمىز ارنايى كەلىپ وتىر. بۇل باسقوسۋ تاعدىر تالايىمەن تارىداي شاشىلىپ كەتكەن باۋىر­لارىمىزدىڭ مەرەيىن ارتتىرىپ, ۇلت بولىپ ۇيىسۋىمىزعا, جۇ­دىرىقتاي جۇمىلىپ, بىرلى­گىمىزدى بەكەمدەي تۇسۋگە سەپ بولارى ءسوزسىز. قانشاما قيىن-قىستاۋ زاماندى باسىنان كەشكەن قازاق حالقىنىڭ تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزە سالىسىمەن قولعا العان يگى ىستەرىنىڭ ءبىرى – تۋعان مەكەنىنەن جىراق كەتكەن قانداستارىن تاريحي وتانىنا قايتارۋى ەدى. دۇ­نيەجۇزى قازاقتارىنىڭ العاشقى قۇرىلتايى اتاجۇرتتى اڭساعان قانشاما جاننىڭ جۇرەگىندە شەرمەن بولىپ قاتقان شەردى تارقاتتى. ۇلتتىڭ رۋحىن كوتەردى. ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ سوڭعى ۋاقىتتا باسەڭدەپ قالعان قانداستار كوشىن بارىنشا قولداپ, جانداندىرۋعا شاقىردى. بۇل ءىس-شارا الەمدىك ۇدەرىستەردىڭ الاساپىرانىندا قازاق ۇلتىنىڭ جاسامپازدىعى جولىنداعى الداعى ماقسات-مىندەتتەردى ايقىنداۋدا ايرىقشا ماڭىزعا يە», دەلىنگەن ءمينيستردىڭ قۇتتىقتاۋ سوزىندە.

تۇڭعىش پرەزيدەنت كىتاپ­حا­نا­­سىنىڭ ديرەكتورى باقىتجان تەمىر­­بولات وسىناۋ 30 جىل ىشىندە اتاجۇرتقا ورالعان قانداس­تارى­مىز ەلىمىزدىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە, الەمگە تانىلۋىنا ءوز ۇلەستەرىن قو­سىپ جاتقانىن اتاپ ءوتتى. «الىس­تا جۇرگەن اعايىننىڭ دا ەلگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى, ۇلتىنا دەگەن قۇرمەتى كۇننەن-كۇنگە ارتپاسا, كەمىگەن جوق», دەدى ول.

وتىز جىلدا ەلىمىزگە 1 ميلليون 99 مىڭنان استام قانداس كو­شىپ كەلگەن. بۇگىندە الەمنىڭ تۇك­پىر-تۇكپىرىندە شامامەن 7 ميلليون قازاق ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, ساياسي عىلىمدار دوكتورى قۋانىش سۇلتانوۆ تۇڭعىش قۇرىل­تايدىڭ ۇيىمداستىرىلۋى تاۋەل­سىزدىكتىڭ جەلىسى ەكەنىن ەسكە سالىپ, ەگەمەندىگىمىزدى قادىرلەۋگە شاقىردى.

– تۇڭعىش قۇرىلتاي ۇلتتىق سانامىزدى وياتىپ, ۇلتتىق ۇجدا­نىمىزعا قۋات بەرىپ, ۇلتتىق بىر­لىگىمىزگە سەنىم ۇيالاتتى. ۇلى كوش باستالعان ۋاقىتتا مەن دە يگى ىسكە قاتىسۋ باقىتىنا يە بولدىم. ول ساتتەر وتە قيىن دا, قىزىقتى كەزەڭ ەدى. قىتايدا ەلشى بولىپ جۇرگەنىمدە بۇكىل شىڭجاڭ ولكەسىن ارالاپ, التايعا دەيىن بارىپ, جەرگىلىكتى تۇرعىندارمەن كەزدەستىم. كەيبىر ازامات «مەن قازاقستانعا بارسام, قازاقستان ماعان نە بەرەدى؟» دەپ ساۋال قوياتىن. مەن ولارعا: «باۋىرىم, قازاقستانعا كەلسەڭ, ەڭسەڭ كوتەرىلەدى. ساعان بوستاندىق, قۇقىق بەرىلەدى. ولاي بولسا, «مەن قازاقستانعا نە بەرەمىن؟» دەپ كەلۋىڭ كەرەك» دەپ جاۋاپ قايتارعان ەدىم, – دەپ ەستەلىكتەرىمەن ءبولىستى.

مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى سايلاۋ باتىرشا ۇلى بولسا, شەتەلدەگى قازاقتاردىڭ ەلگە كەلۋىنىڭ ءوزى ۇلكەن كۇش ەكەنىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى.

– مەن سىرتقى ىستەر مينيستر­لى­گىندە ەڭبەك ەتكەن جىلدارى, ياعني ۇلى كوشتىڭ العاشقى كەزەڭىن­دە موڭ­عوليادان 62 مىڭ قازاق ەلگە كەلدى. ول كەزدە ازاماتتىق الۋ قيىن بولعاندىقتان ولاردى جۇمىس كۇشى رەتىندە قونىس­تان­دىردىق. وكىنىشكە قاراي, قۇجاتتاندىرۋداعى بيۋروكرا­تيزم­نىڭ سالدارىنان كەلگەن اعايىننىڭ بەستەن ءبىرى قايتادان كوشىپ كەتتى. ءالى كۇنگە دەيىن ازاماتتىق الۋدا پروبلەما كوپ. ناقتى باعدارلاما قولعا الىناتىن ۋاقىت جەتتى. ال ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى بولسا, كوشى-قون سايا­ساتىنىڭ 2023-2027 جىلدارعا ار­نالعان تۇجىرىمداماسىن ازىر­لەپ, تۇسىنىكسىز تەتىكتەردى ىسكە قوس­پاقشى. شەتەلدىك تاجىريبەگە سۇيەن­سەك, يزرايل مەملەكەتىندە ءبىر كۇن­نىڭ ىشىندە ازاماتتىق الا الاسىز. اۋەجايدان تۇسە سالا, ارنايى عيماراتتا بار شارۋاڭىزدى بىتىرەسىز. گەرمانيادا ازاماتتىق الۋ ءىسى ءبىر كۇننەن اسىپ كەتسە, كەلەسى كۇنى بۇل ىسكە جاۋاپتى مينيستر جۇمىستان بوساتىلاتىنىنا سەنىمدىمىن. مىنە, ءوز ازاماتتارىنا دەگەن قولداۋ وسىلاي بولسا كەرەك! الەمدەگى بار قازاق وتانىنا ورالۋ قاجەت! – دەدى سايلاۋ باتىرشا ۇلى.

مەملەكەت جانە قوعام قايرات­كەرى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور مىرزاتاي جول­داسبەكوۆ ونلاين رەجىمدە ىس­تىق ىقىلاسىن ءبىلدىرىپ, تۇڭعىش قۇ­رىلتايدى ۇيىمداستىرۋداعى ەستەلىكتەرىمەن ءبولىستى. 1992-2017 جىلدارى دۇنيەجۇزى قازاق­تارى قاۋىمداستىعى توراعاسى­نىڭ ورىنباسارى بولعان ءسۇلتان­الى بالعاباەۆ ۇلى كوشتىڭ العاش­قى جىلدارداعى قارقىنى باسەڭ­دەپ قالعانىن, وسى رەتتە قۇزىر­لى ورگاندار تاراپىنان جانا­شىر­لىقتىڭ از ەكەنىن جەتكىزدى.

«وتانداستار قورى» كوم­مەر­تسيا­لىق ەمەس اكتسيونەرلىك قوعا­مىنىڭ پرەزي­دەنتى ابزال ساپار­بەك ۇلى قور­دىڭ جۇمىسىنا توق­تالدى. «ۇلتتىق بىرەگەي­لىكتى ساقتاۋ ماقساتىندا جۇمىس اتقارۋ­دامىز. جاسىراتىنى جوق, ايانىشتى ساتتەر دە از ەمەس. ماسەلەن, قازىر وز­بەكستاننان باسقا ەشبىر مەملەكەت­تە تولىققاندى قازاق مەكتەبى جوق. موڭعو­ليا­دا بيىلدان باس­تاپ مەكتەپتەر 2-سى­نىپتان باس­تاپ تولىق موڭعول تىلىنە كوشتى. كورشى رەسەيدە انا ءتىلىن بىلمەيتىن قازاقتاردىڭ سانى 50 پايىزدان استى. باسقا ۇلت وكىلدەرىمەن نەكەگە تۇرۋ 25 پايىزعا جەتتى. ەۋروپاداعى جانە تۇركياداعى قازاقتار انا ءتىلىن ۇمىتۋعا جاقىن. بۇل رەتتە «وتانداستار قورى» قا­زاق ءتىلىن ۇيرەتۋ كۋرستارىن وتكى­زۋدى جالعاستىرىپ جاتىر. وزگە دە باعىتتاعى جۇمىستار دا قولعا الىن­عان. بۇگىندە الەمنىڭ 26 ەلىن­دەگى 80 قازاق ۇلتتىق مادەني ورتا­لىعىمەن ىنتىماقتاستىق ورنا­تىلعان», دەدى ابزال ساپاربەك ۇلى.

دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىم­داستىعى توراعاسىنىڭ ورىنبا­سارى زاۋىتبەك تۇرىسبەكوۆ قا­ۋىم­داستىقتىڭ اتقارعان جۇ­مىس­تارىنا توق­تالىپ, الداعى جوسپار­لارىمەن ءبولىستى. سونداي-اق جيىندا شەتەلدەگى قازاق دياس­پو­رالارىنىڭ وكىلدەرى بايان­داما جاسادى. حالىقارالىق فورۋم جۇمى­سىنىڭ قورىتىندىسى بو­يىنشا ماتەريالداردىڭ ەلەكتروندى جيناعى شىعارىلماق. فورۋم اياسىندا تۇڭعىش پرەزيدەنت كىتاپحاناسىنىڭ قورىنداعى ارحيۆ قۇجاتتارى مەن كىتاپتارىنىڭ كورمەسى, ءداستۇرلى قازاق قولونەرى مەن ۇلتتىق كيىمدەرىنىڭ كورمە-جارمەڭكەسى ۇيىمداستىرىلدى.