باسقانى قايدام, ۇلتىنىڭ قايعى-قاسىرەتىن تەرەڭىرەك ۇعىپ, ادامزاتقا ورتاق مۇڭدى جان-جۇرەگىمەن سەزىنۋگە تىرىسقان جاننىڭ قايعىسىن ارىدەن قوزعاپ, تولعاندىرماي قويمايتىن بىردەن ءبىر شىعارما – تولەن ابدىكتىڭ «توزاق وتتارى جىمىڭدايدى» پوۆەسى دەر ەدىك. باستاپ كەلىپ جىبەرگەندە ءبىر دەممەن وقىلا جونەلەتىن تۋىندى ءبىزدىڭ حالىقتىڭ, ءبىزدىڭ ۇلتتىڭ باسىنان كەشىرگەن اۋىرتپالىق پەن مەحناتتى تەرەڭىنەن قوزعاپ, ءتىپتى كوزگە جاس الدىرار تۇسى دا از ەمەس.
ءار قازاق ءبىلىپ, بايىبىنا بارىپ, قايتا-قايتا وقيتىن كەسەك دۇنيە. بۇگىندە ەنجار, ەزىلىپ, جانشىلۋعا اينالعانداردى كورسە دە نەمقۇرايدىلىققا دۋشار بولعانداردىڭ سانا-سەزىمىن وياتاتىن بىردەن ءبىر قۇرال وسىنداي شىعارما بولسا كەرەك.
سەرىك اقسۇڭقار ۇلىنىڭ «سالت اتتى» دەگەن ولەڭى بار. سيۋجەتكە قۇرىلعان. شاماسى كەڭشىلىك مىرزابەكوۆكە ارنالعان پوەزيا. سوندا كوممۋنيستەر قوعامىنا ەجەلگى داۋىردەن ءبىر سالت اتتى تۇتقيىلدان كەلىپ كىردى دەيدى. وزدەرىنشە وركەنيەت قالىپتاستىرعان قوعام مۇشەلەرى ۇركە قاراپ تۇرعان اتتىلىنىڭ الدىنا العان ماعجان اتتى بالاسى بار دەپ ءوربيدى. تۋرا سول سياقتى, ودان دا قاسىرەتتى تۇلعا ەدۋارد – بۇرىنعى كياكۋ, اراكۋ تايپاسىنىڭ سوڭعى وكىلى ەكەنىن ۇمىتىپ كەتكەن ەڭ تانىمال, ەڭ اتاقتى, دانىشپان دارىگەر. الگى سالت اتتىداي ەسەيە قويماعان. ايىبى شىعار, الدىنا الىپ وبەكتەگەن ماعجاننىڭ رۋحى جوق. سول رۋحتى ۇمىتقاندىعى جازىعى دەپ تە ايتا المايسىز ونىڭ. ويتكەنى كياكۋ-ەدۋارد قايماعى بۇزىلماعان ۇندىستەر وتانىنان وركەنيەت وشاعىنا تۇسكەندە تىم جاس بالا ەدى. دەسە دە ەلىنىڭ مادەنيەتىنەن حاباردار, اراكۋ تايپاسىنىڭ التىن جۇلگەلى قادىر-قاسيەتى جادىنا بەكي باستاعان, اكەسىنىڭ ەرلىك ىستەرىنە كوز جەتكىزگەن, ول ول ما, اراكۋ جۇرتىنىڭ باقسىلارىنىڭ باتاسىن الىپ, بويىنا كيەسىن دارىتقان, باقسى اكەسىنىڭ اماناتىن ءتۇسىنىپ, انت قابىلداعان, تەك قۇدايدىڭ قۇدىرەتىمەن ءتىرى قالعان جان يەسى. بىرنەشە شتاتقا بولىنگەن وركەنيەتتىڭ تۇسىنە دە كىرمەيتىن ارقاسىنا ارۋاق قونعان قۇبىلىس دەسە بولعانداي.
ۇندىستەردىڭ ەلىن قىرىپ-جويىپ, جەرىن جاۋلاپ الۋعا كەلگەن «اق ادامداردان» قورعانۋ ماقساتىندا ۇدەرە كوشكەن اراكۋ تايپاسى ءبىر قونىسقا قونعاندا, تامام تايپا بەلگىسىز ءبىر ىندەتكە ۇشىرايدى. ال كياكۋدىڭ اكەسى چورو – اراكۋدىڭ ماڭدايالدى باقسى, دارىگەرى. تايپانى سول عانا قۇتقارىپ قالادى بەلگىسىز ىندەتتەن. «قازىر اراكۋدى ساقتاپ قالۋ ءبىر دە ءبىر كوسەمنىڭ, بىردە ءبىر باتىردىڭ قولىنان كەلمەيدى. تەك ءبىزدىڭ قولىمىزدان كەلەدى. تەك ءبىز عانا ساقتاپ قالا الۋىمىز مۇمكىن», دەيدى اكەسى چورو اراكۋدىڭ سەگىز باقسىسىنا. جانە سولاردىڭ اراسىنا بالاسى كياكۋدى قوسىپ, وعان باقسى بولۋعا انت قابىلداتادى.
ء«بىر ءۇمىتىم – وسى ۇلىم. مەندەگى بارلىق قاسيەت, كيە وسىعان قالماق... بۇگىننەن باستاپ مەنىڭ جالعىز ۇلىم كياكۋدى اراكۋدىڭ سەگىزىنشى باقسىسى دەپ بىلىڭدەر. باقسىلار وتتى قورشاپ, تىزەرلەپ وتىردى. اكەسى وتتان جانىپ جاتقان بۇتاقتى كوتەردى دە: «مەن اراكۋ تايپاسىنان شىققان ۇلى باقسى چورو بالاسى كياكۋ!», – دەپ قايتالادى كياكۋ. «اراكۋ جۇرتى ءۇشىن قۇرباندىققا ءازىرمىن!».
گيپپوكراتتىڭ انتى سول زامانداردان بار تاجىريبە دەسە بولادى. وسىنداي سەرتپەن جورىققا اراكۋ تايپاسىن قۇتقاراتىن ەمدىك ءشوپ ىزدەپ شىققاندا, تۇگەل باقسى قىرىلىپ, جالعىز كياكۋ ءتىرى قالىپ, اللانىڭ امىرىمەن ونى شالاجانسار جاتقان جەرىنەن الدەبىر فابريكانىڭ قىزمەتكەرلەرى تاۋىپ الىپ, ءبىر نەگر تاربيەلەپ, وقىتادى. سودان جولى اشىلعان بالا ءبىر عۇلاما دارىگەردىڭ قولىنا ءتۇسىپ, مەديتسينادا ادام ايتسا نانعىسىز جاڭالىق اشىپ, ۇلكەن جەتىستىككە جەتىپ, داڭقتى تۇلعاعا اينالادى. ونىڭ عاجايىپ دارىگەر بولۋىنا سەبەپ ەجەلگى باقسىلاردان, اكەسىنەن قان ارقىلى دارىعان قاسيەت دەمەۋگە كىمنىڭ باتىلى بارادى؟ ءتىپتى ءولىپ كەتكەن ادامدى ءتىرىلتىپ العان ەدۋاردقا ەڭ سوڭىندا ءبىر جۋرناليست كەلىپ جەر بەتىنەن ۇندىستەر جويىلىپ بىتۋگە شاق قالعانىن ەسكەرتكەندە, ول وتكەن ءومىرىن 50-60 جىلدان سوڭ ءبىر-اق ەسىنە الادى. وعان دەيىن «اق ادامدار» اراكۋ تايپاسىن قىرىپ جىبەرگەن جەر بەتىنەن. ەدۋارد ۇشاقپەن بۇرىنعى مەكەنىنە جەتكەندە اراكۋ تايپاسىنىڭ سوڭعى وكىلى ولمەلى كۇيدە جاتادى. بۇرىن ءتىپتى جۇرەگى توقتاپ قالعاندى ءتىرىلتىپ العان اتاقتى دارىگەردىڭ قولىنان تۇك كەلمەيدى سوندا. ويتكەنى ونىڭ ەمىن تەك كياكۋ-ەدۋاردتىڭ اكەسى چورو عانا بىلەتىن جانە وعان ءدارۋ بولار ەمدىك ءشوپتى كياكۋعا كورسەتكەن. ال ناۋقاستىڭ جارتى-اق كۇندىك ءومىرى قالعان. ناۋقاس كوز الدىندا ءجانتاسىلىم ەتكەندە كياكۋ-ەدۋارد قوسا «ولەدى». مىناداي كۇي كەشەدى: «بىراق ول اراكۋ تايپاسىنىڭ ەڭ سوڭعى ادامى ءوزى ەكەنىن اڭعارمادى. ول ءتىپتى ءوزىن ادام قاتارىنا ساناعان جوق», دەيدى اۆتور.
اراكۋ تايپاسىن ىندەتتەن قۇتقارامىز دەپ ەمدىك شوپكە اتتانعان باقسىلاردى «اق ادامدار» اتىپ ولتىرە باستاعاندا, وق تيمەگەندەرىنىڭ ويى تەك كياكۋدى امان الىپ قاشۋ بولادى. جالعىز سونى باۋىرىنا الىپ قاشادى. ويتكەنى وندا اراكۋ تايپاسىنىڭ بار باقسىلىق قاسيەتى قالىپ تۇر. ەلدى تەك سول ساقتايدى. «باقسىلار كياكۋدى سۇيرەي-مۇيرەي قالىڭعا كىرىپ ۇلگىردى» دەيدى اۆتور. «تالىقسىپ بارىپ كوزىن اشقاندا ءوزىن دىرىلداتا سۇيرەتىپ, جۇگىرىپ كەلە جاتقان جالعىز كوز باقسى كۋرارەنى كوردى. قايدان ەكەنى بەلگىسىز, تارسىلداتىپ اتىپ جاتىر. كەسىلگەن اعاشتاردىڭ تۇسىنا كەلگەندە كۋرارە كياكۋدى ەمشەكتەگى بالا قۇساتىپ, قولتىعىنا قىسىپ الدى».
وسى تۇستاردى وقىعان مەنىڭ كوزىمە قازىر ۇلت ءۇشىن, ۇلتتىڭ ءتىلى مەن رۋحانياتى (جانى) ءۇشىن كۇرەسىپ وتكەن, كۇرەسىپ جۇرگەن تۇلعالار ەلەستەيدى. ۇلتتىڭ جانى دا كياكۋ سياقتى جاس, بالاڭ, نازىك. كۋرارە سياقتى اتا-بابالارىمىز وزدەرى وققا ۇشسا دا ءبىزدى باۋىرىنا باسىپ, اشتىق پەن قان-قاساپ رەپرەسسيا, سوعىستان امان الىپ وسى كۇنگە جالعادى. قانشاما قازاق ەدۋاردقا اينالدى, بىراق ىشتەرىندە ءبىر-ءبىر كياكۋ بارىن سەزە مە, ەسىنە الا ما؟.. سول سۇراق كوكەيدە تۇرۋعا ءتيىس! شىعارمادا ەدۋارد ءوزىنىڭ كياكۋ ەكەنىن ەسىنە العاندا ءبارى دە كەش ەدى. مانساپتىڭ بيىگىنە جەتكەن تۇلعا سوندا ءوزىن اراكۋ تايپاسىنىڭ سوڭعى وكىلى رەتىندە تانىماق تۇگىلى, ادام قاتارىنا قوسپايدى. ىشىڭدەگى كياكۋدى ولتىرگەن ەكەنسىڭ, كۇللى ۇلتىڭا قيانات جاساعانىڭ ءوز الدىنا, ادام ەمەسسىڭ!
كياكۋ ولگەن كۇن كەلمەسىن بىزگە...