وتكەن عاسىردىڭ اۋىر جۇگىن ارقالاپ, ۇلت بولمىسىنىڭ كەمەلدەنۋىنە ايانباي قىزمەت ەتكەن, جاڭا داۋىردە دە ءوزىنىڭ ۇستانىمىنان باس تارتپاي, جارقىن بولاشاق ءۇشىن ەرەن ەڭبەك سىڭىرگەن اعزام جانداردىڭ ءبىرى – قازاقتىڭ كورنەكتى جازۋشىسى, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى شەرحان مۇرتازا.
تۇگەل تۇركى جۇرتىنا اتى شىققان ارداقتى جازۋشى ءتىرى بولسا بيىل 90 جاسقا تولار ەدى. بۇل – قازاق جۇرتىنىڭ عانا ەمەس, ۇلى كوشتىڭ اتاجۇرتتان انادولىعا دەيىن عاسىرلار بويى ءىزىن سالعان الىپ گەوگرافيانىڭ بويىمەن مەكەندەگەن تۇركىتىلدەس ەلدەردىڭ ۇلى تويى.
جازۋشى شەرحان مۇرتازادان قالعان رۋحاني مۇرانى تىزبەكتەپ, قازاق وقىرمانىنا كورسەتكەن ارتىق بولادى دەپ سانايمىز. دەگەنمەن, تۇرىك تىلىنە اۋدارىلعان «قىزىل جەبە» رومانىنىڭ ەكى تومى, «اي مەن ايشا» رومانى, ءبىر توپ اڭگىمەلەرى مەن پۋبليتسيستيكالىق وي-تولعامدارى تۇركى ادەبيەتىنىڭ اسىل جاۋھارلارىنا اينالعانىن ايتۋىمىز كەرەك.
كورنەكتى جازۋشى كەڭەس وداعىنىڭ قىلىشىنان قان تامىپ تۇرعان كەزىندە دە ءوزىنىڭ پۋبليتسيستيكالىق ماقالالارىندا ۇلتتىق رۋح, تاۋەلسىزدىك, ۇلت پەن ءتىل تاقىرىپتارىن ءجيى-ءجيى قوزعاپ ءجۇردى. ال تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ول ساياسي ەركىندىك بەرىلگەنىنە قاراماستان, رۋحاني ەركىندىك پەن ۇلتتىق بولمىس تۋرالى ءسوز قوزعاپ, ءتىل ماسەلەسىن كوتەرىپ, حالىقتىڭ مۇڭ-مۇقتاجىنا اينالعان وزەكتى تاقىرىپتاردى ىلعي دا ايتىپ, وتكىر دۇنيەلەرىن, تەرەڭ ويلارىن ءباسپاسوز بەتتەرىندە دە جاريالادى. بۇل ويلاردى جازۋشى ءوزىنىڭ كوركەم شىعارمالارىنا دا ارقاۋ ەتكەن بولاتىن. ويتكەنى جازۋشىنىڭ قايبىر كوركەم اڭگىمەسىن وقىپ كورەتىن بولساڭىز, ول شىعارما ۇلت تاعدىرى تۋرالى ءوربيدى. نەگىزىنەن جازۋشى ءوزىنىڭ شىعارمالارىندا وقىرمانعا اقىل-كەڭەس بەرمەيدى, باعىت-باعدار سىلتەمەيدى. ول اڭگىمەسىن بايانداي كەلە, وقىرمانعا فيلوسوفيالىق وي سالادى. وسىلايشا ويلاۋعا, ويلانۋعا يتەرمەلەيدى. ال كەي جەردە جازۋشى شەبەرلىكپەن وقىرماندى اڭگىمەسىنە ءۇيىرىپ اكەتەدى دە, جەر استىنان قازىنا تاۋىپ بەرگەندەي, ۇيرەتەدى, اشىپ كورسەتەدى.
شەرحان مۇرتازانىڭ ادام مەن قوعامدى قانشالىقتى تانىعانىن, تىرشىلىكتىڭ زاڭىن, جاراتىلىستى, تاريحتى جانە تاريحي ەۆوليۋتسيالىق دامۋدى قانشالىقتى تەرەڭ بىلگەنىن جازۋشىلىق شەبەرلىگى ارقىلى جانە كوركەم ءتىلدى بيىك دەڭگەيدەگى قولدانىسى ارقىلى جەتكىزىپ وتىرعاندىعىن بايقايمىز. سونىڭ ناتيجەسىندە جازۋشى تەك ادەبيەتشى رەتىندە عانا ەمەس, ويشىل, فيلوسوف رەتىندە دە وقىرماندى ويلاسۋعا شاقىرادى جانە وي-تولعاۋدىڭ الەمىنە قاراي الىپ شىعادى.
شىنتۋايتىنا كەلگەندە, شەرحان مۇرتازا الەمى – وتە كۇردەلى الەم. ويتكەنى ونىڭ ءون بويىندا قالامگەرلىك تە, قايراتكەرلىك تە, ۇستازدىق تا, ويشىلدىق تا بار. ونى كوزىقاراقتى وقىرمان شىعارمالارىن وقىپ انىق كوز جەتكىزە الادى. ول كۇشەنىپ جازبايدى. جازعان دا ەمەس. ەركىن سىلتەيدى. سەنىممەن باياندايدى. ءبىلىپ ايتادى. وتكىر سوزبەن ءتىلىپ تە جىبەرەدى. ۇيقاس ءۇشىن ەمەس, ناقتى شەگەلەپ جەتكىزەدى. دەمەك ءبىز ايتقان قاسيەت جازۋشىنىڭ بويىندا تابىلماسا, ونى نىق سەنىممەن جەتكىزە الماس ەدى جانە ءوز وقىرمانىن دا سەندىرە الماس ەدى عوي.
شەرحان مۇرتازا – قارىمدى قايراتكەر. قايتا قۇرۋ كەزەڭىندە, ءالى كەڭەستىك ءداۋىردىڭ كۇن باتپاعان كەزدە ول الاش زيالىلارىن تانۋعا جانە تانىتۋعا قىزمەت ەتتى. ۇلتتىق تاريحتىڭ تۇبىندە قالىپ, شاڭ باسىپ قالعان قۇندى دۇنيەلەردى قايتا ءتىرىلتتى. ءوزىنىڭ ماقالالارىنا دا الاشتى ارقاۋ ەتتى. ويتكەنى ول تاقىرىپتى وتە جاقسى بىلەتىن. تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ ءومىربايانىن ابدەن زەرتتەپ, «قىزىل جەبە» اتتى رومان-ەپوپەيا جازدى ەمەس پە؟!.
توم-توم بولىپ شىققان جازۋشىنىڭ شىعارمالارى بۇگىندە رۋحاني قازىناعا اينالدى. جۋرناليستەر وداعىنىڭ توراعاسى كامال سمايىلوۆپەن بىرگە جازعان «ەلىم ساعان ايتامىن, ەلباسى سەن دە تىڭدا» اتتى كىتابى ەلدى ەلەڭ ەتكىزگەن قۇندى دۇنيە بولسا, ء«بىر كەم دۇنيە» اتتى وي-تولعامدار جيناعى ءالى كۇنگە دەيىن وقىرماننىڭ اۋزىنان تۇسپەيتىن ويلى كىتاپ بولىپ قالدى.
شەرحان مۇرتازا ۇلتتىق بولمىستى كوركەم شىعارمالارىنداعى كەيىپكەرلەرى ارقىلى كورسەتەدى, نە بولماسا پۋبليتسيستيكالىق ماقالالارى ارقىلى اشىق جەتكىزەدى.
قازاقستاننىڭ ساياسي تۇرعىدان تاۋەلسىز بولۋىنا قاراماستان, ول كەرىسىنشە ەلدىڭ ەگەمەندىككە تولىق قول جەتكىزبەگەندىگىن, حالىقتىڭ بۇل جاعدايدا سەنىمىنەن ايىرىلعاندىعىن جانە كەيبىر توپتاردىڭ ۇلتتىق بولمىسىنان اجىراپ بارا جاتقاندىعىن اشىق ايتادى.
ۇلتتىق بولمىسى بيىك تۇعىردان كورىنگەن تۇلعالاردىڭ ءبىرى – تۇرار رىسقۇلوۆ. جازۋشىنىڭ «قىزىل جەبە» رومانى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ ءومىربايانىن عانا بايانداپ قويماي, ونىڭ ۇلت ءۇشىن اتقارعان قىزمەتىن, جان-دۇنيەسىن, مىنەز-ق ۇلىعىن, ۇلتتىق ۇستانىمىن ءتۇرلى وقيعالار مەن ديالوگتار ارقىلى اشىپ كورسەتەدى. بۇل شىعارما وتكەن داۋىردە, ياعني قازاقستاننىڭ ءالى تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزبەگەن كەزىندە جازىلعان. اۆتوردىڭ ءبىر سۇحباتىندا ايتۋىنشا, بۇل شىعارمانى شيرەك عاسىردا زەرتتەپ ءجۇرىپ قاعازعا تۇسىرگەن. ۇلت تۋرالى, ۇلتتىق وي, تۇلعا تۋرالى ايتۋعا رۇقسات ەتىلمەگەن ۋاقىتتا مۇنداي كەسەك دۇنيەنى جازىپ شىعارۋ – ۇلكەن ەرلىك. ويتكەنى بۇل رومان-ەپوپەيادا ءبىر عانا تۇلعانىڭ ءومىرى باياندالمايدى, تۇتاس قازاق قوعامىنىڭ تارتقان قاسىرەتى, ۇلتتىق بولمىسى, تىرشىلىگى, سالت-ءداستۇرى بوياۋى قانىق سۋرەتتەرى ارقىلى جەتەدى. اۆتور رومان-ەپوپەياداعى الىپ كارتينانى ۇلتتىق بوياۋ ارقىلى سالادى جانە سول ۇستانىمىنان باس تارتپايدى.
ءاسىلى, جازۋشى الاش رۋحتى بولعاندىقتان, تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ بويىنداعى قاسيەتتى بايانداپ وتىرعاندا دا ۇلت رۋحىمەن باياندايدى. سونداي-اق الاش يدەياسىن كەيىپكەر ارقىلى جەتكىزەدى. بۇل رۋح جانە يدەيا ونىڭ بارلىق جازۋلارىندا كورىنىس تابادى. ءباسپاسوز بەتتەرىندە ول تالاي مارتە «قازاق» دەيتىن ۇلتتىق سيپاتى بار ادامداردى ۇلتقا ادال قىزمەت ەتۋگە, ۇلت دەگەندە ءۇنسىز قالماۋعا شاقىرعان. «دەموكراتيا – جۇگەنسىزدىك ەمەس!» دەپ كەسىپ ايتقان ءبىر عانا سوزىندە وسى تەرەڭ ءمان جاتىر. ال جەلتوقسان كوتەرىلىسى تۋرالى ءسوز بولعاندا, ول: «بۇل كوتەرىلىس – يمپەريا- ليستىك كۇشكە كورسەتىلگەن قارسىلىق. «مەن قازاقپىن!» دەگەن جاستاردىڭ كورگەن قاسىرەتكە قارسى شىققان مىنەزى ەدى», دەگەن-تۇعىن. سول سياقتى جەر ماسەلەسىنە دە نازار اۋدارىپ, جەردىڭ ەلدىڭ مەنشىگىندەگى دۇنيە ەكەندىگىن ايتىپ, شەتەلدىكتەرگە ساتۋعا تىيىم سالۋ قاجەت دەپ بيىك مىنبەدەن ارىستانداي اقىرعان بولاتىن.
شەرحان مۇرتازانىڭ پۋبليتسيستيكالىق ماقالالارىن اقتارىپ, «قازاق ۇلتىنىڭ وكىلى قانداي بولۋ كەرەك؟», دەگەن ساۋالعا جاۋاپ ىزدەپ, سارالاپ قاراعانىمىزدا, اۆتوردىڭ پىكىرىنشە, قازاق بالاسى اۋەلى ادام بولۋ كەرەك ەكەن. تاۋەلسىز بولۋ كەرەك. جاۋاپكەرشىلىكتەن باس تارتپاي, زاڭعا باعىنۋ كەرەك. وتانعا ادال بولۋ كەرەك. جەردى تازا ۇستاپ ساقتاۋ كەرەك. ۇستانىمدى بولۋ كەرەك. بيىك مۇراتى, اسقاق ارمانى بولۋ كەرەك. مىقتى مامان بولىپ, تاريحىن جاقسى ءبىلۋ كەرەك. ۇلتتىق ونەر مەن ادەبيەتتى, مادەنيەت پەن ءتىلدى قۇرمەتتەۋ كەرەك. حالىقتىڭ سالت-ءداستۇرىن ءبىلىپ, اتادان قالعان رۋحاني مۇرانى ساقتاۋ كەرەك. كورشىمەن تاتۋ, دوسقا ادال بولۋ كەرەك. رۋحاني بايلىققا نازار اۋدارۋ قاجەت. ونەرپاز بولۋ كەرەك. ءبىلىم مەن تەحنولوگيانىڭ ءتىلىن تۇسىنەتىن, ەلدىڭ دامۋىنا ۇلەس قوساتىن ەڭبەكقور ازامات بولۋ كەرەك.
كورنەكتى جازۋشىنى تۇركى الەمىنىڭ ماقتانىشى دەپ ايتتىق. راسىندا, ونىڭ تۇركى الەمىنە قاتىستى جازعان دۇنيەلەرى, اڭىز-اڭگىمەلەرى از ەمەس. اتاتۇرىك تۋرالى جازعان ماقالاسى دا كەزىندە جۇلدە العان بولاتىن. ءتىپتى ءوزىنىڭ ءبىر سۇحباتىندا ول قازاقتىڭ بايراعىندا ءبورىنىڭ سۋرەتى تۇرۋ كەرەك دەگەن. كوك ءبورى تۋرالى اڭىزدى بىرنەشە جەردە مىسالعا كەلتىرەدى. وسىلايشا, التى الاشتىڭ تەگى تۇركى قاعاناتى ەكەندىگىن وقىرماننىڭ ەسىنە سالىپ, تۇركى تايپاسىنان شىققان بۇگىنگى تۇركىتىلدەس ەلدەرمەن قارىم-قاتىناستى مىعىم ۇستاپ, دامىتۋ كەرەك ەكەندىگىنە ۇنەمى نازار اۋدارىپ وتىرادى. وسى سەبەپتەن كەيبىر ءورىستىلدى جۋرناليستەر ونى تۇرانشىل, تۇرىكشىل دەپ سىناعان دا بولاتىن.
ءبىر كەزدەرى ول قازاقستاندا ۇلتتىق تەلەارنانىڭ جوق ەكەندىگىن, حالىقتىڭ تەك ورىس جانە باتىستىق تەلەارنالارعا تەلمىرىپ قارايتىنىن قىنجىلا جەتكىزگەن بولاتىن. ونىڭ ويىنشا, بۇل جاعداي مادەني تۇرعىدان جاۋلاپ الۋ دەپ سانالادى. نەگىزىنەن, بۇل ماسەلە قازاقستاندا عانا ەمەس, تۇركيادا دا ورىن العان. بۇل ماسەلەنى ول ءدال ۋاقىتىندا كوتەرگەن بولاتىن. قازىر تۇتاس تۇركى الەمى سونىڭ زاردابىن تارتىپ وتىر.
شەرحان مۇرتازانىڭ پىكىرى بويىنشا, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك قانشالىقتى ماڭىزدى بولسا, ۇلتتىق سانانىڭ جات دۇنيەلەردەن ساقتالۋى دا سونشالىقتى ماڭىزدى. ويتكەنى ۇلتتىق سانا سانسىراپ قالسا, ۇلتتىق بولمىس ب ۇلىنەدى جانە وتانسۇيگىشتىك قاسيەتى جوعالادى. مۇنى تۇسىنگەن قايراتكەر جازۋشى ۇنەمى ايتىپ تا, جازىپ تا وتىردى.
انا ءتىلى, ۇلتتىق بولمىس جانە مادەنيەت – ءبىر-بىرىنەن اجىرامايتىن ۇعىمدار. ءتىلسىز بولمىستى, مادەنيەتتى ەلەستەتۋ قيىن. سوندىقتان تىلىنەن اجىراعان ۇلت ءوز بولمىسىن ساقتاپ قالادى دەگەنگە سەنىم ءبىلدىرۋ مۇمكىن ەمەس. وي-سانا ءتىل ارقىلى كورىنىس تابادى. ۇلتتىق بولمىستىڭ ىشىندە سەنىم, سالت-ءداستۇر, ادەت-عۇرىپ ساقتالادى. ۇلت وكىلدەرى اراسىنداعى قارىم-قاتىناس ۇلتتىق بولمىستى ءتىل جانە مادەنيەت ارقىلى دامىتادى.
وسى تۇرعىدان كەلگەندە, جازۋشى شەرحان مۇرتازانىڭ تىلگە قاتىستى ايتقانى – ءبىر بولەك دۇنيە. «قىزىل جەبە» رومان-ەپوپەياسىندا ارقاۋ بولعان تۇلعانىڭ رۋحى – ۇلتتىق رۋح, ءتىلى – قازاقتىڭ ءتىلى. ارعىسى تۇركى بابالاردىڭ, بەرگىسى الاشتىڭ ۇلى رۋحى. ول ءوزىنىڭ ءبىر جازۋىندا: «قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعاننان كەيىن قازاقتىڭ ءتىلى دە مەملەكەتتىك جانە رەسمي ءتىل رەتىندە جاريالانۋ كەرەك. ناعىز تاۋەلسىزدىك دەگەن وسى! وسىعان بايلانىستى قازاق مەكتەپتەرىنە باسىمدىلىق بەرىلەدى. بولاشاق قازاق تىلىندە دەپ ويلايتىن اتا-انالار بالالارىن قازاق مەكتەبىنە بەرە باستايدى. بازبىرەۋلەردىڭ ءتىل مىنانداي مارتەبە الۋ كەرەك, نە بولماسا انانداي بولۋ كەرەك دەپ ساندىراقتاعانى جەتەدى. ولار ورىس تىلىنە دە سونداي مارتەبە بەرگىسى كەلەدى. سوسىن مەملەكەتتىك ءتىل بولىپ شىعا كەلەدى. مەملەكەتتىك ءتىل دەگەنىڭىز سونىڭ ناتيجەسىندە قۇر ءسوز بولىپ قالادى. قازاق تىلىندە ەشكىم سويلەمەيتىن بولادى, ەشكىمگە قاجەت بولماي قالادى. ال مۇنداي جاعدايدا ەشكىم ءوزىنىڭ بالاسىن قازاق مەكتەبىنە بەرگىسى كەلمەيدى. جاپپاي ورىس مەكتەبىنە بەرە باستايدى. كەيبىر عالىمسىماقتار قازاق ءتىلى مەملەكەتتىك ءتىل بولا المايدى دەپ ساندىراقتايدى», دەپ جازادى. سونداي-اق ول پارلامەنتتە وتىرعانداردىڭ كوبىسى قازاق ەكەنىن, بىراق ولاردىڭ كوبىسى قازاقشا ءسوزدى باستاپ, ورىسشا جالعاستىرىپ, ورىسشا اياقتايتىندىعىن جەتكىزەدى. ونىڭ ويىنشا, قازاق تىلىنە قارسى بولاتىندار – باسقا ەمەس, قازاقتىڭ ءوزى.
سونىمەن بىرگە ول تىلگە قاتىستى زەرتتەۋ جۇرگىزىپ وتىرعان عالىمداردىڭ دا ءتيىستى دەڭگەيدە جۇمىس ىستەمەي وتىرعاندىعىن ايتىپ, عىلىمي اتاق-داڭققا قانشالىقتى لايىقتى, نە لايىقتى ەمەس ەكەنىن العا تارتادى. ونىمەن قوسا تەلەارنادا سويلەگەن جۋرناليستەردىڭ دە تىلگە نەمقۇرايدى قارايتىنىن ايتىپ سىني كوزقاراسىن بىلدىرەدى.
شەرحان مۇرتازا تاۋەلسىزدىكتىڭ تىلدەن باستالاتىندىعىن اشىق جازاتىن. ونىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەت قازاق تىلىندەگى تەلەباعدارلامالاردىڭ سانىن كوبەيتۋ كەرەك, ءتىلدى ساقتاپ وتىراتىن قالامگەر قاۋىمىمەن تىعىز جۇمىس ىستەۋ كەرەك, «زاڭ – مەملەكەتتىڭ توعىز قابات, تور كوزدى ساۋىتى» دەپ سيپاتتاما بەرگەن زاڭ سالاسى دا قازاقشا سويلەۋگە ءتيىس جانە جەرگە ارنايى مارتەبە بەرىلۋى كەرەك. وسىلايشا, مەملەكەت ۇلتتىق رۋح پەن ۇلتتىق سانانى ساقتاۋ جولىندا جۇمىس جۇرگىزۋى كەرەك.
تۇركى دۇنيەسىنە تانىمال تۇلعا شەرحان مۇرتازا بالا كەزىندە كوپ قيىندىق كورگەن. سوندىقتان حالىقتىڭ تارتقان قاسىرەتىن, كورگەن ازابىن جان-تانىمەن سەزىنگەن. جاستىق شاعىنان باستاپ, ۇلت زيالىسى مارتەبەسىنە دەيىنگى جالعاسقان ءومىر جولىندا ول قالامگەرلىك پەن قايراتكەرلىكتى قاتار الىپ ءجۇردى. تۋما تالانت رەتىندە ۇلتتىق ءتىلدىڭ دامۋىنا وزىندىك ۇلەس قوستى. «شەرحان ايتقان» دەيتىن تالاي ءسوز تىركەسىنىڭ اۆتورى. بۇگىندە ماقال-ماتەلگە اينالعان كوپتەگەن سوزدەردى تاۋىپ ايتقان بولاتىن. «شىندىق – اششى ءارى اجارسىز» دەپ اقيقات- تى عانا ارقالادى. ويىن اشىق ءارى انىق جەتكىزەتىن. ەشتەڭەدەن قايمىقپاي تۋراسىن ايتاتىن. قاجەت دەسە سىناپ تا جىبەرەتىن. سوندىقتان ول ۇلتتىق يدەولوگيا تۇرعىسىنان عانا جازعان جوق. ءوزىنىڭ ويىن اشىق ايتىپ, ەلدىڭ ءسوزىن سويلەيتىن.
جاھاندانۋ ءۇردىسى بەلەڭ العان ۋاقىتتا ول ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا عانا ءمان بەردى. ويتكەنى ۇلتتى جوعالتىپ الماۋ – باستى ماسەلە ەدى. بۇل ماقساتتا اتقارعان قىزمەتى بەكەر بولعان جوق. قازاق تىلىنە سىڭىرگەن ەڭبەگىنىڭ ماڭگى-باقي ەلدىڭ ەسىندە قالاتىنى بەلگىلى.
وسى ورايدا كورنەكتى جازۋشىنىڭ سوزىمەن ماقالانى اياقتاعىمىز كەلەدى: ء«تىلسىز ەل بولمايدى. انا تىلىنەن اجىراعان ەل – ءوزىنىڭ تاريحىنان, تامىرىنان ايىرىلعان ەل. تىلىنەن اجىراعان ەل – اتا-باباسىنىڭ, اكە-شەشەسىنىڭ اتىن ۇمىتقان ەل. ال وندايلاردى «ماڭگۇرت» دەيدى».
نەرگيز بيراي,
پامۋككالە ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, PhD
تۇركيا, دەنيزلي