قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قازاقستان حالقىنا “جاڭا ونجىلدىق – جاڭا ەكونوميكالىق ورلەۋ – قازاقستاننىڭ جاڭا ءمۇمكىندىكتەرى” جولداۋى قازاقستاندىقتار عانا ەمەس, شەتەلدىك تانىمال ساياساتكەرلەر, بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمدار باسشىلارى تاراپىنان دا ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تۋعىزدى.
كەدەن وداعى بەك قۇرۋعا جول سالادى
نيرمالى دجوشي, ء“ۇندىستان – ورتالىق ازيا” قورى تالداۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى, پروفەسسور.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ “جاڭا ونجىلدىق – جاڭا ەكونوميكالىق ورلەۋ – قازاقستاننىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى” اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا قازاقستاننىڭ جالپى دامۋ ۇدەرىسىندەگى وڭ ءناتيجەلەر عانا ەمەس, ەكونوميكالىق دامۋدىڭ جاڭا كەزەڭدەرىنە ەلدىڭ دايىندىعى دا كورىنىس تاپقان. سونىمەن قاتار, بۇل جولداۋدىڭ ماڭىزدىلىعى قازاقستاننىڭ سوڭعى ونجىلدىقتا قول جەتكىزگەن تابىستارىنا جالپى باعا بەرىلگەندىگىندە جاتىر. جاھاندىق قارجى جانە ەكونوميكالىق داعدارىس ەكونوميكالىق ءوسىمدى باياۋلاتقانىن بىلەمىز. بىراق ول قازاقستاننىڭ دامۋ ۇدەرىستەرىنە كەرى اسەر ەتپەدى. ويتكەنى, ەلدىڭ ستراتەگيالىق ماقساتى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق قايتا جاڭعىرۋىنا ىقپال ەتۋگە باعىتتالعان بولاتىن. بۇل ماقسات ورىندالدى. بۇل قازاقستاندى ادامي مۇمكىندىكتەر يندەكسى جوعارى دامىعان ەلدەر قاتارىنا قوسۋ جونىندەگى بۇۇ-نىڭ 2009 جىلعا ارنالعان بايانداماسىندا اتاپ ءوتىلدى.
جولداۋدا “جول كارتاسىن” جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ورنىقتى دامۋعا قول جەتكىزۋ جانە بۇل ۇدەرىستەردى الداعى ۋاقىتتا ءارى قاراي تەرەڭدەتۋ قاجەتتىلىگى دە اتاپ كورسەتىلگەن. ال باعدارلامانىڭ ماقساتى – قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ باسەكەلەستىككە قابىلەتتىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ. قازاقستان پرەزيدەنتى ونەركاسىپ جانە اۋىل شارۋاشىلىعى سەكتورلارىندا ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ قاجەتتىلىگىنە, ولاردى يننوۆاتسيالىق دامىتۋ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا ەرەكشە نازار اۋدارىپ وتىر. ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋدى جەدەلدەتۋ قاجەتتىلىگى قۇجاتتا ورىندى كوتەرىلگەن. وسىعان بايلانىستى وڭىرلەردى بىردەي دامىتۋ اسا قاجەت ەكەندىگى ەسكەرىلگەن.
جولداۋدا ۇسىنىلعان ەنەرگەتيكا سالاسىنان وزگە باسىمدىقتار رەتىندە ءوندىرۋشى, حيميا ونەركاسىبىن جانە اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ دا ەنگىزىلىپ وتىر. پرەزيدەنت سونداي-اق, حالىقارالىق ساياساتتىڭ وزەگىنە اينالىپ كەلە جاتقان ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ, ونىڭ ىشىندە تاماق ونەركاسىبىن دامىتۋ ماسەلەسىن بولە-جارا اتاعان. قازاقستان باسشىسى اتالعان شارالاردى جۇزەگە اسىرۋدا جەكە كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ اسا ماڭىزدى ەكەندىگىن اتاپ كورسەتەدى. سونىمەن بىرگە, جولداۋدا ەنەرگەتيكا سالاسىندا عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن دامىتىپ, كوپبەيىندى ينجەنەرلىك ورتالىقتار قۇرۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا دا نازار اۋدارىلعان.
قازاقستان پرەزيدەنتى جولداۋىنىڭ ورتالىق پۋنكتى – رەسەي, قازاقستان جانە بەلارۋس ەلدەرى اراسىندا باستالعان ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەردى قۋاتتى تۇردە ىلگەرىلەتۋ. 2010 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان كۇشىنە ەنگەن كەدەن وداعىنىڭ قۇرىلۋى قازاقستاننىڭ كوزقاراسى بويىنشا ايرىقشا جاعداي بولىپ تابىلادى. بۇل وسى ەلدەردىڭ رىنوگىنا ەركىن كىرۋگە جول اشادى. كەدەن وداعىنىڭ نەگىزگى اسپەكتىسى, كوپ تاراپتى ساۋدانى دامىتۋعا قۋاتتى سەرپىن بەرۋ ەكەنى بەلگىلى. مۇنداعى تىرەك قازاقستاندا ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋعا الىپ كەلەدى. وسىنداي ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەر دوستاستىققا مۇشە وزگە دە تاۋەلسىز مەملەكەتتەردە دە كورىنىس تابۋى مۇمكىن. تەڭىزگە شىعاتىن جولى جوق قازاقستان ءۇشىن كەدەن وداعى قازاقستاننىڭ وزگە ەلدەردىڭ رىنوگىنا شىعا وتىرىپ, جاھاندىق ەكونوميكالىق ۇدەرىستەرگە ارالاسۋىنا, وسى ارقىلى ەكونوميكاسىن مۇمكىندىگىنشە دامىتۋىنا جول اشادى.
كەدەن وداعى 2010 جىلعى شىلدەدەن زور مۇمكىندىكتەرى بار وڭىردەگى ەلدەرمەن ءوزارا ەكونوميكالىق بەلسەندى ءىس-قيمىل جاساۋ ماقساتىن كوزدەيتىن ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك قۇرۋعا جول سالۋى مۇمكىن. بۇعان تۇركىمەنستانمەن تەمىر جول كوممۋنيكاتسيالارىن تارتۋ ارقىلى قىتايمەن كولىك بايلانىستارىن جاقسارتۋ جوسپارلارى دالەل بولادى. وسىنداي بايلانىستاردىڭ الەمنىڭ باسقا دا قۇرلىقتارىنداعى مەملەكەتتەر مەن كەڭ كولەمدە ءوزارا ءىس-قيمىل ورناتۋعا اسا زور پەرسپەكتيۆالى ەكەنى داۋسىز.
قازاقستان باسشىسى “قازاقستان-2020” ستراتەگياسى اياسىندا ينۆەستيتسيا تارتۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى. سونىمەن قاتار, جەكە كاسىپكەرلىكتى ىنتالاندىرۋ جاۋاپكەرشىلىگىن جەرگىلىكتى جەرلەرگە بەرۋ مۇمكىندىكتەرىن قاراستىرۋدى, شاعىن جانە ورتا كاسىپورىندارعا جەرگىلىكتى جەردە قولداۋ كورسەتۋدىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ايقىنداۋدى تاپسىردى.
پرەزيدەنت جولداۋىندا قازاقستاننىڭ ينتەللەكتۋالدىق رەسۋرستارىن تانۋ ءمۇمكىندىگى وتە ورىندى كوتەرىلگەن. وسىعان بايلانىستى پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ ءوز حالقىن رۋحتاندىرۋ ماقساتىندا ءۇندىستاننىڭ تۇڭعىش پرەمەر-ءمينيسترى دجاۆاحارلال نەرۋدىڭ اتاقتى سوزىنەن: “تابىس كىم باتىل قيمىلداسا, سونىڭ ۇلەسىنە ءجيى تۇسەدى” دەگەن ءدايەكسوز كەلتىرىپ, ءارى قاراي: “ال ءبىز باتىل قيمىلدادىق” دەگەن ءسوزدى قوستى. پرەزيدەنت بۇل كونتەكستە ءوز ەلىنىڭ ازاماتتارىنا وزىق ءبىلىم مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ قىزمەتىن, تۇرعىن ۇيمەن قامتۋ, جۇمىسسىزدىقتى ازايتۋ, قارتتاردىڭ زەينەتاقىسىن ءوسىرۋ, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, قازاقستاندىقتاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن كوتەرۋ ارقىلى الەۋمەتتىك سەكتوردى نىعايتۋ قاجەتتىلىگىن وتە دۇرىس كورسەتكەن. بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ شارالارى ۇنەمى جۇرگىزىلەتىن ەلدە جوعارىدا اتالعان ماقساتتارعا قول جەتكىزىلەتىنى انىق.
ۇلتتىق مۇددەلەرگە باعىتتالعان, سونداي-اق بەلسەندى سىرتقى ساياسات ەلدىڭ حالىقارالىق بەدەلىن كوتەرەدى. ال قازاقستان ۇندىستانمەن ىنتىماقتاستىقتا كوپ ءنارسەدەن ۇتۋى مۇمكىن, سونىمەن قاتار, ءۇندىستان تاجىريبەسىنەن كوپ نارسە ۇيرەندى.
ورنىقتى ساياساتتىڭ ناتيجەسى
مەر براكەل حەرمان دە كروو, بەلگيا پارلامەنتىنىڭ مۇشەسى, مەملەكەتتىك مينيستر.
قۇرمەتتى پرەزيدەنت مىرزا! ءسىزدىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋىڭىزدىڭ ءماتىنىمەن اسا قىزىعۋشىلىقپەن تانىستىم. مەنىڭ بەلگيا پارلامەنتتىك دەلەگاتسياسىنىڭ باسشىسى رەتىندە ساپار بارىسىندا سىزبەن بولعان كەزدەسۋ كەزىندە ءسىزدىڭ ەلىڭىز بەن حالقىڭىزدىڭ وركەندەۋى مەن بەيبىتشىلىك ءۇشىن قولدانىپ جاتقان ەرەكشە كۇش-جىگەرىڭىزدى ريزاشىلىقپەن اتاپ وتكەن ەدىم.
قازاقستاندى حالىقارالىق تانۋدىڭ ماڭىزى – بۇل ونىڭ ەقىۇ-عا توراعالىعى جانە ءسىزدىڭ ەلىڭىزدىڭ ماڭىزدى وسى 2010 جىل ىشىندە كوشباسشىلىق فۋنكتسيانى اتقارۋى. ءسىزدىڭ “قازاقستان-2020” ستراتەگيالىق جوسپارىڭىزعا ۇلكەن نازار اۋدارا وتىرىپ تانىسىپ شىقتىم. “قازاقستان-2020” ستراتەگيالىق جوسپارىن جۇزەگە اسىرۋعا قاراستىرىلعان جاعدايلار ەرەكشە كوڭىل اۋدارتادى. اسىرەسە, ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ سالالارىنا سالىناتىن ينۆەستيتسيا كوپتەگەن ەلدەرگە ۇلگى بولادى. سونداي-اق تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ ساياساتىن جۇزەگە اسىرۋ, تۇرعىنداردى ماتەريالدىق جاعىنان قورعاۋ ماسەلەلەرى, بۇل قازاقستاننىڭ باستى جەتىستىگى دەپ بىلەمىن.
ال قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتىنا توقتالساق, ءسىزدىڭ ەلىڭىزدە ساياسي تۇراقتىلىق ساقتالىپ وتىر. ونىڭ ۇستىنە قازاقستان اسا مول تابيعي رەسۋرستارعا يە. وڭىردە تۇراقتىلىقتىڭ نىعايۋىنا, الەمدە بەيبىتشىلىكتىڭ ورنىعۋىنا ايتارلىقتاي ۇلەس قوسىپ كەلەدى. بۇل جەتىستىكتەر – پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ ورنىقتى ساياساتىنىڭ ناتيجەسى.
ەكونوميكالىق الەۋەتى تولىق جەتەدى
ۆ.اندرەيچەنكو, بەلارۋس رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق جينالىسى وكىلدەر پالاتاسىنىڭ توراعاسى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋى قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك-ساياسي دامۋىن ورنىقتى قامتاماسىز ەتۋگە, مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق قۋاتىن نىعايتىپ, ەلدىڭ حالىقارالىق ارەناداعى بەدەلىن كۇشەيتۋگە باعىتتالعان اسا ماڭىزدى قۇجات بولىپ تابىلادى. جولداۋدا قازاقستان باسشىسى وسىعان دەيىنگى, ياعني ءححى عاسىردىڭ العاشقى ونجىلدىعىنا بەلگىلەنگەن مىندەتتەرگە قورىتىندى جاسادى. ەلدىڭ 2010 جىلعا دەيىنگى دامۋ ستراتەگياسىنىڭ قالاي ورىندالعانى تۋرالى اقپاراتتار كورسەتكەندەي, قازاقستان العا قويعان مىندەتتەردى ادام تاڭدانارلىق ءناتيجەلەرمەن ورىنداعان. مىنە, بۇل مەملەكەت باسشىسىنىڭ ۇستانعان باعىتىنا ادالدىعىن, باسىمدىقتاردى اسقان كورەگەندىلىكپەن ناقتىلاي ءبىلگەندىگىن, مەملەكەتتىك جانە جەكە سەكتورداعى جۇمىستاردى ۇيلەسىمدىلىكپەن رەتتەگەندىگىن, سولارعا بايلانىستى ناقتى قادامدار جاساپ, ءتيىستى شەشىمدەر قابىلداعانىن كورسەتىپ وتىر.
پرەزيدەنت جاھاندىق قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىسقا قارسى شارالاردى ەرتە قولعا العانى وتە ناتيجەلى بولدى. الەمنىڭ كوپتەگەن مەملەكەتتەرى قارجى داعدارىسىنىڭ قىسپاعىنا تۇسكەنى بەلگىلى. ال داعدارىس قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا اسەر ەتپەگەنىن اتاپ كورسەتكىم كەلەدى. ويتكەنى, ەلدىڭ جوعارى دەڭگەيدەگى ساياسي باسشىلىعى الەمدىك ەكونوميكالىق داعدارىسقا قارسى ءىس-شارالاردى دەر كەزىندە قابىلداپ, حالىقتىڭ ينتەللەكتۋالدىق كۇشىن جۇمىلدىردى جانە ەلدى جاڭا ەكونوميكالىق وسىمگە دايىنداي ءبىلدى.
جولداۋداعى ماڭىزدى ەلەمەنت الداعى ونجىلدىقتا قازاقستاندى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعىنان دامىتۋدىڭ ماقساتى مەن مىندەتتەرىن ناقتى ايقىندايتىن قۇجات – “قازاقستان-2020” ستراتەگيالىق جوسپارى بولىپ تابىلادى. اتالعان جوسپاردا نەگىزگى رەسۋرستاردى شوعىرلاندىرۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلاتىن باستى بەس باعىت ناقتىلانعان. ولار – ەكونوميكانى ءارى قاراي دامىتۋعا دايىندىق, ۇدەمەلى يندۋستريالاندىرۋ مەن ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ, ادام كاپيتالىنداعى ينۆەستيتسيا, حالىقتى ساپالى الەۋمەتتىك جانە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق قىزمەتپەن قامتاماسىز ەتۋ, سونداي-اق ۇلتارالىق كەلىسىم مەن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ جانە حالىقارالىق بايلانىستاردى ورىستەتۋ.
پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ ەكونوميكالىق سەكتورعا قاتىستى تەرەڭنەن ويلاستىرىلعان ۇسىنىستارىمەن ابدەن كەلىسۋگە بولادى. سەبەبى, ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ, باسەكەلەستىككە قابىلەتتىلىك پەن ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ جانە يننوۆاتسيا ەنگىزۋ تابىستىڭ قاينار كوزى بولىپ تابىلادى. وسى تۇرعىدان العاندا, قازاقستان مەن بەلارۋستىڭ كوزقاراستارى, يدەيالارى ءبىر-بىرىنە جاقىن كەلەدى. قازاقستان 162 ءىرى جوبانى جۇزەگە اسىرۋدى ماقسات ەتىپ وتىر. وعان ەلدىڭ رەسۋرستىق بازاسى, ەكونوميكالىق الەۋەتى جەتەدى.
قازاقستان پرەزيدەنتى جوعارىدا اتالعان مىندەتتەر مەن ماقساتتارعا قول جەتكىزۋدە مەملەكەت پەن ازاماتتاردى نەگىزگى كۇشتى شوعىرلاندىرۋعا شاقىرا وتىرىپ, ەكونوميكالىق سەكتوردى ساپالى تۇردە نىعايتۋدا شەتەلدىك ينۆەستورلار مەن كاسىپكەرلىكتىڭ ءرولى ايرىقشا ەكەندىگىن كورەگەندىكپەن ناقتىلاپ بەرىپ وتىر. مۇندا قازاقستان كوشباسشىسى ينۆەستورلار ءۇشىن “اسا تارتىمدى وڭىرلەردە” ءتيىستى جاعدايلار جاساۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ وتەدى. ن.ءا.نازارباەۆتىڭ پايىمداۋىنشا, جاڭعىرتۋدا قوزعالتقىش كۇش ءرولىن كاسىپكەرلىك كلاسس ويناۋى قاجەت. مەملەكەت باسشىسى وسى پىكىرىن ءوز جولداۋىندا تاراتىپ ايتىپ بەردى. بۇعان دالەل رەتىندە جولداۋداعى وڭىرلەردە كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ جونىندەگى ۇزاق مەرزىمدى ءبىرتۇتاس بيۋدجەتتىك باعدارلاما قۇرۋ ۇسىنىسىن الۋعا بولادى. ول “بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020” دەپ اتالادى. وسىلايشا ونجىلدىقتىڭ سوڭىنا قاراي شاعىن جانە ورتا بيزنەس قۇرىلىمدارىنىڭ ءىجو-دەگى ۇلەسى 40 پايىزعا جەتەدى.
بەلارۋس ءۇشىن پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتە ينتەگراتسيالىق جوبالار بويىنشا جۇمىس ىستەۋ, ونىڭ ىشىندە كەدەن وداعى اياسىندا جۇمىس ىستەۋدىڭ ۇلكەن ماڭىزى بار. سوندىقتان دا ءبىز جولداۋ تەزيستەرىن تولىق قۋاتتايمىز. ويتكەنى, كەدەن وداعىنداعى ءبىرلەسكەن جۇمىس ءبىزدىڭ ەلدىڭ كاسىپورىندارىنا جاڭا مۇمكىندىكتەر اشىپ, باسەكەلەستىكتى ارتتىرۋدى جانداندىرادى.
جولداۋدا ايقىندالعان ەكونوميكالىق تاپسىرمالاردى شەشۋ قازاقستاننىڭ الەمدەگى دامىعان 50 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋىنا قولايلى جاعدايلار تۋعىزادى. پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا الەۋمەتتىك سالانى دامىتۋ جايىنا قاتىستى كەشەندى ماسەلەلەر العا قويىلعان. سونىمەن قاتار, ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە سپورت سالالارىن دامىتۋدىڭ نەگىزگى ۆەكتورلارىن دا اتاپ وتكەن. مىسالى, 2020 جىلعا قاراي مەكتەپكە دەيىنگى بالالاردىڭ بارلىعى بالاباقشامەن قامتاماسىز ەتىلىپ, مەكتەپتەر 12 جىلدىق وقۋ جۇيەسىنە كوشىرىلەدى. ءبىلىم بەرۋ سالاسىن, ونىڭ ىشىندە جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم ساپاسىن وزىق دەڭگەيگە جەتكىزۋ ءۇشىن بىرقاتار باسىم جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ قاجەت. بۇلاردان بولەك 2020 جىلعا قاراي قازاقستاندىقتاردىڭ ورتاشا ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعىن 72 جاسقا دەيىن جەتكىزۋ مىندەتى قويىلىپ وتىر. قۇجاتتا سونداي-اق ادام دەنساۋلىعىن جاقسارتۋدا ەرەكشە ورىن الاتىن بۇقارالىق سپورتتى دامىتۋ, وعان تۇرعىنداردى تارتۋ جايى دا اتالعان. بۇعان 2011 جىلى استانا مەن الماتى قالالارىندا وتەتىن ازيا ويىندارى ءۇشىن سالىنىپ جاتقان وزىق ۇلگىدەگى سپورت كەشەندەرى قىزمەت كورسەتەدى.
قازاقستان پرەزيدەنتى تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق سەكتوردى دامىتۋعا بايلانىستى ناقتى تاپسىرمالار بەرىپ وتىر. ەلدە تۇرعىن ءۇي ماسەلەلەرىن شەشىپ قانا قويماي, ونى الداعى ۋاقىتتا دامىتۋعا تولىق مۇمكىندىكتەر بار ەكەنىن, ۇكىمەتكە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعىن جاڭعىرتۋدىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى اۋقىمدى جوسپارىن دايىنداۋدى جۇكتەدى. اتاپ وتەيىن, قازاقستاننىڭ قۇرىلىسقا كەتەتىن شىعىندى ازايتىپ, رەسۋرس ۇنەمدەيتىن تەحنولوگيانى ەنگىزۋ تاجىريبەسىمەن قازىرگى كەزدە بەلارۋس رەسپۋبليكاسى تانىسىپ جاتىر.
جولداۋداعى تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە, قازاقستان كوشباسشىسىنىڭ قۇقىق قورعاۋ سالاسىن رەفورمالاۋدى باستاعانىن جاريا ەتۋى دەر ەدىم. پرەزيدەنت وسى تۋرالى رەفورما قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ جۇمىس ساپاسىن ارتتىرۋى ءتيىس ەكەندىگىن, ازاماتتاردىڭ, زاڭدى تۇلعالار مەن ينۆەستورلاردىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا دەگەن سەنىمىن نىعايتاتىنىن اتاپ كورسەتتى.
قازاقستان باسشىسى ەلدىڭ سىرتقى ساياساتى قازاقستاننىڭ قاتىسۋىمەن جاھاندىق شەشىمدەردى قابىلداۋ ۇدەرىستەرىندە پراگماتيكالىق جانە تەڭدەستىرىلگەن ءارى بەلسەندى بولاتىنىن اشىق ءبىلدىردى. ءدال وسىنداي باعىت بۇگىندە قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ارەنادا يە بولىپ وتىرعان بەدەلىن ودان ارى نىعايتاتىنى ءسوزسىز. سونىمەن قاتار, قازاقستاننىڭ بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىم – ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋى وسى پىكىرىمدى دالەلدەيدى. قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىعى بارىسىنداعى باستى دا نەگىزگىسى ۇيىمنىڭ جوعارى دەڭگەيدەگى ءسامميتىن وتكىزۋ جانە ونىڭ كۇن ءتارتىبىن جاريا ەتۋى. كۇن تارتىبىنە قويىلعان ماسەلەلەر وزەكتى دە وتكىرلىگىمەن تانىلىپ وتىر. بەلارۋس رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق جينالىسىنىڭ وكىلدەر پالاتاسى ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆپەن وسى جىلعى ناۋرىزداعى كەزدەسۋدە بەلورۋسسيا تارابى قازاقستاننىڭ ۇيىم ءسامميتىن وتكىزۋ ۇسىنىسىن, سونداي-اق قازاقستاننىڭ توراعالىعى كەزىندە وزگە دە باستامالارىن تولىق قولدايتىنىن ءبىلدىردى.
قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتى بۇلجىماستىعىمەن ەرەكشەلەنەدى
يۋري اندرەەۆ, تمد اتقارۋشى كوميتەتىندەگى تمد پارلامەنتارالىق اسسامبلەياسىنىڭ وكىلى.
قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ “جاڭا ونجىلدىق – جاڭا ەكونوميكالىق ورلەۋ – قازاقستاننىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى” جولداۋى ەلدىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى دامۋ ستراتەگياسىن جۇزەگە اسىرۋعا ارنالىپ وتىر. قۇجاتتا اتالعان كەزەڭ ارالىعىندا ناقتى مىندەتتەر مەن ماقساتتار, وعان قول جەتكىزۋدىڭ جولدارى مەن تاسىلدەرى مازمۇندالعان. جولداۋ قازاقستاندىقتار اراسىندا ۇلكەن قوعامدىق پىكىر تۋعىزۋدا, سونداي-اق جولداۋدى تمد پارلامەنتارالىق اسسامبلەياسى دا اسقان قىزىعۋشىلىقپەن تالقىلادى.
پرەزيدەنت كوپتەگەن يدەيالاردى, اتاپ ايتقاندا, جاڭا تۇجىرىمداما دايىنداۋ, ۇلتتىق قوردى پايدالانۋ, ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتار مەن يندۋستريالىق پاركتەردى رەفورمالاۋعا جاڭا قىرىنان كەلۋ سياقتى تارتىمدى يدەيالاردى ۇسىنىپ وتىر. وسىنىڭ بارلىعى قازاقستاندى دامىتۋدىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى ستراتەگياسىن جۇزەگە اسىرۋعا تىكەلەي بايلانىستى. مەملەكەت باسشىسى ەلدىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياساتىنداعى نەگىز قالاۋشى اسپەكتىلەرىن دە تالداپ كورسەتكەن. ال حالىقارالىق قوعامداستىق ءۇشىن جولداۋدىڭ سىرتقى ساياساتقا ارنالعان ءبولىمى ەرەكشە قىزىعۋشىلىق تۋعىزادى.
پرەزيدەنت اتاپ كورسەتكەندەي, قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتى ەلدىڭ سىرتقى ساياسات تۇجىرىمداماسىنا نەگىزدەلەتىن بولادى. سىرتقى ساياسات تۇجىرىمداماسىنىڭ بۇلجىماستىعى حالىقارالىق جاعدايدىڭ ۋشىعىپ تۇرعان كەزىندە اسا ماڭىزدى. ونىڭ كۇن ءتارتىبىن قارجى-ەكونوميكالىق, ەنەرگەتيكالىق, ازىق-ت ۇلىك جانە ەكولوگيالىق داعدارىستار ايقىندايدى. ولاردى كەڭ اۋقىمداعى حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق قانا رەتتەي الادى. ال قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتىن جولداۋداعى “قازاقستان ۇلتتىق مۇددەلەردى قامتاماسىز ەتۋگە, ەلدىڭ حالىقارالىق بەدەلىن ارتتىرىپ, ۇلتتىق, وڭىرلىك جانە جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋعا باعىتتالعان بەلسەندى, پراگماتيكالىق جانە تەڭدەستىرىلگەن سىرتقى ساياسات ءجۇرگىزەتىن بولادى” دەگەن جولدار ايقىن كورسەتىپ تۇر.
قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ارەناداعى جوعارى بەدەلى ەلدى 2010 جىلى ەقىۇ ءتو-راعاسى ەتتى. ۇيىم توراعالىعى مەملەكەتكە ۇيىم كەڭىستىگىندە سەنىمدى قاتىناستار ورنىقتىرۋعا ۇلكەن مۇمكىندىكتەر بەرەدى. ءبىز جۇمىس ىستەپ جاتقان كەدەن وداعىنا زور ءۇمىت ارتىپ وتىرمىز. ونىڭ ناتيجەلى قىزمەتى كەدەن وداعىنا مۇشە مەملەكەتتەرمەن قاتار, تمد-عا قاتىسۋشى بارلىق ەلدەردىڭ ءوزارا ىنتىماقتاستىعىن نىعايتادى. كەدەن وداعى ەلدەرى اراسىندا كاپيتال مەن ەڭبەك رەسۋرستارىنىڭ بەلسەندى قوزعالۋىنا يگى ىقپال ەتەدى. ال ءۇش مەملەكەتتىڭ ينتەگراتسيالانۋىنىڭ كەلەسى كەزەڭى قازاقستان پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆ اتاپ وتكەندەي, 2012 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك قۇرۋ بولادى. قازاقستان بۇعان قازىردىڭ وزىندە دايىندالىپ جاتىر.
الەم قازاقستانعا باسا نازار اۋداردى
استريد س.تۋمينەز, لي كۋان يۋ اتىنداعى مەملەكەتتىك ساياسات مەكتەبىنىڭ پرورەكتورى.
پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن قازاقستان الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرى تاپ كەلگەن قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىستان ويداعىداي ءوتتى. وتكەن جىلعى ەكونوميكالىق ءوسىمى 1,1 پايىزدى قۇرادى. بۇل – ۇلكەن جەتىستىك. قازاقستان ەكونوميكاسى بيىلعى جىلى دا جاقسى دامىپ كەلەدى. ەلدىڭ تاعى ءبىر جەتىستىگى – 56 مەملەكەت مۇشە بولىپ تابىلاتىن ەقىۇ توراعالىعىن قولىنا بەكەم ۇستاۋى. باتىستىڭ دەموكراتيالىق مەملەكەتتەرى قازاقستاندى دامۋعا اسا زور ءمۇمكىندىگى بار, وڭىردە جانە الەمدە كوشباسشى بولا الاتىن دەموكراتيالىق ەل دەپ تانىدى.
پرەزيدەنت ءوز جولداۋىندا ەگەر مەملەكەت ادام رەسۋرستارىن جۇيەلى ينۆەستيتسيالاۋدى جالعاستىرا بەرەتىن بولسا, العا قويعان ماقساتقا قول جەتكىزەتىندىگىن ناقتىلاپ بەردى. وتە دۇرىس. ويتكەنى, ءبىلىم مەن كادر دايىنداۋعا باسىمدىق بەرىپ, باسا نازار اۋدارعان ەلدىڭ بولاشاعى زور بولماق. قۇجاتتا, سونداي-اق عىلىمدا, ونەردە, بيزنەستە, كوممەرتسيالىق ەمەس سەكتوردا بارلىق وبلىستار بويىنشا ليدەرلەرى بولۋى قاجەتتىگى ايتىلعان.
بۇگىندە الەم قازاقستانعا باسا نازار اۋدارىپ وتىر. ونىڭ ءمانىسى مىنادا: ەلدىڭ مارتەبەسىن كوتەرەتىن تابيعي رەسۋرستارعا باي, ونىڭ ۇستىنە قازاقستان ەقىۇ-عا توراعا رەتىندە الەمدىك قوعامداستىقتىڭ نازارىن وزىنە اۋدارىپ وتىر. مىنە, وسى جاعدايلار وزگە ارىپتەس ەلدەردىڭ قازاقستانعا دەگەن قىزىعۋشىلىعىن تۋعىزۋدا. ءوز كەزەگىندە بۇل قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك دامۋىنا ءوز ۇلەسىن قوساتىنى انىق. سونىمەن قاتار بۇل قۇقىق نورمالارى مەن دەموكراتيالىق ينستيتۋتتار ماسەلەلەرىنە نازار اۋدارۋدى كۇشەيتەدى. پرەزيدەنت جولداۋىندا, سونداي-اق مەملەكەت زاڭنامالارىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ, ادام قۇقىعى مەن مەملەكەت مۇددەسىن قورعاۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى. جالپى, قازاقستاندىق ساياسات اسا جوعارى مىندەتتەردى جاۋاپكەرشىلىكپەن ورىنداپ كەلەدى.
ۇيىمعا توراعالىق ارىپتەستىك اۋقىمىن كەڭەيتەدى
مەۆليۋت چاۆۋشوگلۋ, ەۋروپا كەڭەسى پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىنىڭ پرەزيدەنتى.
ەۋروپا كەڭەسى پارلامەنتتىك اسسامبلەياسى قازاقستاننىڭ قول جەتكىزگەن تابىستارىن تولىق قولدايدى. ەۋروپا پارلامەنتتىك اسسامبلەياسى مەن قازاقستان پارلامەنتى اراسىنداعى 2004 جىلى بەكىتىلگەن ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمگە سايكەس قازاقستان وكىلدەرى اسسامبلەيا جۇمىسىنا ەلەۋلى ۇلەس قوسىپ كەلەدى. وسىعان بايلانىستى جاقىندا پارلامەنتتىك اسسامبلەيا ەۋروپا كەڭەسىنىڭ مۇشەسى بولىپ تابىلمايتىن ەلدەرمەن ىنتىماقتاستىقتى جاقسارتۋعا باعىتتالعان “دەموكراتيا ءۇشىن ارىپتەستىك” باعدارلاماسى اياسىندا قاتىناستاردىڭ ءارى قاراي تەرەڭدەيتىنىنە سەنىمدىمىن.
قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا ءتوراعا بولۋى قازاقستان مەن ەۋروپا كەڭەسى اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋعا كومەكتەسەدى دەپ بىلەمىن. ويتكەنى, ەقىۇ ەۋروپا كەڭەسىنىڭ ەۋروپاداعى ستاندارتتار مەن دەموكراتيالىق قۇندىلىقتاردى قولداۋ ماسەلەسىندە ارىپتەس بولىپ تابىلادى. وسى مۇمكىندىكتى پايدالانا وتىرىپ قۇرمەتتى پرەزيدەنت, ءسىزدىڭ ەلگە توراعالىق كەزىندە العا قويعان بارلىق ءمىندەتتەر مەن ماقساتتاردىڭ تابىستى ورىندالۋىن تىلەيمىن.
پرەزيدەنت مىرزا, ءسىز “جاڭا ونجىلدىق – جاڭا ەكونوميكالىق ورلەۋ – قازاقستاننىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى” جولداۋىڭىزدا ەلىڭىزدىڭ الداعى ونجىلدىقتا دامۋ ستراتەگياسىن جاريا ەتتىڭىز. ونىڭ ىشىندە دەموكراتيالىق ۇدەرىستەردى جالعاستىرۋ دا بار. بۇل ءماسەلەلەردە پارلامەنتتىك اسسامبلەيا قولداۋ كورسەتەتىنىنە ءسىزدى سەندىرگىم كەلەدى.
ەكونوميكاسىن قۇلدىراتپاعان ساناۋلى ەلدىڭ ءبىرى – قازاقستان
ۆيكتور گۋمينسكي, بەلارۋس رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق جينالىسىنىڭ وكىلدەر پالاتاسى تۇراقتى كوميسسياسىنىڭ توراعاسى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتىمەن ىنتىماقتاستىق جونىندەگى جۇمىس توبىنىڭ جەتەكشىسى.
الەمدىك قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىس قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ قارقىندى ءوسۋىن تەجەگەنىمەن, ەلدىڭ ەكونوميكالىق دامۋىن توقتاتا المادى. مەملەكەتتىڭ قارجى جۇيەسى ويداعىداي قورعالىپ, شاعىن جانە ورتا كاسىپورىندارعا, اگروونەركاسىپ كەشەنىنە قولداۋ كورسەتىلدى. اياقتالماعان قۇرىلىستاردىڭ بارلىق شىعىنىن مەملەكەت ءوز موينىنا الدى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە ىنتىماعى جاراسقان كوپۇلتتى قازاقستان الەمگە تانىلدى, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق زور تابىستارعا جەتتى. جىل وتكەن سايىن ەلدىڭ حالىقارالىق ارەناداعى بەدەلى نىعايىپ, دەموكراتيالىق جولمەن ىلگەرى جىلجىپ كەلەدى, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتى جاقسارا تۇسۋدە.
ەلدى ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامىتۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى جانە يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى دايىندالعان. بۇل جەردە ءسوز جالپى كولەمى 6,5 تريلليون تەڭگە ينۆەستيتسيانى قۇرايتىن 162 جوبا تۋرالى بولىپ وتىر. ول – ەلدىڭ ءىجو-ءنىڭ 40 پايىزدان استامى. ولار جۇزەگە اسقاندا, الداعى ءۇش جىلدا 200 مىڭنان استام جاڭا جۇمىس ورنى اشىلادى. مىنە, بۇل پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆتىڭ “جاڭا ونجىلدىق – جاڭا ەكونوميكالىق ورلەۋ – قازاقستاننىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى” جولداۋىندا جاريا ەتىلگەن 2020 جىلعا دەيىنگى دامۋ ستراتەگياسىنىڭ ءبىرى پاراسى عانا.
بەلارۋس پەن قازاقستان ساياسي ءۇنقاتىسۋدى بەلسەندى جۇرگىزۋدە. ەكى مەملەكەتتىڭ پرەزيدەنتتەرى مەن پرەمەر-مينيسترلەرى تمد, ەۋرازەق جانە ۇقشۇ اياسىندا ۇنەمى كەزدەسىپ وتىرادى. بۇدان باسقاشا بولۋى مۇمكىن ەمەس. ويتكەنى, ءبىر جۇيەدەن شىققان باۋىرلاس ەلدەر بولدىق, بۇل جاڭا جۇيەدە دە باۋىرلاس بولىپ قالماقپىز. قازاقستان دا, بەلارۋس تا ءوتكەن جىلى ەكونوميكاسىنىڭ قۇلدىراۋىنا جول بەرمەگەن ساناۋلى ەلدەردىڭ ءبىرى بولدى.
قازاقستان الداعى جىلدارى ۇدەمەلى يندۋستريالاندىرۋ جانە ينفراقۇرىلىمداردى دامىتۋ ەسەبىنەن ورنىقتى ەكونوميكالىق وسىمگە جەتۋدى ماقسات ەتىپ وتىر. پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆ مىناداي ءمالىمەت كەلتىردى: ءار قازاقستاندىق ءبىر جىلدا 17 مىڭ دوللاردىڭ ءونىمىن وندىرەدى. دامىعان ەلدەردە بۇل كورسەتكىش 90 مىڭ دوللاردان اسادى. قورىتىندى قاراپايىم: ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ كەرەك. جولداۋدا, سونداي-اق جاڭا ەكونوميكانى قوزعالتۋشى كۇش كاسىپكەرلىك ەكەندىگى اتالدى. وسىعان بايلانىستى شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋ ماقساتىندا ەلدىڭ ايماقتارىندا “بيزنەستىڭ جول كارتاسى – 2020” باعدارلاماسى دايىندالىپ جاتىر.
قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ جولداۋىمەن جان-جاقتى تانىسا وتىرىپ, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى تۇراقتى كوميسسيانىڭ توراعاسى رەتىندە 2010 جىلى دا قازاقستاننىڭ ىشكى ساياساتى مەن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگى قوعامداستىقتا تۇراقتىلىق پەن كەلىسىمدى قامتاماسىز ەتۋ, قاۋىپسىزدىكتى ءبىرلەسىپ نىعايتۋ بولىپ قالا بەرەتىنىن ريزالىقپەن اتاپ وتپەكپىن. قۇجاتتا قازاقستان ۇلتتىق مۇددەنى قامتاماسىز ەتىپ, ەلدىڭ حالىقارالىق بەدەلىن كوتەرەتىن, سونداي-اق وڭىرلىك جانە جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋعا باعىتتالعان پراگماتيكالىق جانە تەڭدەستىرىلگەن سىرتقى ساياسات جۇرگىزۋدى جالعاستىراتىنى كورسەتىلگەن. قازاقستان سىرتقى ساياساتى باسىمدىقتارىنىڭ اراسىندا ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋ جانە ەكسپورتتىق ءمۇمكىندىكتەردى جۇزەگە اسىرۋ دا بار. مەنىڭ ويىمشا, بۇل ءبىرىنشى كەزەكتە كەدەن وداعىنا مۇشە ەلدەر مەن ورتالىق ازيا, كاۆكاز جانە تاياۋ شىعىسقا بايلانىستى.
قازىرگى كەزدە بەلارۋس تاراپىنان قازاقستاننىڭ يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا قاتىسۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر. ءبىزدىڭ ۇسىنىسىمىزعا وراي ۇزاق مەرزىمدى قامتيتىن جوبالار پاكەتى قازاقستاننىڭ يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا كىرگىزىلدى. ونىڭ قاتارىندا اگروونەركاسىپ كەشەنىنە, ماشينە جاساۋ, تاۋ-كەن ونەركاسىبى, ەنەرگەتيكا, مەتالل وڭدەۋ, قۇرىلىس يندۋسترياسى, مەديتسينا, كولىك, اقپاراتتىق تەحنولوگيالارعا قاتىستى جوبالار بار. ءبىزدىڭ وسى ۇسىنىستارىمىز قازاقستاننىڭ يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋىنا وزىندىك ۇلەس قوسادى دەپ بىلەمىز.
ءبىز نەگە قازاقستاندى تاڭدادىق؟
تيتۋلدى گراف ۋورۆيكسكي.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ “جاڭا ونجىلدىق – جاڭا ەكونوميكالىق ورلەۋ – قازاقستاننىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى” جولداۋى قازاقستاننىڭ ينۆەستيتسيا تارتۋعا جانە ينۆەستيتسيا سالۋعا دەگەن ۇمتىلىسىن تاعى دا دالەلدەدى. ءبىزدىڭ كومپانيا وڭتۇستىك امەريكا جانە وڭتۇستىك-شىعىس ازيانىڭ مۇمكىندىكتەرىن زەرتتەگەن ەدى. كونيۋنكتۋرا رىنوگىن جان-جاقتى تالداۋ قورىتىندىسىندا ءبىز قازاقستاندى تاڭداپ الدىق. سەبەبى, قازاقستاندا ينۆەستورلاردىڭ جۇمىس ىستەۋىنە جاعدايلار جاسالعان, ساياسي-ەكونوميكالىق جاعدايى ورنىقتى, ينۆەستورلارمەن جۇمىس ىستەۋدە تاجىريبەسى بار.
قازاقستان باسشىسى ادام كاپيتالى مەن ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ ماسەلەلەرىندە شەت ەلدەردەن تىكەلەي ينۆەستيتسيا تارتۋدىڭ قولايلى ءارى ءتيىمدى ەكەنىنە ەرەكشە نازار اۋداردى. ەلەكترلەندىرۋ مەن جوعارى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن دامىتۋ ءبىرىنشى كەزەكتەگى ماسەلەلەر بولىپ كورىنبەۋى ءمۇمكىن. ال ءبىزدىڭ ينۆەستيتسيا سالۋ ءجونىندەگى شەشىمىمىز قازاقستانداعى جوعارى تەحنيكالىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ دەڭگەيىن كوتەرۋگە ايتارلىقتاي ىقپال ەتتى. قازىرگى كەزدە ەلدىڭ ۇلتتىق ەلەكتر ەنەرگياسى توراپتارىنىڭ جۇمىسى ساپالىق جاعىنان جاقسارا ءتۇستى.
قازاق ەلىنىڭ ينۆەستيتسيا ءۇشىن تاڭداعان رىنوگى تابىستى بولدى. ونىڭ باستى تەتىگى پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆتىڭ باسشىلىعى ناتيجەسىندە بيزنەس پەن كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا باسا كوڭىل ءبولىپ, وعان قولداۋ كورسەتۋىندە جاتىر. پرەزيدەنت جولداۋدا “جەكە مەنشىك ينۆەستيتسيالاردى تارتۋ جونىنەن مەملەكەتتىك-جەكەمەنشىك ارىپتەستىك تەتىگى وراسان زور الەۋەتكە يە بولىپ وتىر. ءبىز قازاقستاندا بۇل تەتىكتى ىسكە قوستىق, بىراق تا ول وزىق الەمدىك پراكتيكاعا سايكەس جەتىلدىرۋدى تالاپ ەتەدى” دەپ اتاپ ءوتتى. مىنە, بۇل قازاقستاننىڭ بيزنەستى الەمدىك وزىق تاجىريبەلەرگە سۇيەنە وتىرىپ, ءوڭىردىڭ كوشباسشىسى بولۋىنا الىپ كەلدى. سونىمەن قاتار, قازاقستان بيزنەس پەن كاسىپكەرلىك سالاسىن دامىتۋدى الداعى ۋاقىتتا جەتىلدىرۋدى ماقسات ەتىپ وتىر.
قازاقستان ەكونوميكالىق جاعىنان قۋاتتى ەلدەر – رەسەي جانە قىتايمەن ىرگەلەس ورنالاسقان. ول ەكونوميكالىق الەۋەتىن بارىنشا دامىتۋعا ىقپال ەتەدى. بۇگىندە قازاقستان وسى ەلدەرمەن تىعىز قارىم-قاتىناستا, ورنىقتى ساياسات ۇستانىپ كەلەدى. پرەزيدەنتتىڭ جولداۋى ەلدىڭ الداعى ونجىلدىقتا دامۋ ستراتەگياسىن ناقتى كورسەتەتىن قۇجات بولىپ تابىلادى.
سىن ساتتەردەن سۇرىنبەي ءوتتى
ر.گاسانوۆ, تۇركى ەلدەرى پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىنىڭ باس حاتشىسى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ جولداۋى قازاقستاندىقتارمەن قاتار, وزگە دە مەملەكەتتەردىڭ, حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ اراسىندا ۇلكەن قوزعالىس تۋدىرۋدا. وندا ەلدىڭ ۇزاق مەرزىمدى پەرسپەكتيۆالارىنا باعىتتالعان كوپتەگەن باعدارلامالىق قۇجاتتار جاريا ەتىلدى. “قازاقستان-2020” ستراتەگيالىق جوسپارىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن جۇزەگە اسىرۋ جايى ناقتى مازمۇندالعان. الداعى ون جىلدا جۇزەگە اسىرىلاتىن ءىرى جوبالار تياناقتالعان. قانشا قارجى جۇمسالاتىنى, قانشا جۇمىس ورنى اشىلاتىنى اتاپ كورسەتىلگەن.
الەمدىك قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىس بارلىق ەلدەرگە سالماعىن سالعانىن, كوپتەگەن مەملەكەتتەر ونىڭ سالدارىن ءالى كورىپ كەلە جاتقانىن بىلەمىز. ال قازاقستان داعدارىسقا باستاپقى كەزدە-اق دايىندالدى. سوعان بايلانىستى مەملەكەت باسشىسى ەل ۇكىمەتىنە ناقتى تاپسىرمالار بەردى. قارجى داعدارىسىنا قارسى شارالار دەر كەزىندە قابىلدانعاندىقتان, قازاقستان ونى ەڭسەرە ءبىلدى. قيىن كەزدىڭ وزىندە جالاقى مەن زەينەتاقىنىڭ وسكەنىنەن, ءوندىرىس ورىندارىنىڭ ىرعاقتى جۇمىس ىستەگەنىنەن حاباردارمىز.
ءبىز ءۇشىن قازاقستان ەكونوميكالىق ورنىقتىلىعىمەن, سىرتقى ساياساتتاعى ۇستانىمىمەن ۇلگى بولىپ تابىلادى. ەقىۇ-عا توراعالىعى بارىسىندا الەم ەلدەرىنە ورتاق ماسەلەلەردى شەشۋدى قولعا الىپ ءجۇر. ۇيىمعا قاتىسۋشى ەلدەر باسشىلارىنىڭ ءسامميتىن وتكىزۋ باستاماسىنىڭ ءوزى كوپ جايدان حاباردار ەتسە كەرەك. قازاقستاننىڭ جولداۋدا مازمۇندالعان ماقساتتارى مەن مىندەتتەرىنىڭ ويداعىداي جۇزەگە اساتىنىنا سەنىمدىمىن.
جەتىستىكتەرى قايران قالدىردى
ابدۋللا تارمۋگي, سينگاپۋر رەسپۋبليكاسى پارلامەنتىنىڭ سپيكەرى.
2007 جىلدىڭ ساۋىرىندە قازاقستانعا العاش رەت ساپارمەن بارعانعا دەيىن بۇل ەل تۋرالى ونشا كوپ بىلە بەرمەيتىنمىن. بارىپ تانىسقاننان كەيىن قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق جەتىستىكتەرىنە, العا ۇمتىلۋىنا, ۇستانعان ساياساتىنا كۋا بولىپ, قايران قالدىم. وسى ەلدىڭ ورتالىق ازيادا كوشباسشىلىق ءرول اتقارىپ كەلە جاتقانىنا انىق كوز جەتكىزدىم.
مۇنىڭ بارلىعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ الىستى بولجاي بىلەتىن ساياساتكەرلىگىنىڭ ناتيجەسى دەپ بىلەمىن. ال مەملەكەت باسشىسىنىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا ەلدىڭ الداعى ونجىلدىقتاعى دامۋ ستراتەگياسى, ىشكى جانە سىرتقى ساياساتى, ەقىۇ-عا توراعالىعى جايىندا تالداپ كورسەتىلگەن. قازاقستاننىڭ وسى ماقساتتاردى ويداعىداي جۇزەگە اسىراتىنىنا سەنەمىن.