ەل ءۇمىتى – ەگىندە

جاۋاپتى ناۋقانعا جار­قايىڭ, ەسىل, جاقسى, اتباسار اۋداندارى ءتارىزدى دالالىق جەر­لەرگە ءدان ەككەن ديقاندار ءبىرىن­شى كىرىسكەن بولاتىن. قازىر بۇل وڭىرلەردەگى كەيبىر اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارى وراق جۇمىسىن اياقتاۋعا تاياۋ. ال ورمان-توعايى قالىڭ بۋراباي, بۇلاندى, ءبىرجان سال, ساندىقتاۋ وڭىرلەرى ءسال كەيىندەۋ باستادى. جۇمىس رەتى ءداننىڭ پىسۋى­نە قاراي ورايلاستىرىلعان بو­لاتىن. القاپقا كومباين كىر­گەن بەتتە جازدىڭ سوڭىندا جا­ۋىن-شاشىن مول بولۋىنا بايلانىستى ءدان ىلعالدى بولدى. نەگىزگى كۇش ەلەۆاتورلار مەن استىق ساقتايتىن قويمالارعا تۇسەتىن بولعاندىقتان, ەرتەڭگى كۇنى قالاي بولار ەكەن دەگەن الاڭداۋشىلىقتىڭ ورىن العانى دا راس. سوڭعى كۇندەرى كۇن اشىلىپ, ءدان ساباعىندا تۇ­رىپ كەۋىپ جاتىر. سوندىقتان دا­لا­لىق جەرلەردەگى اۋىل شا­رۋا­شىلىعى قۇرىلىمدارى جينال­عان استىقتى بۇرىنعىداي ەلەۆا­تور­لارعا تاسىمالداپ جاتقان جوق, وزدەرىنىڭ قويمالارىندا ساقتاۋدا. ءسوز اراسىندا شارۋا­لاردىڭ 2 ملن تونناعا جۋىق استىقتى ءوز قامبالارىندا جينايتىن مۇمكىندىگى بار ەكەندىگىن ايتا كەتۋىمىز كەرەك. 

– وبلىستا باستىرىلعان ءدان­دى ساقتاۋدا ماسەلە جوق, – دەيدى وبلىستىق  اۋىل شارۋاشىلىعى باس­قارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ەركەش الەنوۆ, – وتكەن قۋاڭشىلىق جىلمەن سا­لىس­تىرعاندا گەكتار بەرەكەسى كوڭىل توعايتارلىق. جۇمىس قارقىنى دا جاقسى. وبلىستاعى اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارى ماشينا-تراكتور پاركىن ءبىرشاما جاڭارتقاننان كەيىن ءىس تە ونىك. بيىل ەگىن وراعىنا 8 700 كومباين قاتىسىپ جاتسا, ونىڭ 4,5 مىڭى – الىمدىلىعى جوعارى شەتەلدىك تەحنيكالار.

شەتەلدىك تەحنيكالار الىم­دى بولعانىمەن, كەي تۇستا قوسال­قى بولشەكتەرى تاپتىر­ماي, ءبىرشاما ۋاقىت قولباي­لاۋ بولاتىندىعى دا كەزدەسۋدە. الەمدەگى احۋالدىڭ شيەلەنىسۋى­نە بايلانىستى الىس-جاقىن شەتەل­دەن جەتكىزىلەتىن قوسالقى بول­شەكتەردىڭ كەيبىر تۇرلەرى ەكى-ءۇش ەسە قىمباتتاعان. ديقان­دارد­ىڭ  تىنىسىن اشىپ تۇرعان جايت – مەملەكەت تاراپىنان كورسەتىلەتىن سۋبسيديا تۇرىندەگى دەمەۋ.

– بيىل وبلىستىق اۋىل شا­رۋا­شىلىعى تاۋار وندىرۋشىلەرىنە 48,1 ملرد تەڭگە قاراجات ءبولىندى. ونىڭ 15,5 ملرد تەڭگەسى وسىمدىك شارۋاشىلىعىنا باعىتتالىپ وتىر, – دەيدى ەركەش الەنوۆ, – قازىر كوپتەگەن شارۋاشىلىق مەملەكەتتىك قولداۋ ارقىلى ماشينا-تراكتور پاركىن زامان تالابىنا ساي جاڭارتۋدا. كەيدە وكپە-نازدىڭ تۋىندايتىنىن دا ايتا كەتۋ كەرەك. مىسالى, شاعىن شارۋا قوجالىقتارىن­دا بىلىكتى زاڭگەرلەر جوق. ولار ءوتىنىمدى تالاپقا ساي تولتىرمايدى. سول سەبەپتى كونكۋرس كەزىندە الدەبىر كەمشىلىگى انىقتالىپ, كەيىنگە ىسىرىلىپ قالادى. سوندىقتان اۋىل شارۋاشىلىعى شارۋاسىمەن اينالىسقاننان كەيىن بار قۇجاتتى ساۋاتتى تولتىرا ءبىلۋ كەرەك.

ءدال قازىر ديقانداردى الاڭ­داتىپ وتىرعان باستى ماسەلە, بيداي باعاسى قالاي قالىپ­تاس­پاق. ولار كوكتەمگى جانە كۇزگى ناۋقاندىق جۇمىس كەزىندە جۇم­ساعان بار شىعىنىن قايتارىپ قانا قويماي, پايدا تابۋلارى كەرەك. «ازىق-ت ۇلىك كورپوراتسيا­سى» ۇك» اق استىقتىڭ باعاسىن ءالى جاريالاي قويعان جوق. كەي­بىر ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنا قا­را­عاندا, بيىل ىرگەدەگى رەسەي­دە بيداي شىعىمى ءتاۋىر. ەگەر ول جاقتان ارزان بيداي كوپ مول­شەردە كەلەتىن بولسا, جەرگىلىكتى جەردەگى ءونىمنىڭ باعاسىن ءتۇسىرۋى ىقتيمال.

– مەن كانادالىق فەرمەر­­لەردىڭ تاجىريبەسىن زەرتتەدىم. ولار استىقتىڭ ساتىپ الۋ باعا­سىن 1 تامىزدا بىلەدى, سودان سوڭ بۇل باعا جىل بويى وزگەرمەيدى, – دەيدى قورعالجىن اۋدانىنداعى «اگروفيرما جەر» جشس باسشىسى اباي مەدەۋباەۆ, – ال ءبىز بولساق, ءالى كۇنگە دەيىن با­عا­سىن بىلە الماي وتىرمىز. قىركۇيەكتىڭ ورتاسىنا جەتىپ قالساق تا باعا شىقپاعاندىق­تان جەر ەمشەگىمەن كۇن كورگەن قىرۋار قاۋىم الاڭداپ وتىر.

ەكىنشى ءبىر ماسەلە, اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىم­دا­رىن­دا جۇمىس ىستەيتىن كادر تاپ­شىلىعى. شالعايداعى شاعىن ەلدى مەكەندەردە تەحنيكانىڭ ءتىلىن بىلەتىن بىلىكتى مامان قاس­قال­داقتىڭ قانىنداي تاپشى. شارۋاشىلىق باسشىلارى جاقسى جالاقى تولەپ, ءۇي-جا­يىن سالىپ, ايتپەسە ساتىپ اپە­رىپ, الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاع­دايىن جاقسارتسا دا, جاستار بۇل جۇمىستى ىستەگىلەرى جوق. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, جىل سا­يىن اگرارلىق سالادا 3 مىڭعا تاياۋ ماماننىڭ تاپشىلىعى سەزىلەدى ەكەن. اتاپ ايتاتىن بولساق, اگرونوم, ينجەنەر, تەحنولوگ, ۆەتەرينار, دانەكەرلەۋشى, مەحانيزاتورلار. وسى ارادا قاراپا­يىم قيسىنعا كەلمەيتىن ءبىر جاي بار, وڭىردەگى كاسىپتىك-تەحنيكالىق كوللەدجدەردەن جىل سايىن جۇز­دەگەن مامان ۇلكەن ومىرگە جول­داما الىپ, شىعىپ جاتىر. ەگەر وسى ءبىر تۇيتكىلدى ماسەلە جىلدار بويى شەشىمىن تاپپاسا, مەملەكەتتىڭ قىرۋار قاراجاتىنا وقىتىلىپ جاتقان الگى ماماندار قايدا كەتىپ جاتىر؟ الدە تەگىن جاتاق­حانادا تۇرىپ, تەگىن وقىپ, اس-سۋمەن, كيىم-كەشەكپەن قام­تا­ماسىز ەتىلگەننەن كەيىن قول­دارىنا ديپلوم تيگەن سوڭ باس­قا ماماندىققا اۋىسىپ كەتە مە؟ جاقسى اۋدانىنداعى «نوۆو­كيەنكا» جشس كوكتەمدە 30 مىڭ گەكتاردان استام جەرگە ءدان­دى داق­ىلدار ەككەن بولاتىن. تەح­ني­كا جەتكىلىكتى بولعانىمەن, جۇر­­گىزەتىن ادام جوق. كوكتەم­گى قيىن­­دىق كۇزدەگى جاۋاپتى ناۋ­قان كە­زىندە تاعى دا تۋىنداپ وتىر.

– جالعىز بىزدە عانا ەمەس, وسى توڭىرەكتەگى بارلىق شارۋا­شىلىق مەحانيزاتورعا ءزارۋ. جاس ماماندار سيرەك كەزدەسەدى. الداعى ۋاقىتتا مامان دايارلاۋ ىسىنە ايرىقشا ءمان بەرگەن ءجون, – دەيدى سەرىكتەستىكتىڭ باسشىسى پاۆەل كازمين, – شىنىن ايتقاندا, جوعارى ءبىلىمدى جاس­تاردىڭ وزىندە بىلىك جەتىسپەي جاتادى.

دەمەك جالعىز سان عانا ەمەس, ساپاسىن جاقسارتۋعا دا ءتيىس­تى كوڭىل بولگەن ءلازىم. زە­رەن­دى اۋدانىنداعى «الەكس-اگرو» جشس باسشىسى ۆيكتور چمەرەۆ تە ءدال وسى ماسەلەنى اشى­نا باياندايدى. ونىڭ ايتۋى­نا قاراعاندا, بىرنەشە جىلدان بەرى شارۋاشىلىق مەحانيزاتور ماماندارعا ءزارۋ بولىپ كەلە جاتىر. امالدىڭ جوق­تىعىنان ءبىر ماماندى بىرەسە تراكتورعا, بىرەسە كومباينعا وتىرعىزىپ, ودان قولى بوساسا جۇك كولىگىن جۇرگىزدىرىپ امالداۋدا. شارۋشىلىقتا جۇمىس ىستەيتىن قازىرگى مامانداردىڭ 70 پايىزى – زەينەت جاسىنا جەتىپ قالعاندار.

– ەندى بىرەر جىلدان كەيىن تەحنيكانى سەنىپ تاپسىراتىن بىردە ءبىر مامان قالماۋى مۇم­كىن, – دەيدى ۆ.چمەرەۆ, – راس, وتپەلى كەزەڭدە اۋىلدىق جەردە جۇمىس تابىلا قويماي, حالىقتىڭ بۇل ماماندىقتان كوڭىلى قالدى. جۇمىس ىستەپ جۇرگەندەرگە دە ەڭ­بەك­اقىلارى سابانمەن, اس­تىق­تىڭ قالدىعىمەن تولەندى. ال قازىر مۇلدە باسقا جاعداي. كوك­تەمگى جانە كۇزگى قاربالاس كەزىندە قاجىرلى ەڭبەك ەتكەن مەحانيزاتوردىڭ ايلىق تابىسى 700 مىڭ تەڭگەگە دەيىن جەتەدى. اۋىلدىق جەردە ءتاپ-ءتاۋىر تابىس ەمەس پە؟

قيانداعى جاقسى اۋدانىن­داعى «قاراجون» جشس-دە دە ءدال وسىنداي جاعداي قالىپتاسىپ وتىر. تىعىرىقتان شىعار جول ىزدەگەن شارۋاشىلىق باسشىلارى بيىل جالاقى مولشەرىن ءۇش ەسە كوبەيتىپ, شەتتەن كەلگەن جاس مامانداردى جايلى تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتىپ, ولارعا بەرىلەتىن الەۋمەتتىك پاكەت كو­لە­مىن دە ءبىرشاما ۇلعايتتى. بال­كىم وسىنداي قامقورلىق جا­سالعان جەردە جاستاردىڭ تۇ­راقتاپ قالۋى ءارى اۋىل شارۋا­شىلىعىنا اسا قاجەتتى مامان­دىقتاردى يگەرۋى مۇمكىن.

– مامان تابۋ ءۇشىن اگرارلىق وقۋ ورىندارىمەن كۇنى بۇرىن كەلىسىم جاسادىق. جاس تولقىن القاپ باسىنداعى جۇمىس قار­قى­نىن كورگەننەن كەيىن مەسەلى قايتىپ قالا بەرەدى. ناتيجە­سىندە, تاجىريبەدەن وتۋگە كەلگەن 20-دان استام ءبىلىم الۋشىنىڭ جالعىز-جارىمى عانا مەحانيزاتور بولۋعا بەل بۋادى. قال­عان­دارى قولدارىنا ديپلوم تيگەن سوڭ ءىرى قالالارعا بارىپ جۇمىس ىستەۋگە نيەتتەنۋدە. قالادا تاپقان قاراجاتتى مەحانيزاتور بولىپ تا تابۋعا بولادى. ءبىزدىڭ كومباينشىلار كۇزگى ەگىن وراعى كەزىندە 1,5-2 ملن-عا دەيىن تابىس تابادى, – دەيدى  سەرىكتەستىك باسشىسى سەرىكباي شاكەەۆ. 

ءبىر عاجابى, وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقار­ماسى ما­مان­دارعا دەگەن سۇ­را­نىستىڭ قانشالىقتى دەڭ­گەيدە ەكەنىنەن حابارسىز. ءوڭىر­­دىڭ اۋىل شا­رۋا­شىلىعى سا­لا­سىندا 8 891 نىسان بار, سو­نىڭ قانشاسى ما­مان­عا ءزارۋ بو­لىپ وتىر؟ وسى تا­قىرىپتى ءبىر ەكشەپ, وب­لىس­تىق ءبىلىم باس­قار­­ماسىمەن بىر­لەسە وتىرىپ, جان­دى جۇمىس جۇر­گىزى­لسە, شالعايداعى شاعىن شارۋا­شى­لىقتار جۇمىستىڭ العا باسۋىنا سەبىن تيگىزەتىن كادر­لارمەن تولىقتىرىلار ەدى.

اقمولا وبلىسى