تاريحىن تانىماعاننىڭ بولاشاعى ب ۇلىڭعىر

الاش ارىستارى ەسىمىمەن استاسىپ جاتقان سەمەي قالاسى مارتەبەسىنىڭ ءوسۋى, وبلىستىڭ اباي اتالۋى, قازاق حاندارى مەن بيلەرى تابانىنىڭ تابى قالعان ولكەنى ۇلىتاۋ دەپ ۇلىقتاۋى – ويىمنىڭ ايعاعى. ءتىپتى الماتى وبلىسىنىڭ ورتالىعى قاپشاعاي قالاسىنا دىنمۇحاممەد قوناەۆتىڭ ەسىمى بەرىلۋى – الماعايىپ تۇستا 43 قالا سالدىرعان تاۋ تۇلعانى ۇلىق­تاۋدىڭ كوركەم كورىنىسى. مۇنداي قادام – الاش جۇرتىن رۋحاني سەرپىلتتى. ءارى بوس ءسوز, قۇرعاق ۋادە ەمەس, جوسپارلى جۇمىستىڭ جە­مىسىن كورسەتتى.

بۇعان قوسىمشا بارىس جىلىندا قاز داۋىستى قازىبەك ءبيدىڭ 350 جىلدىعى, كەنەسارى حان­نىڭ 220 جىلدىعى, مۇحتار اۋەزوۆتىڭ 125 جىلدىعى, عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ 120 جىلدىعى ەلىمىزدىڭ تۇپكىر-تۇپكىرىندە كەڭ كولەمدە اتالىپ وتىلۋدە. سونى­مەن قاتار ۇلت ۇستازى احمەت باي­تۇر­سىن ۇلىنىڭ 150 جىلدىعى يۋنەسكو كولەمىندە تويلانىپ جاتىر. الاش ارىسىنىڭ تۋعان كۇنى 3-5 قىركۇيەك ارالىعىندا مايلى قيان, كەڭ تۇبەكتى تورعايدا دۇبىرلەپ ءوتۋى ءتيىس ەدى. ايتكەنمەن, احمەتتىڭ كيەلى توپىراعىن ءورت شارپىپ, ۇلت ۇستازىنىڭ 150 جىل­دى­عىنا ارنالعان اۋقىمدى ءىس-شارانى وتكىزۋ كەيىنگە ىسىرىلدى. دەگەنمەن ءورت شىققان ءوڭىر­دىڭ تۇرعىندارىمەن كەزدەس­كەن­دە پرەزيدەنتىمىز بابا رۋحىنا تاع­زىم جاسالاتىنىن اشىق ايت­تى: «راسىندا, بۇل – ۇلكەن شارۋا. زارداپ شەككەن ازاماتتاردىڭ ءبارى ءۇش ايدىڭ ىشىندە باسپانالى بولادى دەپ ۋادەمدى بەردىم. وعان كۇمانىم جوق. ول – ءبىر. ەكىنشىدەن, احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ مەرەيتويىنا قاتىستى. ەڭ الدىمەن وسى ماسەلەنى شەشەيىك. سودان كەيىن اماندىق بولسا, وسى ءبىر قاسيەتتى جەرگە كەلىپ, احمەت بايتۇرسىن ۇلى بابامىزدىڭ رۋحىنا تاعزىم ەتىپ, تويدى وتكىزەمىز».

قاسىم-جومارت كەمەل ۇلىنىڭ بۇل قادامى وزەگىن عانا ەمەس, شا­ڭىراعىن دا ءورت شالىپ, قىزىل الاۋ­عا «ورانعان» اعايىننىڭ جانى­نا جىلۋلىق, ساناسىنا سەرپىلىس سىيلادى. ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆ جولداۋىندا: «قا­زاق قوعامىندا جاڭا قاعيدات­تار جانە جاڭا باعدارلار سالتا­نات قۇرۋعا ءتيىس. ۇلت ۇستازى احمەت باي­تۇرسىن ۇلى: ء«بىلىمدى بولۋعا وقۋ كەرەك. باي بولۋعا كاسىپ كەرەك. كۇشتى بولۋعا بىرلىك كەرەك. وسى كەرەك­تەردىڭ جولىندا جۇمىس ىستەۋ كەرەك» دەيدى. بۇل كوزقاراس بۇگىنگى كۇنى وتە ماڭىزدى», دەپ اتاپ وتكەن ەدى.

البەتتە, جاھاندانۋ دەگەن جا­­نال­­عىشقا جۇتىلىپ كەتپەي, ءور با­بالارىمىزدىڭ سارا جولىن نا­سي­حاتتاۋ, ونى ساقتاپ قا­لۋ – ازات­تىعىمىز ءۇشىن دە, قازاق­تىعىمىز ءۇشىن دە ماڭىزدى. وسى رەتتە باي­تۇرسىن ۇلى ايگىلى قارقارالى پە­تي­تسياسى اۆتور­لا­رىنىڭ ءبىرى بول­عانىن جۇرتشىلىق جاقسى بىلەدى.

اتالعان ارىز-تىلەكتە جەرگى­لىكتى باسقارۋ, سوت, حالىققا ءبىلىم بەرۋ ىستەرىنە قازاق ەلىنىڭ مۇددە­سىنە ساي وزگەرىستەر ەنگىزۋ, ار-وجدان بوستاندىعى, ءدىن ۇستاۋ ەركىن­دىگى, دالا ەرەجەسىن قازاق مۇد­دەسىنە ساي زاڭمەن اۋىستىرۋ جانە باسقا دا ماسەلەلەر كوتەرىلدى. دەمەك جاڭا قازاقستاندا رەفورماتور احمەت بايتۇرسىن ۇلى­نىڭ ەسىمى, ونىڭ ۇلتتى اعارتۋشى­لىق جولىنداعى ەرەن ەڭبەگى, سايا­سي كوزقاراسى ۇمىتىلماق ەمەس. كەرىسىنشە, جىلدار جىلجىعان سايىن ۇرپاق ساناسىندا قايتا جاڭعىرىپ, جاس بۋىننىڭ جول باس­تار شامشىراعىنا اينالارى حاق.

حح عاسىردىڭ باسىندا-اق ءىلىم-عىلىمنىڭ ءورىسىن كەڭەيتىپ, ۇلتىن بىلىمگە, ىزدەنىسكە باعىتتاعان الاش ارىسى ومىرشەڭ مۇراسىن ۇر­­پا­عىنا قالدىردى. «وقۋ قۇرا­لى», «قىرىق مىسال», «ماسا» سە­كىل­دى ەڭبەكتەرى بۇگىنگى بۋىننىڭ دا, بو­­لا­شاقتىڭ دا جاستانىپ جاتىپ وقي­تىن كىتابىنا اينالۋعا ءتيىس.

كورەگەن قازاق: «عالىمنىڭ حاتى ولمەيدى» دەيدى. راس, احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ اعارتۋشىلىق قىزمەتى, قايراتكەرلىك كۇرەسى وت­كەن عاسىردا قازاق ەلىن جاڭا بەلەسكە كوتەردى. جىلدار جىلجى­عان سايىن تورعايدىڭ ءتول بالاسى الاشتىڭ احمەتىنە اينالدى. بۇل تۋرالى ساكەن سەيفۋللين: «...احمەت حالىقتىڭ ارىن ىزدەپ, ءوزىنىڭ ويعا العان ءىسى ءۇشىن ءبىر با­سىن بايگەگە تىككەن. احمەت باي­تۇرسىن ۇلى ۇلتىن شىن سۇيەتىن شىن ۇلتشىل», دەگەن ەدى.

دەمەك حالقىمىزدىڭ رۋحاني كوسەمىن قالاي اسپەتتەسەك تە ارتىق ەمەس. وسى تۇرعىدان قاراعاندا, تورعايدا وتەتىن تورقالى جيىن­نىڭ ماڭىزى ايرىقشا. ەڭ باس­تىسى, قازاق رۋحانياتىنىڭ كەمەل­دەنۋىنە كەڭ جول اشىپ, ۇلت كو­سەم­دەرىن بيىگىنە كوتەرگەن پرە­زي­دەنتىمىزدىڭ بۇل قادامى كورە­گەندىلىك ءارى جاڭا داۋىرگە جاسالعان جارقىن بەتبۇرىس دەپ ەسەپتەيمىن.

ەرمۇحامەت ەرتىسباەۆ,

قازاقستان حالىق پارتياسىنىڭ توراعاسى