ەستىلمەي كەتكەن ءان

قوستاناي وبلىسىنىڭ 36 اۋىلىنا جۇرگىزىلگەن مونيتورينگ نە كورسەتتى؟

«كوك ءتۇتىنىن شۇباتىپ, جەلەك سوزعان اۋىلىم. اي كورمەسەم قۇمارتىپ, جۇرەك قوزعان اۋى­لىم». اتاقتى كومپوزيتور تەمىرجان بازارباەۆتىڭ وسى ءانىن ۇلكەن-كىشى ءسۇيىپ ايتار ەدى. ءاندى ايتىپ وتىرىپ, اركىمنىڭ اۋىلعا دەگەن ساعىنىشى ارتا تۇسكەندەي بولاتىن. اۋىلدىڭ ادەمى كوركى, حالىقتىڭ عاسىرلار بويى تۇمارداي ساقتاپ كەلە جاتقان ءداستۇر-سالتىنىڭ سالتاناتى كوز الدىڭا كەلەر ەدى. اتا مەن اجەنىڭ, اعا مەن ءىنىنىڭ, كەلىن مەن جەڭگەنىڭ, ناعاشى مەن جيەننىڭ بەينەسىن اۋىل قالىپتاستىرعانداي ەمەس پە ەدى. ءاننىڭ قۇدىرەتى اۋىل­دى الاقانعا سالعانداي ايالاپ, الديلەيتىن. قانشا عايباتتاعانىمىزبەن كەڭەس وداعى جىلدارى اۋىل-سەلو داۋىرلەگەن-اق ەكەن. وتكەن عاسىردىڭ 70-80-جىلدارىنداعى اۋىلدىڭ الەۋمەتتىك بەينەسىن قازىر اعا ۇرپاق وكىلدەرى عانا اڭىز ەتىپ ايتىپ بەرەدى. – ناۋىرزىم اۋدانىنىڭ قيىر شەتىندەگى بۇيرەكتالدا حالىق تەا­ت­رىن قۇردىق. اۋىل جاستارى قوي­عان دۋلات يسابەكوۆتىڭ «اپكە» سپەكتاكلىن دە كلۋبقا جينالعان بۇكىل اۋىلداستار جىلاپ وتىرىپ كورەتىن. ويتكەنى, باستى ءرولدى ويناعان قارىن­داسىمىزدىڭ تاعدىرى دا, ونىڭ ءىنىسىن ويناعان جىگىتتەردىڭ ءومىرى دە تۋرا سپەكتاكلدەگىدەي بولاتىن. دۋلات اعامىز سول شىعارماسىن تۋرا ءبىزدىڭ اۋىل­دان جازعان سەكىلدى. بار قىزىق اۋىل­دا-تىن. ءوزىم دە, جولداسىم دا ۋنيۆەرسيتەت ءبىتىرىپ, اۋىلعا كەلگەنبىز, – دەپ ەسكە الادى بۇگىندە ەڭبەك ارداگەرى جۇماعالي قاسىموۆ اعامىز. ءيا, جاستار جوعارى ءبىلىم العان سوڭ, تۋعان اۋىلىنا ءتۇرلى مامان بولىپ ورالاتىن. قوستاناي وبلىسىنىڭ اۋىل-سەلولارىنىڭ كوپشىلىگىندە ۇيلەر ورتالىقتان جىلىتىلاتىن. اۋىل ايەلدەرى قولى كۇيەلەش بولىپ وت جاقپايتىن. قازىر كوگىلدىر وتىن كىرگىزگەن مۇنداي ەلدى مەكەندەر نەكەن-ساياق, ساۋساقپەن سانارلىق. ءار شارۋاشىلىق بولىمشەلەرىنىڭ ءوزى ۇلكەن ءبىر ەلدى مەكەن بولاتىن. مىنە, سولاردىڭ كوبىنىڭ قازىر جۇرتى قالعان. سوڭعى ون جىلدا 168 اۋىل وبلىس كارتاسىنان سىزىلىپ تاستالدى. اۋىلدى قالاي ساقتاپ قالۋعا بولادى؟ بۇل ماسەلە كوپتىڭ ويىندا, كۇن تارتىبىنەن تۇسكەن جوق. ويتكەنى, بۇگىندە كوشتى توقتادى دەپ ايتۋعا بولمايدى. كوش توقتاسا كارتادان اۋىلدار دا جوعالماس ەدى. «قازىر اۋىلدا سوعىمعا شاقىراتىن كەمپىر-شالدىڭ ءوزى سيرەپ كەتتى. ولاردىڭ بارلىعى قىستا قالاداعى بالالارىنىڭ ەكى بولمە ۇيىنە بارىپ قىستايدى», دەپ ناليدى شارۋاشىلىق باسقارىپ وتىرعان ءبىر اعامىز. بۇل اۋىلدىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەسىنىڭ ءماز ەمەستىگىنەن حابار بەرەدى. وتكەن جىلى وبلىس اكىمى نۇرالى سادۋاقاسوۆتىڭ باستاماسىمەن جۇمىس توبى قۇرىلىپ, قازاننىڭ 31-ءى مەن جەلتوقساننىڭ 11-ىنە دەيىن اۋىل­دىق جەرلەردە مەملەكەتتىك باعدار­لامالاردىڭ ورىندالۋ بارىسى جونىندە مونيتورينگ جاريالادى. وعان اۋدانداردىڭ باسىم كوپشىلىگى قامتىلىپ, ورتادان جوعارى دامۋ مۇمكىندىگى بار 10 سەلولىق وكرۋگ تاڭدالىپ الىندى. وسى 10 وكرۋگ قۇرامىنداعى 36 ەلدى مەكەندە 21 مىڭ ادام تۇرادى. جۇمىس توبى نىساناعا الىنعان ەلدى مەكەندەردە بولىپ, اتقارىلعان ءىس پەن كەزەگىن كۇتكەن پروبلەمالاردىڭ بارلىعىن بۇگە-شىگەسىنە دەيىن سارالاپ بەردى. 36 ەلدى مەكەن تۇرعىندارىنىڭ سانى دا بىردەي ەمەس. مىسالى, شالعايدا جاتقان ناۋىرزىم اۋدانىنداعى اقبۇلاق اۋىلىندا نەبارى 18 جان عانا قالسا, وبلىس ورتالىعىنان قىرىق شاقىرىم جەردە ورنالاسقان ۆلاديميروۆ سەلوسىندا 2649 ادام تۇرادى. الىستاعى اۋىلداردا تۇرعىندار سانى ازايىپ, جاقىن اۋىلداردا ودان سايىن كوبەيە تۇسكەن. اۋىلدىڭ ازايۋىنا قاراپ, وندا ەشقانداي جۇمىس جۇرمەيدى دەگەن وي تۋماسا كەرەك. الەۋمەتتىك كوركەيتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ-اق وتىر. سوڭعى بەس جىلدا وبلىستا بۇل ماقساتقا 63 ميلليارد تەڭگە جۇمسالعان. اۋىلعا ارناپ بولىنگەن قارجىنىڭ كولەمى دە جىل وتكەن سايىن قوماقتى بولا ءتۇستى. مىسالى, 2009 جىلى 9,4 ميلليارد تەڭگە بولىنسە, ونىڭ كولەمى بىلتىر 17,8 ميللياردقا ءبىر-اق كوتەرىلدى. ال بيىل بۇل 20 ميلليارد تەڭگەدەن اسادى. جۇمسالعان قارجىنىڭ كولەمى از ەمەس, شەلەكتەپ توككەندەي. اۋىل اۋىل بولۋى ءۇشىن وعان تىرلىكتىڭ تىرناعى ىلىنەر جاعداي كەرەك. تۇرعىنداردى جۇمىسپەن قامتۋ ماسەلەسى وسى ورايدا الدىنا قارا سالماسى انىق. مونيتورينگ جۇرگىزىلگەن 36 ەلدى مەكەندە 30 ءىرى شارۋاشىلىق بار. الايدا, ولار تۇرعىنداردىڭ بارلىعىنا بىردەي جۇمىس بەرۋگە دارمەنسىز. وبلىس اكىمىنىڭ اپپارات جەتەكشىسى ارمان ابەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, سارىكول اۋدانىنداعى «زلوتوۋست» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگى زلوتوۋست سەلولىق وكرۋ­گىن­دەگى تۇرعىنداردى, ارقالىق اۋىل شارۋاشىلىعى تاجىريبە ستانساسى اشۋتاستى سەلوسىن تۇتاستاي 95-100 پايىزعا دەيىن جۇمىسپەن قامتيدى. بىراق بۇل مىڭنان ءبىر مىسال. «ارقادا اياز بولماسا, ارقار اۋىپ نەسى بار», دەگەن عوي. ەكى قولعا ءبىر كۇرەك تابىلىپ تۇرسا, اۋىلدىڭ كوشى توقتار ەدى. – اۋىلدىڭ دەموگرافيالىق جاعدايى ىشكى جانە سىرتقى كوشتىڭ سالدارىنان كوتەرىلمەي وتىر. قالاعا قاراي قونىس اۋدارۋ ۇدەرىسى جالعاسىپ جاتىر, بىراق بۇرىنعىداي ۇدەرە كوشۋ ەمەس, ارينە, – دەيدى ارمان ابەنوۆ. اۋىزسۋعا جارىماعان اۋىلدىڭ قونىسى قالاي قۇتتى بولماق؟ موني­تورينگ جۇرگىزىلگەن ەلدى مەكەن­دەردىڭ 75 پايىزى سۋدى قۇدىقتان ىشەدى. ورتالىقتاندىرىلعان قۇبىردان كەلەتىن سۋ ازىرگە بەس اۋىلعا عانا بۇيىرىپ تۇر. ال وبلىس بويىنشا بارلىعى 610 اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردىڭ تەك 156-سىنا عانا اۋىزسۋ سۋ قۇبىرلارى ارقىلى جەتكىزىلەدى. 54 ەلدى مەكەندەگى تۇرعىندار سۋدى تاسىپ ىشەدى. مامانداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, «اق بۇلاق» باعدارلاماسى جارىلقاسا, بارلىق اۋىلدىڭ 80 پايىزىنا اۋىزسۋ قۇبىرى جۇرگىزىلەتىن بولا­دى. وسى باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋعا وتكەن جىلى عانا 5,6 ميلليارد تەڭگە جۇمسالعان. 215, 7 شاقىرىم سۋ قۇبىرلارى, 16,7 شاقىرىم سۋدى بۇرۋ جەلىلەرى سالىنعان. وسىنشا جۇمىستى اتقارعاندا ۇزىنكول, قوستاناي جانە جانگەلدين اۋداندارىندا بىرنەشە اۋىل عانا اۋىزسۋلى بولدى. قارجىنى شەلەكتەپ توگىپ, اۋىزسۋدى قاسىقتاپ ىشۋگە اۋىلدار اراسىنىڭ تىم الىس ورنالاسقانى باستى سەبەپ ەكەنى تاعى ايان. اۋىلدىق ەلدى مەكەندەرگە جاسالعان مونيتورينگ جەردىڭ شالعايلىعىنا بايلانىستى ناۋىرزىم, جانگەلدين, جالپى, تورعاي وڭىرىندەگى اۋىلدارعا جانار-جاعارمايدىڭ دۇرىس جەتكىزىلمەۋى, سونداعى الەۋمەتتىك تۇرمىستىڭ تومەن­دەۋىنە سەبەپ بولاتىنىن كورسەتتى. «اۋليەكول – امانگەلدى», «اۋليەكول – ارقالىق» تاس جولدارىنىڭ بويىندا جانار-جاعارماي قۇيۋ ستانسالارى جوق, ول جەردە جولاۋشىلار تىنىستاپ الاتىن شايحانا سەكىلدى ورىندار دا جۇمىس ىستەمەيدى. جول ازابى ورتالىقتان الىستاعى ەلدى زارىقتىراتىنى بەلگىلى جاي. ەلباسى باعىتتاپ وتىرعان شاعىن جانە ورتا بيزنەس وركەن جايسا, اۋىل دا گۇلدەنەرى حاق. جول دۇرىس بولماي, ونىڭ ۇستىنە جانار-جاعارماي تاپشىلىعىن كورگەن شالعاي ەلدى مەكەندەردە قانداي بيزنەس وركەن جايادى؟ نازارعا العان 10 سەلولىق وكرۋگتە «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتا­سى-2020» باعدارلاماسى اياسىندا ادام­­داردى جۇمىسقا ورنالاستىرۋ جۇ­مىس­تارى جۇرگىزىلگەن. 14 ادام مال شارۋا­شىلىعى, باقشا ءوسىرۋ, جولاۋشىلار تاسىمالىمەن اينالىسۋ ءۇشىن شاعىن نەسيە دە العان. دەگەنمەن, ادامداردىڭ باع­دارلامادان حابارسىز بولۋى, كەپىلگە قوياتىن جىلجىمايتىن مۇلكىنىڭ بول­ماۋى, نارىقتاعى باعانىڭ تومەندىگى, اۋىل ادامدارىن الەۋمەتتىك جۇمىستارعا تارتۋداعى اۋىلدىق كاسىپورىنداردىڭ سەلقوستىعى «جۇمىسپەن قامتۋ-2020» باعدارلاماسىنىڭ باياۋ جىلجۋىنا سەبەپ بولىپ وتىر. «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسىنىڭ ماقساتى دا وڭىرلىك كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ بولىپ تابىلادى. وبلىستاعى بارلىق اۋدانداردا 53 جوبا عانا جۇزەگە اسىرىلۋدا. ناۋىرزىم اۋدانىندا بۇل باعدارداما بويىنشا كاسىپكەرلەر بىردە-ءبىر جوبانى قولعا العان ەمەس. ال مونيتورينگ وتكەن 10 سەلولىق وكرۋگتىڭ 4-ىندە عانا كاسىپكەرلەر بيزنەس اشقان. نەگىزىنەن كاسىپكەرلەر ءىسى اۋدان ورتالىقتارىندا ورنالاسادى. اۋىلدار جۇمىس ورنى بولاتىن ءىس سيرەك قولعا الىنادى. جۇمىس توبى بولعان ەلدى مەكەندەردىڭ بارلىعىندا دەرلىك اۋىل ادامدارى ءۇشىن مال جايىلىمىنىڭ وزەكتىلىگى بايقالعان. بۇل ايتا-ايتا جاۋىر بولعان تاقىرىپ. مال ۇرلىعى, ەگىندى ارام شوپتەن ارىلتۋدىڭ اگروتەحنيكالىق شارالارى ەرەجەلەرىنىڭ بۇزىلۋىنان اۋىل اينالاسىنداعى ءشوپ پەن جاس اعاشتاردىڭ ۋلانىپ, قۋراپ قالۋى اۋىل ءۇشىن زور شىعىن. وسى كەزگە دەيىن اۋداندارداعى ۆەتەرينارلىق ستانسالاردىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكا­لىق بازاسىن نىعايتۋ ءۇشىن از جۇمىس جۇرگىزىلگەن جوق. بىراق اۋىلداعى مالدى قولدان ۇرىقتاندىرۋ جۇمىسى وتكەن جىلى قولعا الىنباعان. قىسىر سيىردىڭ شاش ەتەكتەن شىعىن ەكەنىن اۋىلداعى شارۋا بىلەدى. مىنە, 10 سەلولىق وكرۋگ بويىنشا جاسالعان مونيتورينگ اۋىلدىڭ وسىنداي كوپتەگەن پروبلەمالارىن جايىپ سالدى. مۇمكىن ايتىلماعانى قانشا؟.. بىراق وسى وزەكتى ماسەلەلەردىڭ شەشىمىن تابار ناقتى جاۋاپ ەستۋ قيىن. قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى سايران بۇقانوۆ اۋىلداردىڭ ورتالىق ۋچاس­كەلەرىن ساقتاپ, ىقشامداپ, گازداندىرۋ ماسەلەسىن كوتەرىپ ءجۇر. كوپتەگەن شارۋاشىلىق ۇيىمداستىرۋشىلار حال-قادەرىنشە اۋىلدى ساقتاۋعا, كوركەيتۋگە اتسالىسادى. وبلىستا و.دانيلەنكو, ب.كنيازەۆ, ق.وماروۆ, ءو.يحتيلياپوۆ سەكىل­دى كاسىپكەرلەر قاتارى اۋىلداردى تۇتاس ساقتاپ قالىپ, تىرشىلىگىن تەربەتىپ وتىر. اۋىل ءۇشىن ەڭ كەرەگى جۇمىس پا؟ جەتەدى. اۋىزسۋ ما؟ شولاقسايداعى ءار ءۇيدىڭ اۋلاسىندا زاڭعىراعان قۇدىق بار, سۋى بۇلاقتىڭ سۋىنداي تۇششى. كەڭشاردان قالعان ۇيلەردىڭ توزىعى جەتكەن جوق, بارلىعى دەرلىك كىرپىشتەن سالىنعان. مەكتەپ, بالاباقشا ول دا تۇر. اۋىل ۇلى جولدىڭ بويىندا ورنالاسقان. بىراق مەكتەپتەگى بالا سانى جىل سايىن ازايىپ بارادى. ول جەردەن جۇمىسى جوق تۇرعىندار ەمەس, جۇمىسى بار, باقۋاتتى تۇراتىندار قالاعا كوشەتىن بولدى, – دەپ ناليدى 90-جىلدارى «شولاقساي» شارۋاشىلىعىن ساقتاپ قالعان ەڭبەك ارداگەرى ومىرزاق يحتيلياپوۆ. اۋىلدا جۇرت ارقا, ۇلگى تۇتاتىن, ەلىكتەيتىن كاسىپكەرلەردىڭ, اكىمدەردىڭ قالادا پاتەرى, ءۇيى جوعى كەمدە-كەم. ولار اۋىلعا كوكتەمدە بارىپ ەگىنىن ەگىپ, كۇزدە جيناپ الادى, مالمەن اينالىساتىنداردىڭ جالدامالى باقتاشىلارى بار. قالعان قىزىعى قالادا. بالالارى دا قالادا وقيدى. قازىر اۋىلدا قولى قىسقا, بارار جەرى جوقتار تۇراتىنداي تۇسىنىك قالىپتاسقان سىڭاي بار. ءبىز ءسوزىمىزدى باستاعان «اۋىلىم» ءانىن قازىر ساحنادان دا, توي-تومالاقتاردان دا ەستي قويمايمىز. نەگە ايتىلمايدى؟ ءاننىڭ تورەسى ەمەس پە؟ اۋىلعا دەگەن ساعىنىش جوق پا, سوندا؟.. ءنازيرا جارىمبەتوۆا, «ەگەمەن قازاقستان». قوستاناي وبلىسى.