ءا.قاستەەۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك ونەر مۋزەيىندە اشىلعان «قىتاي ونەرى» كورمەسى عاسىرلار قاتپارىنان سىر شەرتكەن بىرەگەيلىگىمەن ماڭىزدى. قىتاي يمپەراتورىنىڭ جىلىنا تەك ءبىر مارتە عانا كيەتىن كيىمى قانداي, قىزىل-جاسىل ورنەگىمەن كوز تارتاتىن ۆازالارىنىڭ تىم بيىك بولىپ كەلۋ سەبەبى نە, كسيلوگرافيا كوشىرمەسىن نەلىكتەن تۇپنۇسقادان اجىراتۋ مۇمكىن ەمەس, مىنە, قىتاي ونەرىنىڭ كورمەسىن تاماشالاۋعا كەلگەن ءار ادام وسى تەكتەس سۇراعىنىڭ جاۋابىنا قانىق بولىپ, وزىنە جۇمباق جادىگەرلەردىڭ تانىمدىق سيپاتىنا تەرەڭدەي الادى.
ءا.قاستەەۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك ونەر مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى گۇلايىم جۇمابەكوۆا قىتاي ونەرى كورمەسىنىڭ قازاق ەلىندە ۇيىمداستىرىلۋىنىڭ وزىندىك سەبەبى بار ەكەنىن اتاپ ءوتتى. قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى 30 جىل بۇرىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىمەن ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناس ورناتقان العاشقى ەلدەردىڭ ءبىرى. وسى اتاۋلى كۇنگە وراي قىتاي ۇلتتىق مۇناي كورپوراتسياسى ءا.قاستەەۆ اتىنداعى ونەر مۋزەيىمەن سەرىكتەستىك ورناتىپ, مۋزەي كوللەكتسياسىندا جيناقتالعان جادىگەرلەردەن «قىتاي ونەرى» عىلىمي كاتالوگىن باسىپ شىعارۋعا دەمەۋشى بولدى. مۋزەي ديرەكتورىنىڭ ايتۋىنشا, ءوزى باسقارىپ وتىرعان ونەر ورداسىندا قىتاي مادەنيەتىنەن حابار بەرەتىن جادىگەرلەردى جيناقتاۋ 1935 جىلدان باستالعان جانە مۇندا ءستيلى, جاسالۋ تەحنيكاسى ءارتۇرلى مىڭعا جۋىق جادىگەر ساقتاۋلى تۇر. 1936 جىلى ماسكەۋ مەن لەنينگرادتىڭ مۋزەيلەرى گالەرەيا قورىنا جۇزدەگەن ەكسپونات وتكىزگەن. ولاردىڭ اراسىندا XVI عاسىرعا ءتان بەلگىسىز سۋرەتشىنىڭ جىبەككە ءتۇرلى-ءتۇستى تۋشپەن سالعان «ەكى حانىمنىڭ پورترەتى» تۋىندىسى ستيل تازالىعىمەن, جارقىن وبرازىمەن, كوركەم قۇندىلىعىمەن ەرەكشەلەنەدى.
ءار جادىگەر كونە تاريح حابارشىسى ءارى باي مازمۇندى قىتاي فيلوسوفياسىنا تۇنىپ تۇر. ونەر دە ءدىن سياقتى, قۇپيا شىندىققا قىزىعۋشىلىق تانىتادى. قىتاي دانالىعىنا سايكەس سۋرەتشى اسپاننىڭ, جەردىڭ جانە ادامزاتتىڭ ءمانىن ۇعىنباسا, قىتاي حالقىنىڭ مادەني ءداستۇرىن دە, ونەرىن دە تۇسىنە المايدى. «ونەر حالىقتىڭ رۋحى تۋرالى اشىق ءارى ناقتى كۋالىك بولىپ ەسەپتەلەدى. قىتاي ونەرىنىڭ بىرەگەيلىگى نەدە؟ حانزۋ مەملەكەتىندەگى ەكى ءىلىم, ياعني كونفۋتسيزم مەن داوسيزم قىتاي ونەرىن دامىتۋعا اسەر ەتكەن مادەني احۋال قالىپتاستىردى. داوسيزم مەن كونفۋتسيلىك ءىلىمنىڭ ساباقتاسا دامۋى جانە وزىندىك ۇيلەسىم تاۋىپ, بىرىگۋى قىتاي ونەرىنىڭ فورماسى مەن مازمۇنىن جاسادى. قىتايلار بارلىق بولمىستىڭ باستاۋىندا تۇراتىن, ءبىر-ءبىرىن تولىقتىراتىن, ءبىر-بىرىنە ارقا سۇيەيتىن قاراما-قارسى بىرلىكتەر «يان-ين» ءمانىنىڭ يدەياسىن باسشىلىققا الادى. ولاردىڭ بولجامىنا سايكەس سۋرەتشى كلاسسيك تە, رومانتيك تە بولماۋى مۇمكىن. بىراق ول مىندەتتى تۇردە «يان» ياكي «ين» بولۋى كەرەك. بۇل شىعارماشىلىقتا ناتۋراليستىك جانە يدەاليستىك ساپا ۇيلەسۋگە ءتيىس. ال ستيلىندە جالپىلامالىق تا, تۇلعالىق تا, ءداستۇر دە, بىرەگەيلىك تە كورىنىس تابۋى قاجەت» دەيدى كورمە جەتەكشىسى ءارى «قىتاي ونەرى» كاتالوگىن قۇراستىرۋشى ماريا كوپەليوۆيچ.
كورمە جەتەكشىسى كەلگەن قوناقتاردىڭ نازارىن يمپەراتور شاپانىنا اۋداردى. XVIII عاسىردىڭ سوڭىندا جاسالعان «التىن ايداھار بەينەلەنگەن يمپەراتور حالاتى» وسىدان قىرىق جىل بۇرىن جەكە ادامنىڭ جيناعىنان الىنعان ەكەن. وندا بەينەلەنگەن بەسباستى ايداھار قىتاي بيلىگىنىڭ سيمۆوليكالىق بەلگىسى ىسپەتتى. ادەتتە, ەل بيلەۋشى يمپەراتوردىڭ كيىمى سارى ءتۇستى بولسا, بۇل شاپان كوكتۇستى. شاپاندى يمپەراتور جىلىنا تەك ءبىر رەت, اسپان كۇشىنە تابىناتىن جورالعىسىن جاساۋ ءۇشىن عيباداتحاناعا كەلگەندە عانا كيگەن. سونداي-اق ۆازا سىرتىنا سالىنعان سۋرەتتەر دە تاريح قويناۋىندا قالعان شەجىرەدەن كوپ سىر شەرتەدى. ۆازالاردىڭ بىرىندەگى سۋرەتتە تۋعان كۇنىن مىڭ جىلدا ءبىر رەت, تەك ماڭگى سولمايتىن شابدالى گۇلدەگەندە عانا اتاپ وتەتىن باتىس قۇدايى سيۆان مۋ بەينەلەنگەن.
قىتايدىڭ الەمدىك مادەنيەتكە قوسقان سۇبەلى ۇلەسى – كوركەم قولا مەن فارفوردان جاسالعان بۇيىمدارى. كورمەدەن اتا-بابالارىنا قۇرباندىق شالۋعا ارنالعان ءداستۇرلى مەتالل ىدىستاردى كورۋگە بولادى. سونداي-اق ەكسپوزيتسيادا بۋددانىڭ مۇسىندەرى دە ءجيى كوزگە شالىنادى. شەبەرلەردىڭ ءار دەتالدى مۇقيات, ءدال وڭدەگەنى, ماتەريالدى بارىنشا سەزىنگەنى بايقالادى. قىتاي ەجەلدەن كوركەمدىگى جوعارى كەستەلەنگەن تۋىندىلاردىڭ وتانى رەتىندە دە بەلگىلى. قولدانبالى ونەردىڭ بۇل ءتۇرىن كەيدە «ينەمەن كەسكىندەۋ» دەپ تە اتايدى. سونداي-اق كورمەدە ءتورت مىڭ جىلدىق تاريحى بار كوركەمدەپ ويىلعان تاستار دا الىستان مەنمۇندالايدى. بۇل ونەردىڭ جاسالۋ جولى مەن ءتاسىلىن شەبەرلەر قۇپيا ساقتاپ, ۇرپاقتان-ۇرپاققا اماناتتاپ وتىرعان. كورمەگە قويىلعان XVI –XXI عاسىرلارداعى سۋرەتشىلەردىڭ گرافيكالىق تۋىندىلارى, قىش, فارفور, مەتالل مۇسىندەر مەن بۇيىمدار تۇساۋى كەسىلگەن جاڭا كاتالوگ جيناعىندا تولىقتاي توپتاستىرىلعان.
الماتى