مەن بۇل لەبىزىمدە باسپا بەتىن كورگەن سۇگىر ءومىرىنىڭ شەجىرەسىن قايتالاماي-اق قويعاندى ءجون كوردىم (كۇيشى ءومىرى مەن ونەرىنە قاتىستى ەڭ كوپ ماعلۇمات عالىم ا.سەيدىمبەكتىڭ «قازاقتىڭ كۇي ونەرى» مونوگرافياسىندا جيناقتاۋلى ەكەنىن وقىرماننىڭ ەسىنە سالامىز).
زەرتتەۋلەرگە كىرمەي قالعان ءبىردى-ەكىلى سيرەك دەرەك پەن كۇي ونەرى تۋراسىنداعى ءوز پايىمىما سۇيەندىم.
سۇگىر, كۇي شەجىرەسىن بىلەتىن ادامداردىڭ ايتىسىنا قاراعاندا, جاستىق داۋرەنىنىڭ ءبىراز بولىگىن ايگىلى قوبىزشى ىقىلاستىڭ جانىندا وتكىزگەن سياقتى.
بالتالى-باعانالى مەن تامانىڭ اراسىندا جىلقى الىسقان داۋ-شاردىڭ بىرىندە ىقىلاس جوعالعان ءۇيىردىڭ ءىزىن قۋىپ ەردەن ءبيدىڭ الدىنا بارىپتى. وسى ساپارىندا ونىڭ جانىندا بوزبالا سۇگىر بولعان ەكەن. جوقشىلار نايمان اۋىلىندا ۇلكەن قايعىنىڭ ۇستىنەن شىعادى. ەردەن ءبيدىڭ كامەلەتكە كەلىپ قالعان ۇلى قايتىس بولعان ەكەن. جاس باسىنا قارماي كۇي قادىرىن جەتە تانىعان سۇگىر وسى جەردە قازاق تۇرمىسىندا, قازاق تاريحىندا ىلۋدە ءبىر رەت قانا كەزدەسەتىن جوسىققا كۋا بولادى. بالاسى ولگەن ءامىرشىنى كۇيشىنىڭ قالاي جۇباتقانىن كورەدى. بۇل سالت سىر بويىنىڭ جىرشىلىق ونەرىندە كورىنىس تاپقان. سىر سۇلەيلەرىندە قارالى ادامدى جىرمەن جۇباتۋ ءداستۇرى بار. بۇل ارنايى جانر «كوڭىل حوش» دەپ اتالادى. ال ارقا, سارىسۋ, شۋ بويىندا كۇيمەن ەستىرتۋ, كۇيمەن جۇباتۋ سول قالپىندا قالعان ەكەن.
ارينە, ەردەن – شىڭعىس حان ەمەس, ىقىلاس – كەت بۇعا ەمەس. الايدا, قايعى مەن قاسىرەتتىڭ ۇلكەن-كىشىسى بولمايدى. ەردەن اۋىلىنىڭ قازاسى جوشىنىڭ ولىمىنەن كەم ەمەس ەدى. قوبىزبەن تارتىلاتىن ۇلى كۇي «ەردەن» دۇنيەگە وسىلاي كەلگەن ەكەن. كوزكورگەندەردىڭ ايتىسى بويىنشا ەل ىشىندەگى بارىمتا وسىدان كەيىن ساپ تىيىلىپتى. قۇرىعىن سۇيرەتكەن ۇرىنىڭ ءوزى سوزگە توقتاعان, كۇيگە توقتاعان نە دەگەن زامان ەدى, دەپتى كەيىن سۇگىر ءبىر داستارقان باسىندا.
ىقىلاس پەن بوزبالا سۇگىردىڭ وسى ساپارىنان ەندى بىرنەشە تارماق جاڭا حيكايات ورىستەيدى. ءبىر اڭگىمە, سۇگىر وسى بارعانىندا ايگىلى دومبىراشى قىز ماپرۋزامەن ء(بىر نۇسقادا ماقپۋزا) تانىسىپ ەدى دەپ بايان ەتەدى. ەندى ءبىر اڭگىمە سۇگىر جانىنا سال-سەرىلەردى ەرتىپ ماپرۋزامەن ارنايى تانىسۋعا بارعان ەدى دەپ كۋالاندىرادى. سوڭعىسى بوزبالالار ابىسىنداردىڭ (انالىق اۋىل, اۋلەت) ەلىنە بارىپ, ءتۇرلى سايىس پەن سىننان ءوتىپ وزىنە ايەل الىپ قايتاتىنىن بايان ەتەتىن ۇماي انا زامانىنان كەلە جاتقان سالت-سانالىق اڭگىمە.
العاشقىسى ءولىم مەن ءومىر, قازانىڭ ۇستىندەگى ماحاببات جايىنداعى, «ولگەن – ءولدى, ءتىرى كىسى تىرشىلىگىن ىستەيدى» دەگەن ۇلى قاعيدانى ايگىلەيتىن كونە اڭگىمە.
اقسەلەۋ سەيدىمبەك «قازاقتىڭ كۇي ونەرى» مونوگرافياسىنىڭ سۇگىرگە قاتىستى تاراۋىندا ونىڭ باۋبەكپەن كەزدەسكەنىن ايتادى. بۇل وتە ۇلكەن دەرەك. تاتتىمبەتتىڭ ەكى-اق شاكىرتى بولعان. ءبىرى – ءوزىنىڭ تۋعان ءىنىسى جاقسىمبەت, ەكىنشىسى – باۋبەك. تاتتىمبەتتىڭ ءتول شاكىرتىمەن كەزدەسۋى سۇگىردىڭ ونەرناماسىنداعى بىرقاتار جۇمباق جايتتەردى تۇسىندىرەدى. سونىڭ ءبىرى – سۇگىردىڭ تاتتىمبەت كۇيلەرىن وتە جاقسى بىلگەندىگى.
مۇحتار اۋەزوۆ زامانىندا سۇگىردىڭ ۇيىندە قوناق بولىپ, قولىنان ءدام تاتقان ەكەن. الماتىعا قايتىپ كەلگەننەن كەيىن ايتقان ەكەن, «مەن ءتىرى تاتتىمبەتتى كوردىم» دەپ. سەبەبى, سۇگىر ەكى-ءۇش كۇن بويى مۇقاڭا تەك قانا تاتتىمبەتتىڭ كۇيىن تارتىپ بەرىپ وتىرىپتى.
مىرزاتاي اعا (جولداسبەكوۆ) بالا كەزىندە سۇگىردى ءوز كوزىمەن كورىپ, ونەرىن قالاي تاماشالاعانىن تومەندەگىدەي بايان ەتەدى. «سۇگىر اۋىلىمىزعا ءۇش رەت كەلدى. جازدا, جايلاۋعا كەلەتىن. شاعىن دەنەلى, قاعىلەز ادام. ۇستىنە شيبارقىتتان كيتەل, باسىنا قىرعىز قالپاق كيىپ جۇرەتىن. ءبىر جىلى اۋىلىمىزعا كىلەڭ داۋلەسكەر كۇيشىلەر جينالىپ قالدى. ءمادى شاۋتيەۆ, ايتپەمبەت, ءشامشىلدا دەگەن بولدى, بورانقۇلدىڭ ۇستازى, قالىبەكتىڭ زيابەگى دەگەن بولدى, سۇگىر بولدى. وسى كەشتەگى تاماشالاعان ونەرىم بۇكىل ومىرىمە ۇمىتىلماس ەستەلىك بولدى. بىرىنە-ءبىرى جول بەرىپ, كەزەكتەسىپ شاپقان جۇيرىكتەر. ويپىرماي, سۇگىر سوندا تاپجىلماي, شارشاماي تارتادى. ون ەكى مۇشەڭدى تالدىرادى. سولاردىڭ ءبارى دە كەتتى عوي. قازىر ويلاسام, كورگەن تۇستەي. كەيدە, سول, بولدى ما, بولمادى ما دەپ تە ويلايمىن. ارينە, بولدى عوي. كەيىنگى زاماندا قالعاننىڭ سوڭعى اسەرى عوي. وسىنى كورگەن ادامنىڭ جۇرەگىندە, «بۇگىنگى ۇرپاق, كەلەر ۇرپاق سونداي بولا الا ما, الدە ءبىزدىڭ كورگەنىمىز ساعىم قۇساپ باقيعا كەتە مە» دەگەن قايعى ۇيالاپ, جەگىدەي جەيدى ەكەن».
مەن تولەگەن توقبەرگەنوۆتىڭ بالاسى رامازانمەن كازپي-دە بىرگە وقىدىم. ءبىرىنشى جىلى-اق تولەگەن اعانىڭ شاڭىراعىمەن تۋىس ادامداي ارالاسىپ كەتتىك. شەشەسى – زەينەپ اجەمىزدى قولىنا العان. تەرەزەسى پاستەر كوشەسىنە شىعاتىن شاعىن بولمەدە, نامازىن وقىپ, شايىن ءىشىپ وتىراتىن. كوپ ۇندەمەيدى. كۇندەردىڭ كۇنىندە ول كىسى سۇگىردىڭ وتە جاقىن اعايىنى ەكەنى ايان بولدى. اسقار اعا (سۇلەيمەنوۆ) ول ادامدى «حانىم يەم» دەپ اسا قۇرمەتتەيتىن. بىردە قوياردا-قويماي سۇگىر تۋرالى اڭگىمە ايتقىزدى.
– اعامىز كەرەمەت كىرپياز, كىدى ادام ەدى, – دەگەن سوندا زەينەپ اجەمىز, – جاساعان زاتىڭنىڭ وعان ۇناۋى وتە قيىن بولاتىن. ايەلدەر جارىسىپ دومبىرانىڭ ىشەگىن يىرەدى. يىرگەندەرىن اعامىزعا اپارىپ بەرەدى. ءبىر قۇرالى بولدى. سوعان ولشەپ كورەدى. جاقسىسىن, دۇرىسىن الىپ قالاتىن. دۇرىس بولماسا, قايتادان ءيىرىپ الىپ كەل دەپ قايىرىپ بەرەتىن. باسقا دومبىراشىلار ءبىر تاعاتىن ىشەك ىزدەپ جۇرگەندە, اعامىزدىڭ ۇيىندە ىشەك دەگەن بۋماسىمەن جاتاتىن. ايكەن دەگەن دومبىراشى بولدى. بىرنەشە رەت كەلدى. ەكەۋى اپتالاپ كۇي شەرتىسەتىن. اعامىز كەرەمەت ەدى عوي. ودان كەيىن, دومبىرانى ونداي شالعان ادام بالاسىن كورگەمىز جوق.
سۇگىر ماپرۋزاعا ۇيلەنەدى. الايدا كوپ ۇزاماي اياۋلى جار, الدەبىرەۋدىڭ كوزىنىڭ سۇعى ءتيىپ قايتىس بولادى. ءبىز سۇگىر مەن ءماپرۋزا ەكەۋىنىڭ قالاي باقۇلداسقانىن بىلمەيمىز. ەندى ەشقاشان بىلمەيمىز. الايدا سۇگىردىڭ وسى دۇنيەدە وتىرىپ-اق ماحشار كۇي كەشكەنىن ونىڭ ءبىتىمى بولەك ەكى كۇيىنەن تانيمىز. ول – «قاراتاۋ شەرتپەسىنىڭ ەكىنشى تارماعى» (جانعالي جۇزباەۆ كۇيدىڭ وسى شۇباتىلعان ۇزىن ەسىمىن پايدالانادى. مۇمكىن سۇگىردىڭ تابيعاتىنا كەلەتىندەي ەتىپ بۇل كۇيگە ىقشامداپ باسقا ات ويلاپ شىعارۋ كەرەك شىعار) جانە «نازقوڭىر». اتالعان ەكى كۇيدى حرونولوگيالىق تۇرعىدان پايىمداۋ, ياعني قايسىسىنىڭ ءبىرىنشى, قايسىسىنىڭ ەكىنشى شىعارىلعانىن اجىراتۋ مۇمكىن ەمەس. سەبەبى, ەكەۋى دە ءبىر قاسىرەتتىڭ توڭىرەگىندە شىعارىلعان, ەكەۋى دە ءبىر ستيحيادا تۇر. تەك, اتالعان شىعارمالاردىڭ, قايعى تارقاعاننان كەيىن, ارادا ءبىراز ۋاقىت وتكەندە بارىپ دۇنيەگە كەلگەنىن شىرامىتۋعا بولادى. بۇل ەكى كۇي قازاقتىڭ ماحاببات ليريكاسىنداعى ەڭ ايتۋلى شىعارمالار.
«قاراتاۋ شەرتپەسىنىڭ ەكىنشى تارماعى» ءماپرۋزانىڭ قازاسىنا شىعارىلعانىن ايتتىق. ۇلۋدىڭ بويىنداعى دەرتتىڭ سىرتقا گاۋھار بولىپ شىعاتىندىعى سياقتى, سۇگىردىڭ قاسىرەتى ءسوزدىڭ جاۋىن الاتىن اسقاق كۇيگە اينالعان. كۇيدى تىڭداپ وتىرعاندا «ا, داريعا! ءماپرۋزاعا دەگەن مەنىڭ عاشىقتىعىم وسىنداي ەدى عوي. نە كەرەك...» دەگەن وتتى كۇرسىنىس ارالاس قامىرىقتى ءسوزدى انىق ەستيسىز. «نازقوڭىردا» «مينور» مەنەن «ماجوردىڭ» بىتە قايناسىپ استاساتىنىن ايتتىق. العاشىندا تومەنگى بۋىندا, باسىن تاۋ مەن تاسقا سوققان قايعى مەن قاسىرەت. سودان سوڭ جوعارعى ساعادا تاڭعاجايىپ قۇبىلۋ. ارىلماستاي كورىنگەن قايعى كەنەت... تىنشىپ, اقىرىندا ساليقا مەن سابىرعا اينالادى. «باعىم سەن ەدىڭ... ماڭدايىما سىيمادىڭ... زامان ءوتتى... ارسىز كوڭىلىم بۇل قايعىنى دا جەڭدى... كەش مەنى...» دەيدى سۇگىر. وسىلايشا ءماپرۋزانىڭ ارۋاعىنان كۇيمەن كەشىرىم سۇرايدى. وسىلايشا «نازقوڭىر» دۇعا دارەجەسىنە كوتەرىلگەن.
ەندى «سۇگىردىڭ «تەلقوڭىر» كۇيىن اڭگىمە ەتەيىك. سۇگىردەن كەيىن بۇل كۇيدى جالعىز تولەگەن اقساقال تارتاتىن. قازىر وقۋ باعدارلامالارىنا ەنگەن بۇل كۇيدى ەكىنىڭ ءبىرى ورىندايدى. «تەلقوڭىر» باعزى زاماننان كەلە جاتقان قازاقتىڭ قاستەرلى كۇيى. نۇسقالارى كوپ. ءار ولكەنىڭ ءوز «تەلقوڭىرى» بولعان دەسەك, ارتىق ايتقاندىق بولماس. كۇيدىڭ اڭىزى, ازىن-اۋلاق ەرەكشەلىكتەرىنە قاراماستان, ورتاق نۇسقادان ءوربيدى. ق ۇلىنى ولگەن بيەگە, ەنەسى ءولىپ جەتىم قالعان ق ۇلىن تەلىنەدى. دومبىراشى كۇي تارتادى. بيە كۇيگە ءيىپ, بوتەن ق ۇلىندى باۋىرىنا الادى, اقىرى ءوز تولىندەي كورىپ كەتەدى. مىنە, قىسقاشالاپ ايتقاندا كۇيدىڭ شەرتەتىن حيكاياتى وسىنداي.
شىنىمدى ايتايىن, ەسەيىپ ەرجەتكەننەن كەيىن مەن بۇل اڭگىمەگە سەنبەيتىن بولدىم. بىزگە ايىپ جوق. ۇيدە دومبىراشى شالىمىز وتىردى. بىراق سوۆەت مەكتەبى شالدىڭ ايتقانىنا كەرەعار تاربيە بەردى. «تەلقوڭىردىڭ» اڭىزى ماعان ومىردە بولماعان ەرتەگىدەي ەلەستەيتىن.
كەيىننەن اسقار اعامەن ارالاستىق. ايتقانىمىز ءبىر جەردەن شىعا بەرمەيتىن. كەيدە داۋلاسىپ قالاتىنبىز. وسى داۋلاردىڭ ءبىرىنىڭ تاقىرىبى – اتالمىش «تەلقوڭىر» بولاتىن. اسقار اعا سۇگىردىڭ باسىندا بولعان ناقتى وقيعا دەيدى. تاكەن الىمقۇلوۆتىڭ «تەلقوڭىر» اڭگىمەسى وسى سيۋجەتكە قۇرىلعان دەيدى. ال مەن تاكەن الىمقۇلوۆتىڭ «تەلقوڭىرى» انشەيىن تاماشا اڭىز, ءوزىنىڭ ۇلى جەرلەسىنە قويىلعان ەسكەرتكىش دەيمىن. تۇسىنىسە المادىق. بۇل وقيعانى ءوزىڭىز كوردىڭىز بە دەيمىن. جوق, كورگەم جوق دەيدى اسەكەڭ, بۇل مەن تۋعانعا دەيىن بولعان جايت ەكەن, كورگەندەردەن ەستىدىم دەيدى.
كۇندەردىڭ كۇنىندە مەنىڭ بۇكىل دۇنيەمدى توڭكەرگەن وقيعا بولدى. 90-شى جىلداردىڭ باسىندا تەلەديداردان ءبىر عىلىمي-كوپشىلىك ءفيلمدى تاماشالادىم. ورىستىڭ ەتنوگراف-فولكلورشىلارى موڭعوليادا تۇسىرگەن ەكەن. ءفيلمنىڭ باسىندا ءبىر ورىس ايەل, قازىر سىزدەر موڭعولداردىڭ ەنەسى ولگەن بوتانى باسقا تۇيەگە قالاي تەليتىنىن كورەسىزدەر دەدى. جۇگىرىپ بارىپ تەلەديداردىڭ الدىنا وتىرا قالدىم. موڭعولدار بوتانى اۋەلى تۇيەگە قۇر تەلىپ كوردى. الايدا تۇيە ادىراڭداپ بوتەن ءتولدى ماڭايىنا دا جولاتپادى. سودان سوڭ, موڭعولدىڭ قوبىزعا ۇقساس حۋر دەگەن اسپابى الدىرىلدى. حۋرشى قوبىزىن تۇيەنىڭ وركەشىنە ءىلىپ, شالعىمەن ىشەكتى اقىرىن ءسۇيكەپ, جەلدىڭ ىزىڭداعانىنا ۇقساس دىبىستار شىعارا باستادى. تۇيە از تۇرىپ, سودان سوڭ دىبىسقا ەلەڭدەي باستادى. كۇيشى وتە شەبەر ەكەن. ىزىڭ اقىرىنداپ ادەمى كۇيگە اينالدى. سودان سوي كۇيشى حۋردى ءوركەشتەن الىپ, ەندى مالداس قۇرا وتىرىپ, كۇيدى بۇرىنعىدان ءارى ەگىلتتى. مىنە, قىزىق! ءبىر كەزدە تۇيەنىڭ اۋزى دوڭگەلەنىپ, كوزىنەن مونشاق-مونشاق جاس توگىلگەن. وسى كەزدە وپەراتور كامەرانى تۇيەنىڭ جەلىنىنە تاقاۋ اپارعان. و, كەرەمەت! جەلىننىڭ ۇرپىنەن باداناداي ءبىر تامشى ءسۇتتىڭ شىققانى انىق كورىندى. سودان سوڭ تاعى شىقتى. جەرگە تامدى. تاعى شىقتى. وسى كەزدە موڭعولداردىڭ بىرەۋى بوتانى اكەلىپ تەلي قويعان. اعىل-تەگىل جىلاپ تۇرعان تۇيە بوتەن بوتانى وركەشىنەن ايمالاپ, قۇيرىعىنان يىسكەدى.
مەن سول كۇنى ارۋاقتاردان كەشىرىم سۇراپ, بىلگەنىمشە دۇعا وقىدىم. ەرتەڭىنە اسەكەڭە بولعان جايدى ايتتىم.
– مەن دە كوردىم, – دەدى اسەكەڭ.
شىلىمىن سوراپتاپ از وتىردى.
– مەن ساعان ايتتىم عوي, – دەگەن سودان سوڭ جانتايىپ جاتىپ (بۇل اسەكەڭنىڭ دەرتكە شالدىققان كەزى بولاتىن).
– بۇدان كەيىن ەندى كۇمان كەلتىرمەيمىن, – دەدىم مەن.
اسەكەڭ توبەگە قاراپ از ويلانىپ جاتىپ اڭگىمەنى ءارى قاراي جالعادى.
– تاكەن حيكايانى كوركەمدەپ جىبەرگەن. ادەبيەتتىڭ زاڭدىلىقتارى دەگەن بار عوي. ال شىندىعىندا ءسال باسقاشالاۋ بولعان. سۇگىردىڭ اكەسى ءالي بىردە دالادا قاسقىر تارتىپ جايراتىپ كەتكەن بيەنىڭ ولەكسەسىنە تاپ بولادى. سول ماڭايدا, قاسقىر قايتىپ كەلە مە دەپ جاسىرىنىپ وتىرعان اڭشىلار, جەتىم ق ۇلىندى اليگە جەتەكتەتىپ جىبەرەدى. ارقادان اۋىپ كەلگەن جورگەكباي دەگەن سىنشى بولعان ەكەن. سول ادام, ءالي, سيىر ءسۇتىن بەرىپ اسىراپ وتىرعان ق ۇلىندى كورەدى. ءناسىلدى جىلقى ەكەن, كورشى اۋىلدا ءبىر كىسىنىڭ ق ۇلىنى ولگەن بيەسى بار. يەسى, بيەم جەنتەك قىمىز, تاسەمشەك بولىپ قالا ما دەپ ۋايىمداپ وتىر. سويىپ تاستاۋعا وبال دەپ ايتتى دەيدى. مىنا ق ۇلىندى سول بيەگە اپارىپ تەلىسەك قايتەدى دەيدى. قالاي تەليسىڭ, تەۋىپ ءولتىرىپ تاستاسا قايتەمىز دەيدى ءالي. سەنىڭ بالاڭ كۇيشى ەمەس پە, سول كۇي تارتسىن. كۇي تارتىپ وتىرىپ تەلۋگە بولادى دەيدى جورگەكباي. سودان ءالي, ارقاعا قىدىرىپ بارىپ, قايتىپ كەلىپ دەمالىپ جاتقان سۇگىردى وياتىپ الىپ, جەتىم ق ۇلىندى جەتەكتەپ كورشى اۋىلعا بارادى. جورگەكباي ولگەن ق ۇلىننىڭ تەرىسىنە ءشوپ تىعىپ ت ۇلىپ جاسايدى. سودان سوڭ بيەنىڭ كوزىن تاڭىپ, قۇلاعىن عانا دومبىرانى ەستيتىندەي قىلىپ شوشايتىپ شىعارىپ قويادى. سۇگىرگە بەلگى بەرەدى. سۇكەڭ كۇيدى قوزعايدى عوي. ءبىرازدان سوڭ ق ۇلىنىنىڭ ت ۇلىبىن يىسكەپ, ساي-سۇيەكتى سىرقىراتقان كۇيدى تىڭداعان بيەنىڭ كوز جاسى شىلقىلداپ, كوزىن تاڭعان شۇبەرەكتىڭ سىرتىنا شىعىپ كەتىپتى. وسى كەزدى اڭدىپ تۇرعان جورگەكباي جەتىم ق ۇلىندى تەلي قويادى. ارتىنشا ق ۇلىنىنىڭ ت ۇلىبىن الىپ تاستاپ, كوزىندەگى شۇبەرەكتى شەشكەننەن كەيىن دە بيە جىلاپ تۇرا بەرىپتى. تاس بولىپ قالعان ەمشەگى ءجىبىپ, ءسۇت بۇلاق بولىپ اعىپتى. كەيىننەن سول ق ۇلىن اۋزىمەن قۇس تىستەيتىن جۇيرىك بولىپتى, بايگەنىڭ الدىن بەرمەپتى.
– ءبىز تىڭداپ جۇرگەن «تەلقوڭىر» سول تەلۋ كەزىندە تارتىلعان كۇي عوي؟ – دەدىم مەن.
– جوق, – دەدى اسەكەڭ. – ول سۇڭقىلداعان سۇمدىق كۇي ەكەن. شامامەن جارتى ساعاتتاي ۋاقىت تارتىلاتىن ۇزاق, كۇردەلى كۇي دەيدى بىلەتىندەر. ەشكىم ۇيرەنە الماپتى. ول كۇي سۇكەڭنىڭ وزىمەن بىرگە و دۇنيەگە كەتتى. مىنا ءبىز تىڭداپ ءجۇرگەن «تەلقوڭىر» سونىڭ بولماشى ءبىر ءۇزىندىسى عانا ەكەن. جانىندا ءجۇرگەندەر ايتەۋىر شالىپ قالعان عوي.
كەشكى شايعا وتىردىق.
– مەن ساعان ەندى ءبىر اڭگىمە ايتايىن, – دەدى اسەكەڭ كۇرەڭ قويۋ شايدى ادەتىنشە باپتاپ ءىشىپ وتىرىپ, – ەرتەدە جازۋشىلار ءبىر-بىرىنە وسىنداي قىزعىلىقتى سيۋجەتتەردى سىيعا تارتادى ەكەن. مەن دە وعان سىيعا تارتايىن. جازارسىڭ – جازباسسىڭ. ارىڭ مەن ۇياتىڭا سال. مەن ەندى مۇنى جازىپ ۇلگەرمەيمىن.
اسەكەڭ قورقورىن تۇتاتىپ از وتىرىپ ءسوزىن ساباقتاعان.
– تاكەن كلاسسيك ەدى عوي. قانشاما نارسەنى جازا الماي كەتتى. «تەلقوڭىردى» جاريالاعاندا قۇتتىقتاعانىم ەسىمدە. سوندا, بۇل روماننىڭ جوباسى ەدى دەگەن. بىلاي, مىنە. جىلقىنىڭ تاعدىرى جايىندا ديلوگيا, يا تريلوگيا جازباق بولعان. «اقبوز ات» سول تريلوگيانىڭ ەكىنشى كىتابى بولسا, «تەلقوڭىر» – ءبىرىنشى كىتابى بولۋ كەرەك ەكەن.
شىداي الماي كەتىپ ساۋال تاستادىم.
– ال ءۇشىنشى كىتابى نە جايىندا؟
– قازىر ايتامىن, – دەدى اسەكەڭ ءسونىپ قالعان قورقورىن تۇتاتىپ جاتىپ, – مىنە, قارا. اڭگىمەنىڭ باس-اياعىن جيناقتايىق. قوڭىر ق ۇلىن جەتىم قالدى, بوتەن بيەگە تەلىندى. تەلقوڭىر اتاندى. مۇنى ءبىر رومان دەپ ال. سودان سوڭ تەلقوڭىر بوز شىقتى. اقبوزاتقا اينالدى. بۇل – جازىلعان رومان. وقىدىڭ, وقيعاسىن بىلەسىڭ. اقبوزاتتىڭ ولىمىمەن اياقتالادى عوي. ايتا كەتەيىن, تەلقوڭىر قازاقتا سيرەك, «پىراق» دەپ اتالاتىن تۇقىم. باسقا جىلقىعا قاراعاندا تورەدەي. ەندى تۇقىمى ۇزىلگەندەي ەدى. تاكەن جازىپ ۇلگەرمەگەن ءۇشىنشى رومانىنىڭ وقيعاسىن ماعان اۋىزشا ايتىپ بەرگەن. ءبىر تەكتى قازاق سىبىردە ايداۋدا ءجۇرىپ پىراقتىڭ بىرەۋىن سول جەردەن كورەدى. ءوز كوزىنە سەنبەي ارى-بەرى تەكتەپ شىعادى. انىق ءوزى. تەك قارا جۇمىسقا جەگىلگەن, كۇتىم كورمەي لاقسا بولىپ كەتكەن. اقىرىندا ستالين ولگەننەن كەيىنگى امنيستيا كەزىندە بولسا كەرەك, جاڭاعى قازاق اباقتىدان بوساپ شىعادى. قايتارىندا اربادا جۇرگەن اتتى سۇرايدى. لاگەردىڭ باستىعى بۇل كارى تۇعىردى قايتەيىن دەپ ەدىڭ دەپ كۇلەدى دە بەرە سالادى. مىنە, كەيىپكەر وسى اتتى كەي جەردە جەتەلەپ, كەيدە پويىزعا وتىرىپ, يتشىلەپ ايتەۋىر ەلگە جەتەدى. پىراقتىڭ ءالى ءبىر رەت بولسا دا بايتالعا شابا الاتىن قاۋقارىن تەكسەرىپ بىلگەن. ەلگە كەلىپ, ءبىر تەكتى بايتالعا قوسادى. وسىلايشا, بيە العاش ق ۇلىنداعاندا, الگى ادام بەتپاققا, ەلسىزگە شىعىپ, ايقايلاپ جىلايدى. قۋانعانىنان. وكىنىشكە وراي بۇل تريلوگيانىڭ ورنى بوس قالدى. ءبىر رومان, ءبىر اڭگىمە. بارى وسى. تاكەننىڭ بۇل اياقتالماي قالعان شىعارماسى تەكتى جىلقى جايىندا بولعانىمەن, نەگىزگى وبەكتىسى – ادام. تاكەن مال دەپ, ادام دەپ بولمەي, جالپى تەك تۋرالى, تەكتىلىك تۋرالى جازعان. تەكتى ەلدىڭ مالى دا تەكتى بولادى. 32-ءشى جىلى كامپەسكەنى بىرنەشە اي بۇرىن سەزىپ, ءوسىپ-ونگەن ولكەسىنەن ماڭگىگە كەتەتىنىن ادامداردان بۇرىن بولجاعان قازاقتىڭ ءتورت ت ۇلىك مالى, جايىلماي دالادا تەربەلىپ جىلاپ تۇرعانىن اۋىلدىڭ قاريالارى ايتاتىن...
سۇگىردىڭ ەڭ ايتۋلى كۇيلەرىنىڭ ءبىرى «قاراتاۋ شەرتپەسى» جايىنداعى قىزعىلىقتى, تىڭ اڭگىمەنى دە اسەكەڭنەن ەستىپ ەدىم. 1975 جىلدىڭ كۇزىندە تولەگەن مومبەكوۆ وسى اسەكەڭنىڭ ۇيىندە قوناق بولادى. پەتەربۋرگ اقسۇيەكتەرىنىڭ سالوندارىن ەلەستەتەتىن بۇل ايتۋلى جيىنعا زەينوللا سەرىكقاليەۆ, توكەن يبراگيموۆ, سەيفوللا وسپانوۆ سىندى اعالارىمىز قاتىسادى. وسى جيىندا تولەگەن اقساقالدىڭ ايتقان اڭگىمەسى.
سۇگىر, اۋىلعا كونتسەرت كەلگەندە, ءوزىنىڭ ءبىر شاعىن تەكەمەتى بولىپتى, سونى قولتىعىنا قىسىپ كەلىپ, ەڭ الدىڭعى قاتارعا توسەپ وتىرادى ەكەن. بىردە اۋىلعا عاريفوللا قۇرمانعاليەۆ گاسترولمەن كەلەدى. عارەكەڭنىڭ ءوزى جەكە ءبىر ءبولىمدى ورىنداپ قانشاما ءان ايتادى ەكەن. سۇگىر تاپجىلماي وتىرىپ تىڭدايدى. ءبىر كەزدە ءانشى ايگىلى «ۇلكەن ايدايدى» ورىندايدى. سوندا كونتسەرتتىڭ باسىنان ءۇنسىز وتىرعان سۇگىر «وي, بارەكەلدى!» دەپ ورنىنان تۇرادى. بىراق ءانشىنىڭ قولىن الۋعا ەمەس. تەكەمەتىن بۇكتەپ الىپ توپتى تاستاپ جۇرە بەرەدى. ەلدىڭ ەركەسى, حالىقتىڭ ىقىلاس-پەيىلىنە شومىلىپ جۇرگەن عارەكەڭ اۋىل اعاسىنىڭ توسىن مىنەزىنەن تىكسىنىپ قالادى, بىراق ەشتەڭە دەمەيدى. بىرنەشە كۇننەن كەيىن سۇگىردىڭ ەكى شاكىرتى نۇرتاي مەن ابدىحالىق ۇستازدارىنىڭ ۇيىنە كەزەكتى دارىسكە بارادى. كەش باتىپ, سۇگىر دومبىراسىن قولىنا الاتىن كەز. اشىق تۇرعان ەسىكتەن ءبىر تامىلجىعان كۇي ەستىلىپ جاتىر. ەكى شاكىرت جاڭا ورنەكتى تاماشالاپ, دەمدەرىن ىشتەرىنە تارتىپ تۇرىپ قالادى. ازدان سوڭ سۇگىر, ەكەۋىن ىشكە شاقىرادى. بۇل نە كۇي دەگەندە, وتكەندە اناۋ عاريفوللا ايتقان اننەن وياندى بۇل كۇي دەپتى سۇكەڭ. مىنەكي, مۇحيتتىڭ انىنەن الىنعان ءبىر عانا مۋزىكالىق فرازا, سۇگىردىڭ قيالىنان جەتىلىپ, قازاقتىڭ ساز ونەرىنىڭ داڭقىن اسىرعان كۇيگە اينالىپتى.
قازاق كۇيىنىڭ اڭگىمەشىلدىك قاسيەتىن جوعارىدا ايتتىق. سۇگىردىڭ اتالمىش كۇيىندەگى قات-قابات تارتىس الاشتىڭ قيلى تاريحي تاعدىرىن بەينەلەيدى. دومبىرا, «قازاقتىڭ باسىنا نە كەلىپ, نە كەتپەدى» دەپ القىنا سويلەپ تۇرعانداي.
بۇل كۇيدىڭ شىعۋ تاريحىنا قاتىسى بولۋى مۇمكىن ەندى ءبىر دەرەكتى كولباي ادىربەك ۇلىنىڭ «تۇركىستان» گازەتىندە جاريالانعان «بۇدان ءجۇز جىل بۇرىندا» دەپ اتالاتىن ماقالاسىنان ۇشىراستىردىق.
1902 جىلى قازاقتىڭ بەلگىلى ءدىني قايراتكەرى ءبولتاي سوپى قاجىمۇرات ۇلى ءوزىنىڭ بالاسى قويتاس موللانىڭ تاشكەنت مەدرەسەسىن (شاماسى «كوكىلتاش») اياقتاپ ەلگە ورالعان قۇرمەتىنە الاشتىڭ ءبىر توپ يگى جاقسىلارىن ازىرەتى تۇركىستانعا جينايدى. بۇل جيىنعا 13 قادىرمەندى اقساقال, 39 قاجى-مولدا, 11 بي, 9 بولىس, 4 باقسى, 40 سال-سەرى قاتىسقان ەكەن. بۇلاردىڭ ىشىندە ارقادان كەلگەن باۋبەك باقسى, اقمەشىتتەن كەلگەن اقبالا كۇيشى مەن تۇرماعامبەت شايىر, بوكەي ورداسىنان ءانشى مۇحيت مەرالى ۇلى مەن داۋلەتكەرەيدىڭ شاكىرتى كۇيشى الىكەي, جەتىسۋدان جامبىل اقىن جانە قاراتاۋدان كۇيشى سۇگىر بار. بۇل قازاقستان جەرىندە حريستيان ميسسيونەرلەرىنىڭ جۇگەنسىزدىككە بارىپ, حالىقتى ايسانىڭ دىنىنە كۇشتەپ كىرگىزە باستاعان كەز. تۇركىستانداعى اتالمىش جيىننىڭ باستى ماقساتى, مولدانىڭ وقۋ ءبىتىرىپ كەلگەنىن تويلاۋ ەمەس, حريستيان ميسسيونەرلىگىنە قارسى قوزعالىس ۇيىمداستىرۋ ەكەن. كەلەلى ءماجىلىستىڭ ارا-اراسىندا قازاقتىڭ ايتۋلى ونەرپازدارىنىڭ ونەر كورسەتكەنى انىق. مۇحيتتىڭ «ۇلكەن ايدايىن» سۇگىر وسى جەردە, ءانشىنىڭ ءوز اۋزىنان ەستۋى ابدەن مۇمكىن عوي...
...قوبىزشى سارسەنعالي جۇزباەۆ ماعان بىردە ايتىپ ەدى, سۇگىر «قاراتاۋ شەرتپەسىن» عاريفوللا قۇرمانعاليەۆ سوزاققا كەلىپ-كەتەردەن بۇرىن تارتىپ ءجۇرىپتى, اقساقالدار سولاي كۋالاندىراتىن دەپ.
كىم بىلەدى. بىراق قالاي بولعاندا دا مۇحيتتىڭ ءانى مەن سۇگىردىڭ كۇيى ءبىر عانا مۋزىكالىق ارحەتيپتەن ورىستەپ تۇر. ارحەتيپ ەشكىمنىڭ مەنشىگى ەمەس. ول ۇلتتىڭ رۋحاني الەمىندە تۇرعان ورتاق قازىنا. سول سەبەپتى بۇل جەردە ءبىز, ءبىر اۋەننەن بىرەۋى ۇلى ءان, بىرەۋى ۇلى كۇي شىعارعان ءانشى مەن دومبىراشىنىڭ بيىك تالانتىنا تەك باس ءيۋىمىز كەرەك.
سۇگىردىڭ قىزى ۇلبالا ءوزىنىڭ ەستەلىگىندە بىلاي دەيدى: ...اكەي وڭاشادا راديوعا قۇلاق ءتۇرىپ, مۋزىكا تىڭداۋدى ۇناتاتىن. مۇندايدا تەك قازاقتىڭ ءان-كۇيى عانا ەمەس, باسقا ەلدەردىڭ دە مۋزىكاسىن كادۋىلگىدەي ۇيىپ تىڭدايتىن. ءالى ەسىمدە, ءبىر كۇنى ەۋروپا حالىقتارىنىڭ اسپاپتىق مۋزىكاسىنان كونتسەرت بەرىلدى. اكەي ادەتتەگىدەي, تاپجىلماي وتىرىپ تىڭدادى. سودان كونتسەرت بىتكەن كەزدە ءبىرتۇرلى قۋناقى كوڭىلمەن «جاقسى ەكەن» دەدى. سونسوڭ بىزگە قاراپ, «قىزىق-قىزىق قايىرىمدارى بار ەكەن. قايسىبىرى ءبىزدىڭ «قوسباسارعا» كەلىڭكىرەي مە, قالاي ءوزى؟ ءاي, ءتايىرى-اي, بىراق كۇيدەي قايدان بولسىن. كۇيدىڭ ءتۇبى تەرەڭ عوي. بۇلار ءبىر ءتۇرلى, بەتىنەن قالقىپ, بەرىدەن قايتاتىن سياقتى. ىشكە تۇسپەيدى ەكەن. شاماسى, دالالى جەردىڭ ادامدارى ەمەس-اۋ!» دەپ, سول جەردە العان اسەرىن ءبىراز ءسوز ەتتى.
ءبىزدىڭ ويىمىزشا سۇگىر بۇل جەردە ورىس كومپوزيتورى الەكساندر ءبوروديننىڭ «كنياز يگور» وپەراسىن ايتىپ وتىر. سەبەبى, تۋرا وسىنداي پىكىردى ورىستىڭ ءبىر وپەرا سىنشىسى ايتقان. بىراق, ول تاتتىمبەتتىڭ «قوسباسار» كۇيىندە ورىس وپەراسىنداعى ءبىر ەلەمەنتتەر كەزدەسەدى دەگەن. «كنياز يگوردىڭ» تۇساۋكەسەرى 1890 جىلدىڭ 23 قازانى كۇنى وتكەن. بۇل كەزدە تاتتىمبەتتىڭ جانى ءجانناتتا سايالاپ جاتقان. ارينە, تاتتىمبەت, الەكساندر پاتشانىڭ تاققا وتىرۋ راسىمىنە بارعان, ول جەردە يمپەريانىڭ ءار تۇكپىرىنەن كەلگەن بۇراتانا حالىقتاردىڭ وكىلدەرىنە نەشە ءتۇرلى ونەر كورسەتىلگەن. سونىڭ ىشىندە وپەرالار دا بار. تاتتىمبەت سول جەردە ورىس, يا ەۋروپا كومپوزيتورلارىنىڭ شىعارمالارىنان العان اسەرىن كەيىن كۇيگە ەنگىزدى دەپ مويىنداعان كۇننىڭ وزىندە, ۇلى كۇيشى ءوز ولىمىنەن كەيىن جازىلاتىن وپەرانىڭ اۋەنىن ەش پايدالانا الماسى حاق. سونداي-اق, ول كەزدەگى بايلانىس-كوممۋنيكاتسيانىڭ ناشارلىعىنان ا.بورودين دە قازاقتىڭ قيان دالاسىنداعى ءالدەبىر دومبىراشىنىڭ كۇيىن ەستىپ, ءوز شىعارماسىنا پايدالانا الماسى دا حاق. بۇل «مۋزىكاداعى كەزدەيسوق سايكەستىك» («سلۋچاينىە سوۆپادەنيا») دەپ اتالاتىن قۇبىلىس. ياعني, ەشكىم ەشكىمنەن ەشتەڭە العان جوق. كەمەڭگەر سۇگىر ورىس وپەراسىنىڭ تابيعاتىنان قازاق اۋەنىن ءوزىنىڭ زاڭعار تالعامىمەن قورىتىپ شىعارعان.
بۇنىڭ ءبارىن نەگە ايتىپ وتىرمىن؟ بىردە اسقار اعا بىلاي دەگەن ەدى: «مەنىڭ ويىمشا, سۇگىر راديودان چايكوۆسكيدىڭ «اققۋ كولىن», سونداي-اق, شتراۋستىڭ پاتشا سارايلارىنداعى سالتاناتتارعا ارناپ جازعان ۆالستەرىن, تاعى باسقا وسى تاقىلەتتەس شىعارمالاردى كوپ تىڭداعان. گەنەرال اسقاروۆ تارتاتىن «اققۋ» كۇيىنەن ەۋروپالىق ساۋاتتىڭ ءيىسى تۋرا اڭقىپ تۇر».
قۇرمەتتى وقىرمان, اسقار سۇلەيمەنوۆتىڭ بۇل پىكىرى مۋزىكادان ەشقانداي حابارى جوق ادام ءۇشىن عانا توسىن بولىپ كورىنۋى مۇمكىن. ال, جاسىندا قازاقتىڭ كۇيىن كوپ تىڭداعان, سونىمەن قاتار ەۋروپانىڭ اسپاپتىق مۋزىكاسىنا سۋسىنداپ وسكەن ادام كەمەڭگەر جايلى كەمەڭگەردىڭ ايتقان بۇل پىكىرىن بىردەن تۇسىنەدى.
شىنىندا دا سولاي. تىڭداڭىز. تىمىق اۋا, تۇنىق سۋ. سول كولدىڭ بەتىن ءبىر شىمىر ەتكىزبەي قالقىپ جۇزگەن اققۋ. جىلجىپ كەلە جاتقانىمەن, جىلجىماي ورنىندا تۇرعانداي اسەر قالدىرادى. دىبىسپەن مۇنداي سۋرەت سالۋ قاس شەبەردىڭ عانا قولىنان كەلەدى. بۇل جەردە ءبىز سۇگىر باتىستىڭ مۋزىكاسىنا جالاڭ ەلىكتەدى, وپەرانىڭ, ۆالستەردىڭ ءبىر ەلەمەنتتەرىن تىكەلەي الدى دەپ وتىرعان جوقپىز. بۇل جەردە كۇيشى جاڭا ەموتسيانى, سۇلۋلىقتى جاڭاشا پايىمداۋ داعدىسىن ۇيرەنگەن. ول از دەسەڭىز ايتايىق, سۇگىردىڭ اتالعان كۇيى, سەزىم رەڭكى تۇرعىسىنان ۆرۋبەلدىڭ «اققۋ حانشا» («تسارەۆنا لەبەد») اتتى سۋرەتىن ەلەستەتەدى. بايقاساڭىز, سول كەزدەگى رەسمي قازاق-سوۆەت كومپوزيتورلىعىمەن قاتار, قيانداعى سوزاقتا, باتىستىڭ مۋزىكالىق مادەنيەتىن پايىمداپ يگەرۋدىڭ باسقا مەكتەبى جانە الدەقايدا دارىندى, مادەنيەتتى مەكتەبى قالىپتاسا باستاعان.
ەندىگى رەتتە, سۇگىردىڭ ەكى كۇيىن ەرەكشە اتاپ وتپەكپىز. ولار – «ىڭعاي توكپە» مەن «جولاۋشىنىڭ جولدى قوڭىرى». بۇل ەكى جاۋھاردى سۇگىر مارقا جاسىندا ەمەس – قارتايعان شاعىندا, ءتىپتى ءولىمنىڭ شەگىنە بارعاندا سومداپ شىعارعانى بايقالادى. سەبەبى, بۇل كۇيلەردە باياعى جاستىق شاقتىڭ الاۋى مەن كەمەل شاقتىڭ تەگەۋرىنى جوق. تەك اقيرەتتىك فيلوسوفيا عانا بار.
سونداي-اق اتالعان شىعارمادان ىقىلاستىڭ ۇلى كۇيى «ەردەننىڭ» زور اسەرى سەزىلەدى. كونە, تىلسىم ىلىمدەردە ءاربىر ءناسىلدىڭ, ءاربىر قابيلانىڭ توبەسىندە ونىڭ وزىنە عانا ءتان رۋحاني بۇلتتىڭ بولاتىندىعى ايتىلادى. ونەردە بەلگىلى ءبىر ەموتسيانى مىندەتتى تۇردە بىرەۋدىڭ اشۋى, «جاڭالىق» الىپ كەلۋى شارت ەمەس. رۋحاني بۇلت ورتاق, سول سەبەپتى ول جەردەگى جاڭا كوڭىل كۇيدى اركىم ءار جەردە وتىرىپ وزىنشە الا بەرەدى. سول سەبەپتى, ءومىر سۇرگەن ۋاقىتى شامامەن ءبىر بولعانىمەن, اۋىلدارىنىڭ اراسى ايشىلىق جەر ىقىلاس, سۇگىر, ماعجان ۇشەۋىنىڭ شىعارمالارىنداعى كوڭىل-كۇي ءبىر جەردەن تابىلىپ وتىر.
«جولاۋشىنىڭ جولدى قوڭىرى» كۇيىنە قاتىستى تولەگەن اعانىڭ شەشەسى زەينەپ اجەمىزدىڭ ايتقان ءبىر اڭگىمەسى ەسىمىزگە ورالادى.
– سۇگىر اعام توسەك تارتىپ, قايتىس بولايىن دەپ جاتقاندا دوس-جاران كوڭىلىن سۇراي كەلدى. سوندا اعامىز جاتىپ-جاتىپ «امان بولىڭدار, باقۇل بولىڭدار, قاراقتارىم. مەن ءوز ەلىمە كەتەيىن دەپ جاتىرمىن» دەپ ەدى جارىقتىق.
...سۇگىر وسىلاي دەپتى. ول قازاقتىڭ كەۋدەسى بيىك كەزىندە تۋسا كەرەك ەدى, كەت بۇعا سياقتى, حاننىڭ وڭ تىزەسىن باسقان اقىلشى ءۋازىرى بولىپ وتىرسا كەرەك ەدى. الايدا, جازمىش وسىلاي بولدى. تۋىسىندا قاپى جوق, تەك بوتەن ۋاقىتتا دۇنيەگە كەلدى. جانە ءوز عاسىرىن تابا الماي, باسقا زاماندا اداسۋمەن وتكەن ءومىرىن ونىڭ وزىنەن ارتىق ەشكىم دە جىرلاي المادى.
سۇگىردىڭ شىعارماشىلىعىندا, ونىڭ كۇيلەرىنىڭ اۆتورلىعىندا بىرقاتار داۋلى ماسەلەلەر بار. ونىڭ سەبەبى مىنادا. كۇيشى كوپپەن بىرگە جاڭا زاماننىڭ ورناعانىنا سەنگەن. الايدا كوپ ۇزاماي جاڭا وكىمەتتىڭ, جاڭا ءتارتىپتىڭ نە ەكەنىن ءتۇسىنىپ جەرىپ شىققان. بولشەۆيكتەردىڭ سيقىنان جيىركەنگەن, ولاردىڭ ەشتەڭەدەن تايىنبايتىنىنان شوشىعان. وسىلايشا ۇلى كۇيشى ءوز وزىنەن تۇيىقتالىپ كەتكەن. جيىن-تويعا كوپ بارمايتىن بولعان, كەسىرىم ءتيىپ كەتەدى دەپ ازاماتتارمەن دە كوپ ارالاسپاعان.
داڭقتى ۇلى عاسىرلار, وزعان زاماننىڭ زاڭعار تۇلعالارى جايلى اڭگىمە بىلاي تۇرسىن, ءتىپتى ءوزىنىڭ بويىنداعى ونەردىڭ كىلتيپاندارىن, كۇيلەرىنىڭ شىعۋ تاريحىن ەشكىمگە ايتپايتىن بولعان. 1936 جىلى سۇگىرگە رايكومنىڭ ادامدارى كەلىپ, سۇكە, الماتىدا ءانشى-كۇيشى, جىرشىلاردى جيناپ جاتىر. ماسكەۋدە قازاق ونەرىنىڭ دەكادا-ونكۇندىگى بولادى. ءبىز سەنى ۇيعارىپ وتىرمىز, ماسكەۋگە باراسىڭ, ءستاليننىڭ الدىندا ونەر كورسەتەسىڭ, دەيدى. سوندا سۇگىر: «ستالين مەنى قايتەدى, ونىڭ مەنى تىڭداعاننان باسقا جۇمىسى جوق دەيسىڭ بە» دەپ قوناقتارىن شىعارىپ سالادى.
رايكومنىڭ ادامدارى سۇگىردى قىرسىق دەپ كەتەدى. ال بىلە بىلگەن ادامعا بۇل ۇلكەن مىنەز. ءتىپتى تاۋەكەل.
سۇگىردىڭ توڭىرەگىندەگى ەلدىڭ اعايىنشىلدىعىنا راحمەت. سول جەردە ءبىر ادام جوعارى جاققا ءبىر ارىزدى دومالاتىپ جىبەرسە, نە بولاتىنى بەلگىلى عوي.
1947 جىلى سۇگىر الماتىعا ەكىنشى رەت شاقىرىلادى. ول بۇل جولى دا بارماي قالادى. ىزدەپ كەلگەن ءبىردى-ەكىلى فولكلورشى عالىمدارعا ماندىتىپ ەشتەڭە ايتپايدى. وسىلايشا سۇگىر ونەرىنىڭ توڭىرەگىندە نەشە ءتۇرلى الىپقاشپا اڭگىمەلەر پايدا بولادى. كەيبىر كۇيلەرىنىڭ اۆتورلىعىنا قاتىستى نەشە ءتۇرلى داۋ-داماي تۋادى. كورىپ وتىرعانىمىزداي, ونەرناماسىنىڭ ماڭايىندا وسىنداي احۋالدىڭ ورناۋىنا بەلگىلى دارەجەدە كۇيشىنىڭ ءوزى كىنالى. ستالين ءولىپ, سۇمدىق رەپرەسسيالار توقتاپ, «جىلىمىق» زامان كەلگەندە, كىلكىلدەپ تۇرعان قارا سابانى اقتارۋعا, اڭگىمەنىڭ تيەگىن اعىتۋعا بولاتىن ەدى عوي. وكىنىشكە وراي, ولاي بولماعان. الايدا سۇگىردىڭ ارتىندا قالعان وسى قازىنانىڭ ءوزى ءبىر ۇلت ءۇشىن جەتىلىپ ارتىلعانداي. ەڭ باستىسى, قولىمىزدا ونىڭ باعا جەتپەس اسىل مۇراسى – كۇيلەرى بار ەمەس پە. ويىمىزشا, ەگەمەن ەلدىڭ جاڭا عىلىمى كۇيشى ونەرىن زەرتتەۋدەگى كەتكەن ولقىلىقتاردى كوپ ۇزاماي تۇزەتىپ, ءبىر ىزگە سالادى. ال ءبىز ءوز تاراپىمىزدان, كەي جەردە ازعانتاي دەرەككە سۇيەنىپ, كەي جەردە ساز ونەرى جايىنداعى ءوز پايىمىمىزدى تياناق ەتىپ, ۇلى كۇيشى جايىنداعى بىلگەنىمىزدى ورتاعا سالدىق. ارتىق-كەمى بولسا, بىلەتىن ادامدار تۇزەتە جاتار.
تالاسبەك اسەمقۇلوۆ.