2015 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ كۇشىنە ەنەتىن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق تۋرالى شارتقا وسى مامىر ايىنىڭ اياعىندا استانادا قول قويىلادى دەپ كۇتىلۋدە. قازىرگى جاھاندانۋ زامانى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ وسىدان 20 جىل بۇرىن كوتەرگەن يدەياسىنىڭ دۇرىستىعىن, ونىڭ ومىرشەڭدىگىن ايعاقتاپ بەرىپ وتىر.
ءبىز قازاقستان رەسپۋبليكاسى سىرتقى ىستەر مينيسترىنىڭ ورىنباسارى سامات ورداباەۆپەن بۇگىندە اقيقاتقا اينالا باستاعان ەكونوميكالىق وداقتىڭ قىزمەتى, جالپى ونىڭ ەلدەرىمىزگە نە بەرەتىنى تۋرالى اڭگىمەلەسكەن ەدىك.
– قازاقستان رەسپۋبليكاسى ەۋرازيالىق ينتەگراتسيانىڭ نەگىزگى باستاماشىلارىنىڭ ءبىرى بولىپ وتىر. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرۋدىڭ قاجەتتىلىگى تۋرالى يدەيانى العاش رەت 1994 جىلى م.ۆ.لومونوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى اكادەميالىق اۋديتورياسىنىڭ الدىندا ءسوز سويلەگەن كەزىندە ەلىمىز پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆ ايتقان بولاتىن. سودان بەرى بۇل يدەيا ءوزىنىڭ ءومىرشەڭدىگىن جويماعانى ءوز الدىنا, ناقتى ءىس جۇزىنە اسىرىلعالى وتىر. بۇعان ءوز تاراپىڭىزدان نە الىپ-قوسار ەدىڭىز؟
– قازاقستان باسشىسى تمد قۇرىلعاننان كەيىن ەكى جىل ىشىندە تىعىرىققا تىرەلگەن كوپجاقتى ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەردى سول تىعىرىقتان شىعارۋ تۋرالى ناقتى ۇسىنىسىن تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعىنىڭ زيالى قاۋىم وكىلدەرىنە ممۋ-دە ءسويلەگەن سوزىندە تىكەلەي جەتكىزدى. ن.ءا.نازارباەۆ «تمد ۋاقىتتىڭ وبەكتيۆتى تالاپتارىنا جاۋاپ بەرمەيدى جانە قاتىسۋشى ەلدەر حالىقتارى سونشالىقتى قاتتى قاجەتسىنەتىن ينتەگراتسيانى قامتاماسىز ەتپەيدى. سوندىقتان اناعۇرلىم ايقىن ۇستانىمدا ارەكەت ەتەتىن جاڭا مەملەكەتارالىق بىرلەستىك قۇرۋ قاجەتتىلىگى تۋىندادى», دەپ اشىق مالىمدەدى.
مادەنيەت جانە وركەنيەت فاكتورلارىنىڭ ماڭىزىن مويىنداي وتىرىپ, ءبىزدىڭ ەلباسى ينتەگراتسيانى, ەڭ الدىمەن, ەكونوميكالىق پراگماتيزم نەگىزىندە قۇرۋدى ۇسىندى. «ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەردىڭ نەگىزگى قوزعاۋشىسى دەرەكسىز گەوساياسي يدەيالار مەن ۇراندار ەمەس, ەكونوميكالىق ءمۇددە بولىپ تابىلادى», دەدى قازاقستان باسشىسى. بۇل باستاما تمد كەڭىستىگىندەگى ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەرگە دەم بەرۋشى رەتىندە تانىلدى. 20 جىل بويى ول كەزەڭ-كەزەڭمەن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق قوعامداستىق, كەدەن وداعى, بەلارۋس, قازاقستان جانە رەسەيدىڭ ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىگى, ت.ب. وسى سياقتى بىرقاتار تابىستى حالىقارالىق قۇرىلىمدار قالىپتاستىرۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلدى.
ەكونوميكالىق ينتەگراتسيانىڭ العاشقى ساتىسى ەركىن ساۋدا ايماعىن قۇرۋ بولىپ تابىلادى. ونى تمد شەڭبەرىندە كوپجاقتى حالىقارالىق قۇجات نەگىزىندە قۇرۋ ءۇشىن ەكى ونجىلدىق قاجەت بولدى. تەك 2011 جىلى دوستاستىقتىڭ سەگىز ەلى ءتيىستى كەلىسىمگە قول جەتكىزدى.
ەكونوميكالىق ينتەگراتسيانىڭ ەكىنشى كەزەڭى كەدەن وداعىن قۇرۋمەن بايلانىستى بولىپ وتىر. وسى باعىتتاعى جۇمىستىڭ باستالۋى تۋرالى شەشىم 2006 جىلى ەۋرازەق-قا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ بەيرەسمي سامميتىندە قابىلداندى. ەۋرازەق-قا مۇشە ءۇش مەملەكەتتىڭ – بەلارۋس رەسپۋبليكاسى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى جانە رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ كەدەن وداعى 2010 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ جۇمىس جاساۋدا. 2010 جىلعى 6 شىلدەدە كەدەن وداعىنىڭ كەدەن كودەكسى كۇشىنە ەندى. 2011 جىلعى 1 شىلدەدەن ءۇش مەملەكەت شەڭبەرىندە ىشكى كەدەن شەكارالارى الىندى.
كەدەن وداعىنا مۇشە مەملەكەتتەر تىعىز قىزمەت ەتە باستادى, ءوزارا تاۋار اينالىمى ايتارلىقتاي ءوستى, ەكونوميكا دامۋىنىڭ تيىمدىلىك كورسەتكىشتەرى ارتتى.
– ءيا, الەمدىك ەكونوميكا مەن الەمدىك شارۋاشىلىق ءوسۋ قارقىنىنىڭ جالپىعا ورتاق باسەڭدەۋىنە قاراماستان, 2013 جىلى «ۇشتىك» شەڭبەرىندە تاۋار اينالىمى ارتىپ, 64,1 ملرد. اقش دوللارىن قۇراعان. بۇعان نەنىڭ ەسەبىنەن قول جەتۋدە؟ ماسەلەنىڭ وسى جاعىن ءسال اشىپ ايتىپ كەتسەڭىز.
– بۇل جەردە ءوزارا ساۋدانىڭ قۇرىلىمى وزگەرىسكە ءتۇسىپ وتىر. ەكسپورتتىق-يمپورتتىق وپەراتسيالارداعى شيكىزات رەسۋرستارىنىڭ ۇلەسى ازايا باستادى. بۇل وزگەرىس تەحنولوگيالىق ونىمدەردىڭ ارتۋى جانە جوعارى قوسىلعان قۇن سالىعى تاۋارلارى ەسەبىنەن مۇمكىن بولدى.
ءبىرتۇتاس كەدەن اۋماعىنىڭ قىزمەتى ءوزىنىڭ شەڭبەرىندە تاريفتىك جانە تاريفتىك ەمەس كەدەرگىلەرى جوق ءبىرتۇتاس تاۋارلار نارىعىن قۇردى. قازاقستاندىق وندىرۋشىلەر ءۇشىن وتكىزۋ نارىعىنىڭ شەكارالارى كەڭەيدى. بىرلەسكەن وندىرىستەر مەن كووپەراتسيالاردىڭ قۇرىلۋى جاڭا جۇمىس ورىندارىنىڭ اشىلۋىن جانداندىرىپ, حالىق ءۇشىن ءونىم تۇرلەرىن كوبەيتتى.
بيزنەس جۇرگىزۋ جاعدايى ايتارلىقتاي جاقسارۋدا. دۇنيەجۇزىلىك بانك توبىنىڭ ەسەپتەگەن بيزنەس ءجۇرگىزۋ جاعدايىنىڭ رەيتينگى بارلىق كو-عا مۇشە ەلدەر ءۇشىن جوعارىلادى.
2012 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ بەلارۋس رەسپۋبليكاسى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن رەسەي فەدەراتسياسى ينتەگراتسيانىڭ جاڭا, ءۇشىنشى كەزەڭى – ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىككە (بەك) قادام باستى. كەدەن وداعىنا مۇشە مەملەكەتتەر 2010 جىلى بەك-ءتى قالىپتاستىرۋعا نەگىزدەلگەن 17 حالىقارالىق كەلىسىمدەردى جاساپ شىعاردى جانە قابىلدادى. ولاردىڭ بارلىعى 2012 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ كۇشىنە ەندى.
شەڭبەرىندە تاۋار, قىزمەت, كاپيتال جانە جۇمىس كۇشىنىڭ اۋىسۋ ەركىندىگى قامتاماسىز ەتىلەتىن ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىكتىڭ الەۋەتى ماڭىزدى.
بەك-ءتى قۇرۋ قازاقستاندىق بيزنەس ءۇشىن ترانزاكتسيالىق شىعىنداردى ازايتۋعا قوسىمشا ءمۇمكىندىكتەر بەردى جانە تيىسىنشە, دامىتۋعا جۇمسالۋى ىقتيمال اينالىم قارجىسىنىڭ پايدا بولۋىنا جاعداي تۋعىزدى.
2014 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ بەك ەلدەرى مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلارعا ۇلتتىق رەجىم ۇسىنسا, بۇل ءوز كەزەگىندە قازاقستاندىق تاۋار ساتۋشىلاردىڭ رەسەي مەن بەلارۋستىڭ مەملەكەتتىك جانە مۋنيتسيپالدىق ساتىپ الۋلارعا رەسەيلىك جانە بەلارۋستىك تاۋار ساتۋشىلارمەن تەڭ قاتىسۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى.
بەك قىزمەتىنىڭ ماڭىزدى قۇرامداس بولىگىنىڭ ءبىرى ونەركاسىپتىك ىنتىماقتاستىق پەن اگرارلىق-ونەركاسىپتىك كەشەندى (اپك) دامىتۋ بولىپ تابىلادى. 2013 جىلعى مامىردا ونەركاسىپتىك كووپەراتسيانى تەرەڭدەتۋ مەن ۇلتتىق ونەركاسىپتىك ساياساتتىڭ ۇيلەسىمدىلىگىن قاراستىراتىن ونەركاسىپتىك ىنتىماقتاستىقتاعى تۇجىرىمدامالىق شەشىمدەردىڭ ءبىرى قابىلداندى.
– كەدەن وداعى مەن ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىكتىڭ قۇرىلۋى حالىقارالىق قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ تاراپىنان وڭ باعا الىپ وتىرعانى بەلگىلى. ماسەلەن, ەۋروپا قايتا قۇرۋ جانە دامىتۋ بانكىنىڭ «تransition Report 2012» بايانداماسىندا كەدەن وداعى مەن ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك قالىپتاستىرۋ پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتەگى تابىستى وڭىرلىك ينتەگراتسيانىڭ العاشقى مىسالى رەتىندە اتالدى. بۇعان تاعى نە الىپ, قوسۋعا بولار ەدى؟
– بەك جۇمىسىنىڭ باستالۋى قارساڭىندا, 2011 جىلعى 18 قاراشادا بەلارۋس رەسپۋبليكاسى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءجانە رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتتەرى ينتەگراتسيانى ودان ءارى دامىتۋ وسى مەملەكەتتەردىڭ مۇددەلەرىنە ساي ەكەنىنە, ولاردىڭ الدىندا تۇرعان ورتاق مىندەت – ادامداردىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ مەن ءومىر ساپاسىن جاقسارتۋ, ورنىقتى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ, كوپقىرلى جاڭعىرتۋلار مەن جاھاندىق ەكونوميكا شەڭبەرىندە ۇلتتىق ءباسەكەگە قابىلەتتىلىكتى كۇشەيتۋ سياقتى ورتاق تاپسىرمالاردى شەشۋگە مۇمكىندىك بەرەتىنىنە سەنىمدەرىن بىلدىرە وتىرىپ, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا ءجونىندەگى دەكلاراتسياعا قول قويعان ەدى.
ءۇش ەل پرەزيدەنتتەرى ينتەگراتسيالىق قۇرىلىستىڭ جاڭا كەزەڭى ەگەمەندىكتى قۇرمەتتەۋ مەن مەملەكەتتەر تەڭدىگىن, ادامنىڭ نەگىز قالايتىن قۇقىقتارى مەن بوستاندىعىن, قۇقىقتىق مەملەكەت پەن نارىقتىق ەكونوميكانى بەكىتۋدى قوسا العاندا, حالىقارالىق قۇقىقتىڭ كوپشىلىك مويىنداعان نورمالارىن ساقتاۋ قاعيدالارىنا نەگىزدەلەتىنىن اتاپ كورسەتتى. ينتەگراتسيانىڭ ودان ارعى نەگىزگى مازمۇنىن كەدەن وداعى مەن بەك-ءتىڭ الەۋەتىن تولىق جۇزەگە اسىرۋ, شارتتىق-قۇقىقتىق بازا مەن ينستيتۋتتاردى جەتىلدىرۋ مەن ودان ءارى دامىتۋ جانە تومەندەگى نەگىزگى باعىتتار بويىنشا پراكتيكالىق ءوزارا ءىس-قيمىلدار بولادى:
– تاۋارلاردىڭ, قىزمەت كورسەتۋلەر مەن كاپيتالدىڭ جانە ەڭبەك رەسۋرستارىنىڭ ورتاق نارىعىنىڭ ءتيىمدى قىزمەتىن قامتاماسىز ەتۋ;
– كەلىسىلگەن ونەركاسىپتىك, كولىكتىك, ەنەرگەتيكالىق جانە اگرارلىق ساياسات قالىپتاستىرۋ, ىقتيمال بىرلەسكەن ترانسۇلتتىق كورپوراتسيالاردى جانە باسقالارىن قوسا العاندا, وندىرىستىك كووپەراتسيالاردى تەرەڭدەتۋ.
ءۇش ەلدىڭ باسشىلارى 2015 جىلعى 1 قاڭتارعا دەيىن قاتىسۋشى مەملەكەتتەر كەدەن وداعى مەن بەك-ءتىڭ نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازاسىن قۇرايتىن حالىقارالىق كەلىسىمدەردىڭ كوديفيكاتسياسىن اياقتاۋعا جانە وسى نەگىزدە ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرۋعا ۇمتىلاتىنىن مالىمدەدى. اتالعان باعىتتاعى قىزمەت قاتارىندا مىنالار دا بار, بىرقاتار كەلىسىمدەردەن تۇراتىن بولادى:
– تەڭدەستىرىلگەن ماكروەكونوميكالىق, بيۋدجەتتىك جانە ءباسەكەلەستىك ساياسات;
– ەڭبەك نارىعى, كاپيتالدار, تاۋارلار مەن قىزمەت كورسەتۋلەردىڭ قۇرىلىمدىق رەفورمالارى;
– ەنەرگەتيكا, كولىك جانە تەلەكوممۋنيكاتسيالار سالاسىندا ەۋرازيالىق جەلىلەردى قۇرۋ.
– ءۇش ەلدىڭ باسشىلارى بۇل ينتەگراتسيالىق بىرلەستىك ءوز قالىپتاسۋىنداعى جانە قىزمەتىندەگى كەز كەلگەن كەزەڭدە وداقتىڭ مىندەتتەرى مەن ۇستانىمدارىن بولىسەتىن جانە ولاردى جۇزەگە اسىرۋعا دايىن باسقا مەملەكەتتەردىڭ قوسىلۋىنا اشىق بولاتىنىن اتاپ وتكەنى ءمالىم. وسى ورايدا, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ پەرسپەكتيۆالارى مەن ارتىقشىلىقتارى تۋرالى نە ايتۋعا بولادى؟
– بىرىنشىدەن, بۇل جەردە قانداي تۇرپاتتا دا كسرو-نى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ تۋرالى ەشقانداي دا اڭگىمە جوق جانە بولۋى دا مۇمكىن ەمەس. كەلمەسكە كەتكەندى قايتا جاڭعىرتۋعا ۇمتىلامىن دەۋ, جۇمسارتىپ ايتقاندا, الىس-جاقىندى بولجاي الماعاندىق بولىپ شىعار ەدى. الايدا, جاڭا قۇندىلىقتى, ەكونوميكاعا نەگىزدەلگەن تىعىز ينتەگراتسيا – ۋاقىت قالاۋى.
بەك-كە مۇشە مەملەكەتتەر قازىرگى زامانعى الەم پوليۋستەرىنىڭ ءبىرى بولۋعا قابىلەتتى جانە ونىڭ ۇستىنە ەۋروپا مەن سەرپىندى دامۋعا قول جەتكىزىپ كەلە جاتقان ازيا-تىنىق مۇحيتى وڭىرلەرى اراسىندا ءتيىمدى بايلانىستىرۋشى ءرولىن اتقاراتىن قۋاتتى بىرلەستىكتىڭ ۇلگىسىن ۇسىنۋدا.
تابيعي رەسۋرستاردىڭ, كاپيتالداردىڭ, مىقتى ادام الەۋەتىنىڭ باسىن بىرىكتىرۋ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا يندۋستريالىق جانە تەحنولوگيالىق جارىستا, ينۆەستورلار تارتۋ مەن وزىق وندىرىستەر قۇرۋ جولىنداعى جارىستاردا باسەكەگە قابىلەتتى بولۋعا جانە ەو, اقش, قىتاي, ازيا-تىنىق مۇحيتى ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىعى (اتەس) سياقتى ماڭىزدى ويىنشىلارمەن, سونداي-اق, وڭىرلىك قۇرىلىمدارمەن قاتار, جاھاندىق دامۋ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
ەكىنشىدەن, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق بولاشاقتاعى ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەردىڭ ءوزىندىك ءبىر ورتالىعى قىزمەتىن اتقارماق. ياعني, وداق قازىرگى كەزدە بار قۇرىلىمدار – كەدەن وداعى مەن بەك-ءتىڭ بىرىگۋى جولىمەن قالىپتاساتىن بولادى.
ۇشىنشىدەن, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق – اشىق جوبا: ونىڭ قاتىسۋشىلارى وداققا باسقا ارىپتەستەرىنىڭ قوسىلۋىن قولدايدى.
بۇگىن قازاقستان ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعىتىن ۇستانىپ وتىر. بولاشاق ۇلتتىق يننوۆاتسيالىق ەكونوميكانىڭ نەگىزى رەتىندە زاماناۋي ءوندىرىس كۇشتەرىنىڭ جاڭا قۇرىلىمى قالىپتاستىرىلۋدا. سوندىقتان ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ يننوۆاتسيالار مەن قۋاتتى تەحنولوگيالىق سەرپىلىستەردىڭ اۋماعى بولعانى ماڭىزدى.
تەك ينتەگراتسيالانىپ قانا ءبىزدىڭ ەلىمىز حالىقارالىق ارەنادا باسەكەگە قابىلەتتى بولا الادى.
ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرۋدا ەرىكتى, تەڭ قۇقىقتى ينتەگراتسيانى, مەملەكەتتەردىڭ بىرلەسكەن ءتيىمدى ەكونوميكالىق دامۋىن قامتاماسىز ەتەتىن, ەلدەرىمىزدى الەمدىك ەكونوميكادا مىقتى شەپكە ىلگەرىلەتەتىن شارتتىق-قۇقىقتىق بازا قالىپتاستىرۋ قاجەت.
بارلىق دەڭگەيدە شەشىم قابىلداعاندا كونسەنسۋس قاعيداتىن قولدانۋ جانە بەكىتۋ, سونداي-اق, ساياسي ينتەگراتسياعا جول بەرمەۋ مىندەتتى شارتتار بولۋى ءتيىس.
– قۇرىلاتىن وداق بارلىق مەملەكەتتەردىڭ مۇددەلەرىن ەسەپكە الا وتىرىپ ەكونوميكالىق دامۋعا تەڭ جاۋاپكەرشىلىكتى قامتاماسىز ەتكەندە عانا بەرىك جانە ورنىقتى بولادى ەمەس پە؟
– البەتتە. بۇل رەتتە, ەلباسىمىز ءبىرنەشە رەت اتاپ وتكەندەي, ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدى جاقىنداستىرۋشى نەگىز تەك ەكونوميكا بولىپ تابىلادى. ينتەگراتسيانىڭ نەگىزىندە ءوزارا تيىمدىلىك, تەڭدىك پەن ەۆوليۋتسياشىلىق, كەزەڭدىلىك پەن پراگماتيزم, پراكتيتسيزم, ساياسي ەگەمەندىكتىڭ بۇلجىماستىعى مەن ينتەگراتسيالىق قادامداردىڭ دايەكتىلىگى جاتۋى ءتيىس.
وسى مامىر ايىنىڭ سوڭىندا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق تۋرالى شارت قابىلداۋ جوسپارلانۋدا جانە قازاقستان, رەسەي, بەلارۋس جاڭا تەحنولوگيالىق تارتىپكە بىرلەسىپ سەكىرىس جاساۋ نيەتىندە. بىراق, قازاقستان دا, رەسەي دە, بەلارۋس تە وزىندىك ۇلتتىق مۇددەلەرى بار تاۋەلسىز مەملەكەتتەر بولىپ قالا بەرەدى.
– تۇشىمدى اڭگىمەڭىز ءۇشىن راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
سامات مۇسا,
«ەگەمەن قازاقستان».