مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قازاقستان حالقىنا جولداعان «ادىلەتتى مەملەكەت. ءبىرتۇتاس ۇلت. بەرەكەلى قوعام» اتتى جولداۋىندا مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمەلەرگە ايرىقشا ءمان بەرىلىپ وتىر.
ەل پرەزيدەنتى جولداۋدا وسى تاقىرىپقا ورايلاستىرعان پىكىرىن «قازاقتا «ەل بولامىن دەسەڭ, بەسىگىڭدى تۇزە» دەگەن ءسوز بار. سوندىقتان مەكتەپكە دەيىنگى تاربيە جۇمىسى باستى نازاردا بولۋى كەرەك. الايدا بىزدە ەكىدەن التى جاسقا دەيىنگى بالالاردىڭ جارتىسىنان استامى عانا بالاباقشاعا بارادى. مۇنداي ولقىلىققا جول بەرۋگە بولمايدى. بالالاردى بالاباقشامەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسىن تۇپكىلىكتى شەشۋ قاجەت», دەپ تۇيىندەگەن بولاتىن. بۇل ماسەلە كوپتەن قوردالانىپ, ساعىزداي سوزىلىپ كەلە جاتقان جايت. وبلىس ورتالىعىندا بالدىرعاندارعا ءتالىم-تاربيە بەرىپ كەلە جاتقان 47 بالاباقشا بولسا, بۇگىندە كەزەكتە 3 313 بالا تۇر.
– ءبىر كەزدە ورتالىق ازياداعى ەڭ ۇزدىك مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى قازاقستاندا بولىپ ەدى, – دەيدى ارداگەر ۇستاز قونىسبەك مۇراتبەكوۆ, – ءالى ەسىمدە, مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمەلەرمەن جەتى جاسقا دەيىنگى بالالاردىڭ 70 پايىزى قامتىلدى. 1991 جىلى ەلىمىزدە 8743 بالاباقشا بولسا, وڭتايلاندىرۋ تۇسىندا 4 868-ءى جەكەشەلەندى. ءبىر بولىگى قاڭىراپ بوس قالعاندىقتان, قيرادى. 2000 جىلدارى بالاباقشالاردىڭ سانى 1 144-كە دەيىن ازايدى.
ەلىمىزدەگى كورىنىس وسىنداي بولعاندا, داعدارىستىڭ داۋىلى كوكشەتاۋداعى مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمەلەردى دە شارپىپ ءوتتى. سول جىلدارى جۇمىس ىستەپ تۇرعان 32 بالاباقشانىڭ ءجون-جوسىقسىز وڭتايلاندىرۋ كەزىندە توعىزى عانا امان قالدى. قازىر قالاداعى كونەكوز قاريالار «ەرتوستىك», «قارلىعاش», «چايكا», «اسەل», «گاگارين», «زۆونوچەك» ءتارىزدى مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمەلەردىڭ وزدەرىنىڭ باۋىر ەتى بالالارىنا ءتالىمدى تاربيە بەرە بىلگەن ىستىق ۇيا بولعانىن ساعىنىشپەن ەسكە الادى.
شىنىندا دا, مۇنداي بالالار باقشاسى بارىنشا ساپالى, اسەم ەتىپ سالىنعان عيماراتتار بولاتىن. تەك وكىنىشتىسى, وتپەلى كەزەڭدە بولاشاقتى ويلاۋعا دا شاما جەتپەي, قالتالى ازاماتتار قىرۋار بالاباقشانى اۋكتسيون ارقىلى ساتىپ الدى. شىندىعىن ايتۋ كەرەك, جۇمىرتقاداي جۇتىنىپ تۇرعان ەن بايلىق ۇستاعاننىڭ ۋىسىندا, تىستەگەننىڭ اۋزىندا كەتتى. ساپالىلىعى سول, كەيبىرەۋى ءالى كۇنگە دەيىن مۇرتى بۇزىلماي تۇر. ارادا ءبىراز جىل وتكەن سوڭ №23 «سنەجينكا» بالاباقشاسى گۋمانيتارلىق-تەحنيكالىق ليتسەيگە, «روسينكا» بالاباقشاسى قازاق-تۇرىك ليتسەيىنە, «زۆەزدوچكا» بالاباقشاسى بالالاردىڭ كوركەمسۋرەت مەكتەبىنە, «سكازكا» بالاباقشاسى تىرەك-قيمىل اپپاراتىنىڭ بۇزىلۋشىلىقتارى بار مۇگەدەك بالالارعا ارنالعان مەكتەپ-ينتەرناتقا, «رودنيچەك» بالاباقشاسى ىشكى ىستەر دەپارتامەنتىنىڭ ەمحاناسىنا اينالىپ كەتتى.
– ەگەر سول بالاباقشالاردى يەلەنگەن قالتالى ازاماتتار ۇلتىنىڭ بولاشاعىن ويلاسا, كەزىندە ارزانعا العان عيماراتتاردى قايتارىپ بەرەر ەدى عوي, – دەيدى ەل اعاسى الپىسباي تۇرسىنباەۆ. – ەگەر ولاي ەتسە, بالاباقشا تاپشىلىعى وزىنەن-ءوزى شەشىلىپ قالادى. قازىرگى جاعدايدا جاڭا عيمارات سالۋدىڭ دا قاجەتى بولماس ەدى. بۇل ءسوزىمدى بيزنەسمەندەرگە ارناپ ايتىپ جاتىرمىن. كەيبىرىنىڭ ءالى كۇنگە دەيىن قاڭىراپ بوس جاتقانىن كوزىمىز كورىپ ءجۇر. ماسەلەن, ش.ءۋاليحانوۆ كوشەسىنىڭ بويىنداعى بار جاعدايى ەسەپتەلىپ سالىنعان, قازىر بوس تۇرعان عيماراتتى كورگەن سايىن ءىشىم ۋداي اشيدى. تەكتى ادامدار تەككە قاڭىراتىپ قويعانشا, ەلىنىڭ يگىلىگىنە جاراتار ەدى.
جىلىستاپ جىلدار ءوتتى. ەكونوميكامىز وڭالا باستاعان تۇستا كەيبىر مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمەلەر زوردىڭ كۇشىمەن كەرى قايتارىلدى. وندا دا التاۋى عانا, قالعانى ءالى تۇر.
– بۇل ءوزى ءالى ءجۇز جىل تۇراتىن, مىقتى عيماراتتار, – دەيدى قالا تۇرعىنى اسقار تۇگەلباەۆ. – مىنە, وسى بالاباقشالاردى مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارىپ السا, جاس جەتكىنشەكتەردى مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمەمەن تولىق قامتۋعا ابدەن بولار ەدى. تىعىرىقتان شىعاتىن ءبىر جول وسى. ەگەر ءبىر بالاباقشاعا ورتا ەسەپپەن 200-گە جۋىق بالا بارادى دەپ ەسەپتەگەننىڭ وزىندە, بۇرىنعى عيماراتتار بۇگىنگىنىڭ سۇرانىسىن تولىق وتەپ بەرەدى.
جوعارىدا 3 مىڭنان استام بالانىڭ كەزەكتە تۇرعانىن ايتتىق. ماسەلەنىڭ مانىسىنە جەتە بويلاماي تۇرعان كەزدە بىزگە بۇل كورسەتكىش تىم كوپ بولىپ كورىنگەنىن نەسىنە جاسىرايىق. سويتسەك, جاعداي جالعىز مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمەلەرگە قاتىستى ەمەس ەكەن, الدىمەن اتا-انالاردىڭ دا تاراپىنان ورىن الىپ وتىرعان ولقىلىق بار. ايتالىق, قازىر وبلىس ورتالىعىنداعى «اققۋ» بالاباقشاسىندا – 129, «التىن بالا» بالاباقشاسىندا – 56, ء«امينا» بالاباقشاسىندا – 50, «جۇلدىز» بالاباقشاسىندا 40 ورىن بوس تۇر. قالالىق ءبىلىم بەرۋ ءبولىمىنىڭ باسشىسى ايگۇل نوگەرتاەۆانىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمەلەردى تولتىرۋدىڭ ءوزى مۇڭ بولىپ وتىر. ورىن ەمەس, بالا جەتىسپەيدى. ال وندا 3 مىڭنان استام بالانىڭ كەزەكتە تۇرعانى قالاي؟..
قالا تۇرعىندارىمەن سويلەسكەن كەزدە اركىم ءارتۇرلى سەبەپ ايتادى. ماسەلەن, قالا شەتىندەگى جەكەمەنشىك ۇيلەر كوپ سالىندى. ول جەرلەردە بالاباقشا جوق, قوعامدىق كولىك تە دۇرىس جۇرە قويمايدى. اينالىپ كەلگەندە جەتكىنشەكتەرىن بالاباقشاعا تاسىمالداۋ ەداۋىر قيىندىق تۋعىزادى.
– قالاداعى بارلىق بالاباقشادا بوس ورىن بار, – دەيدى ايگۇل بەكسۇلتانقىزى. – 3 مىڭنان استام بالانىڭ كەزەكتە تۇرۋىن دۇرىس ءتۇسىنۋ كەرەك. اتا-انالار بالالارى ومىرگە كەلىسىمەن كەزەككە تۇرادى. ەكىنشى ءبىر جايت, اتا-انالار بالاباقشانى الىس دەپ ەسەپتەپ, بەرگىلەرى كەلمەيدى. وزدەرى تۇرعان مەكەنجايعا جاقىن جەردەن ىزدەيدى.
ەگەر اقىل تارازىسىنا سالىپ بەزبەندەسەڭىز, مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمەلەردى كىنالاۋدىڭ رەتى جوق ءتارىزدى. ورىن بار. ال تاسىمالداۋ, ارينە اتا-انانىڭ شارۋاسى. كوكشەتاۋ ۇلكەن قالا ەمەس, قوعامدىق كولىك ۇزبەي ءجۇرىپ جاتىر.
– مەن ءوزىم اباي كوشەسىنىڭ بويىندا اۆتوبەكەتتىڭ ماڭىندا تۇرامىن, – دەيدى قالا تۇرعىنى ىرىسگۇل شوكەەۆا. – جۇمىسىم ورتالىقتا, ۇلكەن قىزىمدى بايكەن ءاشىموۆ كوشەسىنىڭ بويىنداعى №5 ورتا مەكتەپكە اپارامىن, ال ءسابيىمدى ساكەن ءجۇنىسوۆ كوشەسىنىڭ بويىنداعى بالاباقشاعا اپارۋىم كەرەك. ءوزىمىز تۇراتىن ماڭداعى بالاباقشادا ورىن بولماي تۇر. كەيدە جۇمىسقا ۇلگەرە الماي, قاربالاساتىن كەز بولىپ تۇرادى.
مىنە, وسىنداي دا قولايسىزدىقتىڭ ورىن الاتىنىن ايتا كەتۋ كەرەك. بالالاردىڭ مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمەلەرمەن قامتىلماۋىنىڭ استارىندا ۇلكەن قيىندىق جاتىر.
– بالالارعا ورىن تابىلماعاننان كەيىن وتباسىندا كيكىلجىڭ كوبەيەدى, – دەيدى پسيحولوگ الماگۇل كوبەەۆا. – بالانى سەنىڭ اتا-اناڭ باعا ما, الدە مەنىڭ اتا-انام باعا ما دەگەن وتباسىنداعى ساناسۋدىڭ, ەسەپتەسۋدىڭ, ءبىرىن-ءبىرى كىنالاۋدىڭ وتىنا تامىزىق بولاتىن تاقىرىپ. سوڭعى جىلدارى تىم جيىلەپ كەتكەن شاڭىراقتىڭ شايقالۋىنىڭ ءبىر سەبەبى وسى. ەل پرەزيدەنتى ءوز جولداۋىندا بۇل ماسەلەگە وتە ءمان بەرىپ وتىر. قۇپتارلىق جايت. ەندى جەرگىلىكتى باسشىلار بۇل ماسەلەنى جان-جاقتى ويلاستىرىپ, اتا-انالارعا قولايلى بولاتىن جاعدايدى قاراستىرۋى كەرەك. ايتپەسە, امالسىزدان ءبىر قولىن ەكى ەتە الماي, اتا-انانىڭ بىرەۋى ۇيدە جۇمىسسىز وتىرىپ قالسا, وتباسىلىق بيۋدجەتكە سالماق تۇسەدى. ونسىز دا قىمباتشىلىق قوس بۇيىرىنەن قىسىپ تۇرعان ۋاقىتتا ورتاق تابىستىڭ ازايۋى جاس وتباسىلاردىڭ الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاعدايىن شيەلەنىستىرىپ جىبەرۋى مۇمكىن. سوندىقتان بۇل ماسەلەنى تەك بالانىڭ ءتالىم-تاربيەسى دەپ قاراماۋ كەرەك. ارينە, ەگەر بولىپ جاتسا, اتا مەن اجە تاربيەسىنە نە جەتسىن؟! بىراق ەلدىڭ بارىندە بىردەي نەمەرەلەرىن باۋىرىنا سالىپ, جەلگە, كۇنگە تيگىزبەي الپەشتەپ باعاتىن اتا مەن اجەنىڭ بولا بەرمەۋى مۇمكىن عوي.
وسى تاقىرىپتى قاۋزاعاننان كەيىن تاعى ءبىر تۇيتكىلدى دۇنيەنىڭ جاي-جاپسارىن ايتا كەتەيىك. وبلىس ورتالىعىنداعى 47 بالاباقشانىڭ 10-ى عانا قازاق تىلىندە ءتالىم-تاربيە بەرەدى, ارالاسى – 20, قالعان 18-ءى – ورىس تىلىندە.
– كەيبىر ورىس تىلىندە ءتالىم-تاربيە بەرەتىن بالاباقشادا ءبىرلى-ەكىلى قازاق توپتارى بار, – دەيدى قالالىق ءبىلىم بەرۋ ءبولىمىنىڭ مەكتەپكە دەيىنگى تاربيە مەن وقىتۋ جونىندەگى ادىسكەرى ءلاززات مۇقاتاەۆا. – نەگىزىندە بىزدە قانشا قازاق بالاسىنىڭ ورىس تىلىندە ءتالىم-تاربيە الىپ جاتقانى تۋرالى دەرەك جوق. ونداي ساراپتاما جۇرگىزبەيمىز.
ساراپتاما جۇرگىزىلمەگەنىمەن, ارالاس تىلدە ءتالىم-تاربيە بەرەتىن بالاباقشالارداعى باسىم ءتىل ورىس ءتىلى ەكەنىن جاسىرىپ كەرەگى نە؟! ءار توپتا بولعانىمەن, اۋلادا باستارى قوسىلا قالسا وزگە تىلدە سويلەيتىن ورەندەرىمىزدىڭ ەرتەڭىنە الاڭدايمىز-داعى.
ءسوز سوڭىن شيىرىپ ايتقاندا, قالالىق ءبولىمنىڭ بەرگەن مالىمەتىنە قاراعاندا, بالاباقشالاردا ورىن بار. تەك ەندى باسشىلىق جالپى جۇرتقا قولايلى بولاتىن جاعدايدى قاراستىرسا. الدە بوس ورىندار تۋرالى اقپارات جۇرتشىلىققا جەتپەي جاتىر ما؟ بالكىم, ءار اتا-انانىڭ تۇراتىن اۋدانىنا قاراي ورايلاستىرىپ, بالالاردى مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمەمەن قامتۋدىڭ حالىققا تيىمدىلىگىن ەسكەرە وتىرىپ, ەلەكتەن وتكىزىپ ورنالاستىرۋ كەرەك شىعار. سوندا وكپە-ناز دا ازايادى.
كوكشەتاۋ