مۇنايلى ءوڭىردىڭ مۇمكىندىگى مول

كوكجيدەدەن سۋ قۇبىرى تارتىلسا...

– اتىراۋ وبلىسىندا ەكونوميكانىڭ بارلىق سالاسىن دامىتۋعا مول مۇمكىندىك بار. بيىلعى جەتى ايدا ءوڭىردىڭ نەگىزگى ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەرى وسكەنى بايقالىپ وتىر. ماسەلەن, ونەركاسىپ ءوندىرىسىنىڭ كولەمى 1,2%-عا, ال قۇرىلىس سالاسى 15%-عا ءوستى. «قۋاتتى وڭىرلەر – ەل دامۋىنىڭ درايۆەرى» ۇلتتىق جوباسى اياسىندا 29 اۋىلدىق ەلدى مەكەندە 41 جوبا ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىم مەن كۇرە جولداردى جاڭعىرتۋعا قاتىستى بۇل جوبالاردىڭ جالپى سوماسى 11 ملرد تەڭگەدەن اسادى. وبلىس اكىمدىگى ءوڭىردىڭ دامۋى مەن الەۋمەتتىك ماسەلەلەرىن شەشۋگە بولىنگەن قاراجاتتى ءتيىمدى ءارى ۋاقتىلى يگەرۋى قاجەت, – دەدى ءا.سمايىلوۆ.

ۇكىمەت باسشىسى ازىق-ت ۇلىك تاپ­شىلىعى مەن ونىڭ باعاسىن نەگىزسىز وسىرۋگە جول بەرمەۋ جونىندەگى جۇمىستى جالعاستىرۋدىڭ ماڭىزىنا توقتالدى. بۇل باعىتتا اكىمدىك ساۋدا جەلىلەرىمەن جۇمىس ىستەۋ كەزىندە «اينالىم سحەماسىن» بەلسەندى تۇردە قولدانۋى ءتيىس. ال وزگە وڭىرلەردەن ەرتە پىسەتىن كوكونىستەردى جەتكىزۋ ءۇشىن تىكەلەي شارتتار جاساسۋى قاجەت. وبلىس اكىمدىگىنىڭ تاعى ءبىر باستى مىندەتى – وڭىرلىك ەكونوميكانى ءارتا­راپ­تاندىرۋ. ماسەلەن, 2024 جىلعا دەيىن 406 ملرد تەڭگەنىڭ 260 جاڭا ينۆەستيتسيالىق جوباسىن ىسكە قوسۋ جوسپارلانىپ وتىر. قازىر تاعى دا 2,7 ترلن تەڭگەنىڭ 114 جوبا ازىرلەنىپ جاتىر.

– بۇل جوبالاردى ىسكە اسىرۋ ناتي­جەسىندە قوسىمشا جۇمىس ورىندارى قۇرى­لادى. بارلىق جوسپارلانعان جوبانى ۋاقتىلى ىسكە قوسىپ, جاڭا جوبالاردى ساپالى پىسىقتاۋ قاجەت, – دەدى پرەمەر-مينيستر.

ءاليحان سمايىلوۆ كەڭەس قورىتىن­دىسى­مەن وبلىس اكىمدىگىنە بىرقاتار تاپسىر­ما جۇكتەدى. ونىڭ ىشىندە اتىراۋ جانە ماڭعىستاۋ وبلىستارىن كوكجي­دە جەراستى تۇششى سۋ قورىنان سۋمەن جاب­دىق­تاۋ جوباسىن ىسكە اسىرۋعا تەحني­كالىق قۇجاتتاما دايىنداۋ بار. كوكجيدە جىلىوي اۋدانىنىڭ ورتالىعى – قۇلسارى قالاسىنان 300 شاقىرىمداي قاشىقتا, بىراق اقتوبە وبلىسىنىڭ اۋماعىندا ورنا­لاسقان. بۇل 1983 جىلى مۇناي-گاز ونەر­كاسىبىنىڭ كاسىپورىندارىن شارۋاشىلىق-اۋىز سۋمەن جابدىقتاۋ ماقساتىندا بارلانعان بولاتىن. قازىر سۋ كوزىنىڭ شىعىس بولىگىن اقتوبە وبلىسىنىڭ مۇناي-گاز كاسىپورىندارى شارۋاشىلىق ماقساتتا پايدالانىپ وتىر. ودان تاۋلىگىنە 750 مىڭ تەكشە مەتر سۋ شىعارۋعا بولادى.

سۋ شارۋاشىلىعى سالاسىن جەتىك بىلەتىن مامانداردىڭ ايتۋىنشا, كوكجيدە جەراستى قورىنداعى سۋ وتە تۇششى. مۇندا مينەراليزاتسيا دەتسيمەترىنە 0,1-0,3 گرامنان اسپايدى. دەمەك, مۇنداعى سۋدىڭ ساپاسى «اۋىز سۋ» ستاندارتىنا سايكەس كەلەدى. بۇدان 40 جىلداي بۇرىن كوكجيدەدەن سۋ قۇبىرىن اتىراۋ وبلىسىنىڭ ەلدى مەكەندەرى مەن مۇناي كاسىپشىلىگىنە جەتكىزۋ ماسەلەسى قوزعالعان. بۇل ماسەلە 5-6 جىل بۇرىن تاعى دا قوزعالىپ ەدى. الايدا ءالى كۇنگە شەشىمىن تاپپاي كەلەدى.

ۇكىمەت باسشىسى جۇكتەگەن تاپ­سىر­مانىڭ قاتارىندا اتىراۋ قالاسىنىڭ وڭ جاعالاۋىنداعى كارىزدىك جەلىلەردى رەكونسترۋكتسيالاۋ جوباسىن تۇزەتۋ, اتىراۋ – رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ شەكاراسى اۆتوجولىن رەكونسترۋكتسيالاۋدى جەدەلتەتۋ بار. سونداي-اق اتىراۋدا جاڭا ونكولوگيالىق ديسپانسەر سالۋ ماسەلەسىن قاراۋ, وبلىستىق پەريناتالدىق ورتالىققا كۇردەلى جوندەۋ جۇرگىزۋ, «تەڭىزشەۆرويل» كومپانياسىنىڭ وندىرىستىك نىساندارىنان بوساتىلاتىن قىزمەتكەرلەردى جۇمىسقا ورنالاستىرۋ تاپسىرىلدى.

قازىر وڭىردە جالپى ءبىلىم بەرەتىن 200 مەكتەپ بار. ءبىلىم ۇيالارىندا 142 843 وقۋشى ءدارىس الادى. ونىڭ ىشىندە 15 834 وقۋشى العاش رەت مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتادى. ءبىرىنشى سىنىپقا قابىلدانعان بالالار سانى بىلتىرعىدان 600 وقۋشىعا كوپ. ولاردىڭ 80 پايىزعا جۋىعى مەملەكەتتىك تىلدە وقۋدى تاڭداعان. وقۋشىلارعا 12 424 مۇعالىم ءدارىس بەرەدى. وتكەن جىلى مەكتەپتەرگە جۇمىس ىستەۋگە جاڭادان 600 پەداگوگ كەلگەن. ال بيىل 1 مىڭعا جۋىق پەداگوگ جۇمىسقا قابىلدانىپ وتىر.

اتىراۋ قالاسىنداعى 11 مەكتەپتە ساباق ءۇش اۋىسىمدا وتكىزىلەدى. مۇنىڭ بىرنەشە سەبەبى بار. بىرىنشىدەن, شاھار تۇر­عىندارىنىڭ اراسىندا دەموگرا­فيالىق ءوسىم بايقالىپ وتىر. ەكىنشىدەن, بۇعان كوشى-قون قوزعالىسى اسەر ەتەدى. ۇشىنشىدەن, ورىس سىنىپتارىنا ساباق بەرەتىن مۇعالىمدەر جەتىسپەيدى. وڭىردە ءتورت مەكتەپ اپاتتىق جاعدايدا تۇرعانىنا قارا­ماستان, ءبىلىم بەرۋدى جالعاستىرادى. مۇن­داي ءبىلىم ورداسىنىڭ بىرەۋى اتىراۋ قالا­سىندا ورنالاسقان. بۇل مەكتەپتىڭ جاڭا عيماراتىن سالۋ ءۇشىن تەندەر وتكى­زى­لىپ, كەلىسىمشارتقا قول قويۋ ءجۇرىپ جاتىر. ال اۋىلدارداعى وسىنداي ءۇش مەك­تەپ ءۇشىن جاڭا عيماراتتىڭ قۇرىلىسى باس­تال­عان.

مۇنايلى وڭىردە 2021-2025 جىلدار ارا­لىعىندا جاڭادان 48 مەكتەپتىڭ عيمارا­تىن سالۋ جوسپارعا ەنگىزىلىپ وتىر. قازىر 10 مەكتەپتىڭ قۇرىلىسى جانە 1 مەك­تەپتىڭ جانىنان جاپسارلاس عيمارات قۇ­رىلىسى ءجۇرىپ جاتىر. ال بيىل 6 مەك­تەپتىڭ قۇرىلىسىن جۇرگىزۋگە رەسپۋب­ليكالىق بيۋدجەتتەن 4 ملرد تەڭگە بولىنگەن. جاڭا نىساننىڭ بەسەۋى اتىراۋ قالا­سىندا, بىرەۋى يندەر اۋدانىندا سالىنادى. وزگە مەكتەپتەر ءۇشىن جەر تەلىمىن ءبولۋ ماسەلەسى ناقتىلانىپ جاتىر. بۇل مەك­تەپ­تەر پايدالانۋعا بەرىلگەن كەزدە قوسىمشا 20 مىڭعا جۋىق وقۋشى مەكتەپكە قابىلدانىپ, 2 مىڭنان اسا تۇراقتى جۇمىس ورنى اشىلادى.

قاراشۇڭگىلدەن باستالعان «قارا التىننىڭ» قاينارى

اتىراۋ ەكونوميكاسى تۋرالى ايتقاندا, الدىمەن مۇناي مەن گاز ونەركاسىبى ويعا ورالادى. ويتكەنى بۇل سالا ءدال وسى ءوڭىر عانا ەمەس, ەل ەكونوميكاسىنىڭ درايۆەرىنە اينالىپ وتىر. ونىڭ ۇستىنە قازاق جەرىندەگى «قارا التىننىڭ» العاشقى تامشىسى 123 جىل بۇرىن وسى وڭىردەگى قاراشۇڭگىل اتالاتىن جەردەن الىنعان.

دەرەككە جۇگىنىپ ايتار بولساق, 1899 جىلى جىلىوي اۋدانىنىڭ اۋماعىندا قاراشۇڭگىلدەگى №7 ۇڭعىدان 42 مەتر تەرەڭدىكتەن مۇناي بۇرقاعى اتقىلاعان. مۇنايشىلار ءۇشىن وتە تايىز سانالاتىن تەرەڭدىكتەن تاۋلىگىنە 22-25 توننا قۇرايتىن «قارا التىن» الىنعان. وسى جەردەن تورسىققا قۇيىلىپ, تۇيەگە ارتىلعان 100 توننا مۇناي كاسپي تەڭىزىنىڭ جاعالاۋىندا كۇتىپ تۇرعان تاسىمالداۋشى كەمەگە جونەلتىلگەن.

ءا.سمايىلوۆتىڭ ايتۋىنشا, قازاق مۇ­­نايىنىڭ باستاۋىندا تۇرعان قارا­شۇڭگىل جەرىنەن تابىلعان «قارا التىن» ەلىمىزدىڭ برەندىنە اينالدى. قازاق­ستاننىڭ شەجىرەلى تاريحىنا 1899 جىل جىلىوي اۋدانىندا مۇناي كوزى تابىلعان جىل رەتىندە ەندى. ال 1922 جىلى ترەست رەتىندە قۇرىلىپ, كەيىن وتاندىق مۇناي-گاز ونەركاسىبىنىڭ الىبىنا اينالعان «ەمبىمۇنايگاز» – باعىتىن ناقتى ايقىنداعان, قادامىن نىق باسقان قۋاتتى كاسىپورىن.

– ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ مۇناي-گاز سەكتورىن ەكونوميكانىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە دامىتۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا, سونداي-اق تاۋەلسىز قازاقستاندى وركەندەتۋدە اتال­عان سالاعا, وتاندىق مۇنايشىلاردىڭ ەڭبەگى زور ەكەنىنە ەرەكشە كوڭىل اۋدارىپ كەلەدى. سونىڭ ىشىندە ەمبىلىك گەولوگ­تار ەلىمىزدىڭ باتىس ايماعىنداعى ءىرى مۇ­ناي كەنىشتەرىن اشۋعا زور ەڭبەك ءسىڭىردى. مۇ­ناي­شىلاردىڭ ەرەن ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسىندە مۇناي-گاز سالاسى ەل ەكونوميكاسىن دامى­تۋدىڭ لوكوموتيۆىنە اينالدى, – دەدى ءا.سمايىلوۆ.

ءبىر عاسىرلىق تاريحى بار «ەمبى­مۇنايگاز» اق-دا داڭقتى مۇنايشىلار اۋلەتى ەڭبەك ەتىپ, مىڭداعان ۇلتتىق كادر دايىندالدى. قازىر بۇل كاسىپورىن گەولو­گيالىق بارلاۋدى, مۇناي-گاز كەن ورىندارىن يگەرۋدى, مۇناي مەن گازدى ءوندىرۋدى جانە دايىنداۋدى جۇزەگە اسىرىپ وتىر. كەن ورىندارىنان وندىرىلگەن مۇنايدى ەكسپورتقا جانە ىشكى نارىققا جونەلتەدى. كاسىپورىننىڭ ورتاشا جىلدىق مۇناي ءوندىرۋ كولەمى 2,6 ملن توننادان اسادى.

وتاندىق كاسىپورىن تەك مۇناي-گاز ون­دىرۋمەن شەكتەلمەيدى. ءوڭىر تۇرعىندارىن تۇراقتى جۇمىسپەن قامتىپ, وندىرىسكە جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزىپ وتىر. سوڭعى 10 جىلدا اتىراۋ وبلىسىنىڭ ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋعا شامامەن 6 ملرد, دەمەۋشىلىك پەن قايىرىمدىلىق شارالارىنا شامامەن 4 ملرد تەڭگە اۋداردى. وسى كەزەڭدە سالىققا 1 ترلن 113 ملرد تەڭگەدەن استام قارجى باعىتتالدى.

– جەر قويناۋىنداعى قازبا بايلىقتى ىزدەۋدەن باستاپ, ونى يگەرۋ مەن دامىتۋ مول قاجىر-قايراتتى, تەرەڭ ءبىلىم مەن تاباندىلىقتى تالاپ ەتەدى. وسىنداي قيىندىققا توتەپ بەرىپ, مۇناي ءوندىرىپ, ەل يگىلىگىنە ۇلەس قوسقان مۇنايشىلار ەڭبەگى ەشقاشان ۇمىتىلمايدى. پرەزيدەنت قا­زاقستان حالقىنا جولداۋىندا قاراپايىم ەڭبەك ادامىنا قۇرمەت كورسەتىلۋ كەرەكتىگىن اتاپ ءوتتى, – دەدى ءا.سمايىلوۆ.

ۇكىمەت باسشىسى قۇرىلعانىنا ءبىر عاسىر بولعان «ەمبىمۇنايگاز» اق-نىڭ 25 ارداگەرى مەن مۇنايشىسىنا مەملەكەتتىك ناگرادالار تاپسىردى. ماسەلەن, ەڭبەك جولىن وسى كاسىپورىندا باستاپ, كەيىن اتىراۋ قالالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى, وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى بولعان ەسەن تاسقىنباەۆ پەن ارداگەر تابىن ورجانوۆ ءىىى دارەجەلى «بارىس» وردەنىمەن, سالا ارداگەرلەرى ءمانسيا باباشەۆا «پاراسات» وردەنىمەن, مەڭدەش ساليحوۆ, قازيرا سۇيىنعاريەۆا, جۇمابەك جاماۋوۆ, «قاينارمۇنايگاز» باسقارماسىنىڭ باس تەحنولوگى دارمەن تورەعاليەۆ «قۇرمەت» وردەنىمەن ماراپاتتالدى.

ال ءىىى دارەجەلى «ەڭبەك داڭقى» ور­دەنىنە يە بولعاندار قاتارىندا «دوس­سور­مۇنايگاز» باسقارماسىنىڭ وپەراتورلارى ەربولات احمەتوۆ پەن نۇرلان ورازوۆ, «جا­يىقمۇنايگاز» باسقارماسىنىڭ تسەح باسشىسى قۋانعالي ابەجان مەن مۇ­ناي-گاز سالاسىنىڭ ارداگەرى جۇماجان نۇر­جانوۆ بار. ءبىر توپ ارداگەر مەن مۇناي­شى «ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن» مەدالىنە يە بولدى.

اتىراۋ وبلىسى