پودگورنوە ەلدى مەكەنىندە ورنالاسقان «نورد جولدارى» جشس جول جوندەۋمەن اينالىسادى. وسىدان ءتورت جىل بۇرىن سەرىكتەستىك باسشىلىعى اسفالت-بەتون زاۋىتىن سالۋعا ءۇش گەكتار جەر تەلىمىن الۋ ءۇشىن قىزىلجار اۋداندىق اكىمدىگىنە ءوتىنىش بەرىپ, زاڭدى رۇقساتىن العان.
كۇل-قوقىس ۇيىندىسىنە اينالعان ستيحيالىق پوليگون تازارتىلىپ, رەتكە كەلتىرىلىپ, وزىق جوبانى جۇزەگە اسىرۋعا 2 ملرد تەڭگەگە جۋىق ينۆەستيتسيا جۇمسالعان. 32 ملن تەڭگە تۇراتىن زاماناۋي سۇزگى قوندىرعىسى ورناتىلىپ, قورشاعان ورتانى ساقتاۋ تالاپتارى بارىنشا قامتاماسىز ەتىلگەن. وسى جىلدار ىشىندە جول قۇرىلىسىنا باعىتتالعان قارجىنىڭ جالپى كولەمى 17 ملرد تەڭگەگە جۋىق. وكىنىشتىسى, شەنەۋنىكتەردىڭ قاتىسۋىمەن اشىلىپ, وڭىردە ينۆەستيتسيالىق جوبا رەتىندە جوعارى باعالانعان كاسىپورىننىڭ جەر تەلىمدەرىن ساتىپ الۋ جونىندەگى كەلىسىمشارتى سوت تاراپىنان زاڭسىز دەپ تانىلىپ, قوماقتى قاراجاتتىڭ جەلگە ۇشۋ قاۋپى ءتونىپ تۇر. بۇل جونىندە بەلگىلى ادۆوكات ولەگ حرۋپين جان-جاقتى حاباردار ەتتى.
ولەگ سەرگەەۆيچتىڭ ايتۋىنشا, داۋدىڭ باسى تابيعات قورعاۋ پروكۋراتۋراسىنىڭ تەكسەرىسىنەن تۋىنداپ, ونىڭ سوڭى تەكەتىرەسكە ۇلاسقان سىقىلدى. پروكۋراتۋرانىڭ ۇسىنىسى نەگىزىندە جەر قاتىناستارى ينسپەكتسياسى زاۋىتتى جابۋ تۋرالى مامانداندىرىلعان اۋدانارالىق ەكونوميكالىق سوتقا شاعىم تۇسىرگەن. تالاپ ارىزدى قاراعان سۋديا ايگۇل دوساەۆا جەر ۋچاسكەسى ۋاكىلەتتى مەملەكەتتىك ورگاننىڭ رۇقساتىنسىز بەرىلگەندىكتەن, زاۋىتتىڭ سميرنوۆ زوولوگيالىق قورىعى ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتا ورنالاسۋى زاڭسىز دەگەن شەشىم شىعارعان. سۋديا سميرنوۆ قورىعىنىڭ اۋماعىندا ورنالاسقان جەر ۋچاسكەلەرىن يەلەنۋ, پايدالانۋ جانە بيلىك ەتۋ قۇقىعى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاننىڭ مىندەتىنە كىرمەيدى جانە قانداي دا ءبىر مامىلەلەر جاساۋعا قۇقىلى ەمەس, مۇنداي قۇزىرەت ەل ۇكىمەتىنە بەرىلگەن دەپ قولدانىستاعى زاڭناماعا سىلتەمە جاساعان. وبلىستىق اپپەلياتسيالىق سوت تا جەر تەلىمدەرىن ساتىپ تۋرالى اۋدان اكىمدىگىنىڭ ۇيعارىمىن جارامسىز دەپ تانىپ, شەشىمدى وزگەرىسسىز قالدىرعان.
ادۆوكات سوت شەشىمدەرىمەن كەلىسپەيدى. ءدۇدامال تۇستارعا, ەسكەرىلمەگەن جايتتارعا, سوعان قاتىستى ءوزى كەلتىرگەن ۋاجگە توقتالدى.
«ەرەكشە قورعالاتىن اۋماق ساناتى تىزىمىنە ەنگىزىلگەن سميرنوۆ قورىعى 240 مىڭ گەكتار القاپتى الىپ جاتىر. ونىڭ باستى ماقساتى – تىرشىلىك ەتەتىن جانۋارلار مەن وسىمدىكتەر دۇنيەسىن قورعاۋ, ساقتاۋ, تۋريزمگە, رەكرەاتسياعا ارنالعان نىسان رەتىندە ەكولوگيالىق, عىلىمي, مادەني جاعىنان ەرەكشە قۇندىلىقتاردىڭ كەڭ ءورىس الۋىنا مۇمكىندىك تۋدىرۋ. ال سوتتىڭ سميرنوۆ قورىعىنىڭ شەكاراسىنا كىرەتىن كەز كەلگەن جەر ۋچاسكەسى بويىنشا جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار قانداي دا مامىلە جاساۋعا قۇقىعى جوق دەۋى قيسىنسىز. ويتكەنى قورىقتىڭ ورنالاسقان جەرى ايىرتاۋ اۋدانىنداعى ۇلتتىق پارك سياقتى ايرىقشا قورعالاتىن تابيعي اۋماققا جاتپايدى. ءيا, اڭ اۋلاۋعا, اڭشىلىق جاساۋعا تىيىم سالىنعان. الايدا جەردى پايدالانۋعا رۇقسات بار. ونىڭ اۋماعىنا مامليۋت, اققايىڭ, ەسىل اۋداندارىنىڭ ءبىر بولىگى, سميرنوۆو, استارحانكا, رۋبلەۆكا, پودگورنوە, ترۋدوۆايا نيۆا, چاپاەۆو سياقتى ءىرى ەلدى مەكەندەر, ونداعان ورتا جانە شاعىن بيزنەس سۋبەكتىلەرى كىرەدى. سوندا ولاردىڭ ءبارىن ءسۇرىپ تاستاۋ كەرەك پە؟ تۇرعىندار ءۇي-جايىن ساتقان كەزدە تىكەلەي ۇكىمەتكە قايىرىلا ما؟ مەنىڭشە, جەردىڭ پايدالانىلۋى مەن قورعالۋىن مەملەكەتتىك تۇرعىدان قامتاماسىز ەتەتىن ۋاكىلەتتى ورگاندار مەن ولاردىڭ جەرگىلىكتى بولىمشەلەرىنىڭ قۇزىرەتى شەكتەلىپ وتىر. تەكسەرۋشى ورگاندار وسى ماسەلەنىڭ ارا-جىگىن اجىراتىپ الماي بىردەن سوتقا شاعىمدانۋى تىعىرىقتان شىعۋدىڭ, مەدياتسيالىق كەلىسىمگە كەلۋدىڭ ۇتىمدى جولى ەمەس. اسفالت زاۋىتىن سالۋ تۋرالى شەشىمدى اۋدان اكىمدىگى ەمەس, ۇكىمەت قابىلدايدى دەۋ – بۇل پروتسەدۋرالاردىڭ جەرگىلىكتى بيلىك ارقىلى ىسكە اسىرىلاتىنىن ەلەمەۋ. سوت وسى جاعىن مۇقيات زەردەلەمەگەن. ورلينوگورسك ورمان شارۋاشىلىعىنان 50 گەكتار جەر قالايى بار كەن ورنىن يگەرۋگە بەرىلدى. بۇل شارالار جەرگىلىكتى ۋاكىلەتتى ورىنداردىڭ وتىنىشتەرى ارقىلى ورىندالدى», دەگەن زاڭگەر جەر كودەكسىنىڭ كەي باپتارىنا ءمان بەرىلمەگەنىنە قىنجىلادى.
ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتاردىڭ جەرى مەملەكەت مەنشىگىندە بولاتىنى جانە يەلىكتەن شىعارۋعا جاتپايتىنى بەلگىلى. بىراق قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭدارىندا كوزدەلگەن تارتىپپەن جانە جاعدايلاردا شەكتەۋلى شارۋاشىلىق ماقساتتارى ءۇشىن پايدالانىلۋى مۇمكىن ەكەندىگى, ۋاكىلەتتى ورگاننىڭ ۇسىنىسىمەن بوسالقى جەرگە اۋىستىرۋ, سونداي-اق بوسالقى جەردى قايتادان ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتار جەرىنە اۋىستىرۋ ءتارتىبى جەر كودەكسىندە ايقىن جازىلعان. دەمەك بۇل جاعدايدا اتقارۋشى ورىندار بۇل جەرلەردى ازاماتتار مەن كاسىپكەرلەرگە پايدالانۋعا بەرۋگە قۇقىلى ەكەنى سوت نازارىنان تىس قالعان ءتارىزدى.
ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتاردى قالاي اجىراتۋعا بولادى دەگەن ساۋالعا وبلىستىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى جانىنداعى كاسىپكەرلەردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل جونىندەگى كەڭەستىڭ ءتورايىمى ينەسسا قۋانوۆا بىلاي جاۋاپ بەردى.
– ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتار شەكاراسى زاڭدا ناقتى بەلگىلەنىپ, بىرنەشە تۇرگە بولىنگەن. ۇلتتىق تابيعي پاركتەردە ەرەجەلەر بارىنشا قاتاڭداتىلعان. ال سميرنوۆ سەكىلدى زوولوگيالىق قورىقتاردى پايدالانۋ تالابى باسقاشا, ولاردا بەلگىلى شەكتەۋلەر بولعانىمەن, ايرىقشا قورعالاتىن تابيعي اۋماقتارعا جاتپايدى. مۇنداعى جەر مەنشىك يەلەرىنەن الىنبايدى جانە قورىقتىڭ جەرى بولىپ ەسەپتەلمەيدى. سوت شەشىمى دۇرىس دەسەك, قورىق اۋماعىنداعى نىسانداردى باسقا جاقتارعا كوشىرۋگە نە سۇرۋگە تۋرا كەلەدى. تەك قانا وسى كاسىپورىننىڭ «قارماققا ءىلىنۋى» تۇسىنىكسىز.
ءيا, تابيعاتتى قورعاۋ پروكۋراتۋراسى سميرنوۆ قورىعى اۋماعىندا بىرنەشە جىلدان بەرى ىركىلىسسىز جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان ءوندىرىس وشاعىن كەنەتتەن «بايقاپ» قالعانىنا قايران قالعاندار وسىلاي دەيدى. قىراعى بولسا, بوي كوتەرەردە نەگە دابىل قاقپاعان؟ ەكىنشىدەن, شارۋاسى وڭعارىلىپ, ءىسى العا باسقان ءوندىرىس وشاعى عانا «قىزىقتىرعانى» ءدۇدامال تۋدىرادى.
«ەندىگى بار ءۇمىتىمىز – جوعارعى سوتتا. اسفالت-بەتون زاۋىتىن جابۋ ەش قيسىنعا كەلمەيدى دەپ ەسەپتەيمىز. ادىلدىك ءۇشىن اقىرىنا دەيىن بەل شەشىپ, كۇرەسەتىن بولامىز. ويتكەنى كاسىپكەردىڭ تاراپىنان ەكولوگيالىق تا, ەكونوميكالىق تا زاڭ بۇزۋشىلىق ورىن الىپ وتىرعان جوق. بيزنەس اشپاس بۇرىن ءتيىستى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ رۇقساتىن العان. نەسيە ارقىلى جەر تەلىمدەرىن راسىمدەگەن. مەملەكەتكە سالماق سالماي ءوز جۇمىسىن تالاپقا ساي اتقارىپ, تىكەلەي وندىرىسپەن اينالىسىپ وتىر. سالىعى تولەۋلى, جۇزگە جۋىق ادام جۇمىسپەن قامتۋلى. بۇدان ارتىق نە كەرەك؟ تەكسەرۋشىلەردىڭ «ولقىلىق تاپتىق» دەپ ماسايراۋى تاڭعالدىرادى», دەدى ءسوز سوڭىندا ولەگ سەرگەەۆيچ.
ءومىر ەسقالي,
جۋرناليست
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى,
قىزىلجار اۋدانى