اۋىز سۋعا جاريتىن كۇن بولا ما؟

بۇل جولى اۋىز سۋعا بايلانىستى شۋ وبلىس ورتالىعىنىڭ ىرگەسىندەگى زاستان­تسيوننىي كەنتىنەن شىقتى. وسى ماڭدا تۇراتىن زەينەتكەرلەر, ۇيىندە سۋ تاسيتىن ادامى جوق وتباسىلار وكپەلەرىن ايتا باستادى. وكپە-نازدىڭ تۋىنداۋ سەبەبى, كەنت كوشەلەرىندەگى سۋاعارلاردى ەشكىم­گە ەسكەرتپەستەن كەسىپ اكەتە باستاعاندا شىققان. ىلە تۇرعىندار ايدىڭ-كۇننىڭ امانىندا اۋىز سۋسىز قالدىق دەپ ءتيىستى ورىندارعا جانايقايىن جەتكىزگەنىمەن, ۇزاق جىلداردان بەرى قوردالانىپ قالعان كۇردەلى ماسەلە شەشىلمەگەن. جاۋاپتى مەكەمە باسشىلارى قۇبىر ارقىلى كەلە­تىن سۋدى جەكە قاراجاتقا ۇيگە تارتقى­زىپ الۋ جونىندە كەڭەس بەرىپتى. الايدا قالا سىرتىنداعى بۇل كەنتتە نەگىزىنەن الەۋمەتتىك جاعىنان از قامتىلعان وتباسىلار تۇرادى. ولاردىڭ قۇبىردان ۇيگە دەيىنگى قاشىقتىققا بايلانىستى شامامەن 300-350 مىڭ تەڭگەلىك شىعىندى جاباتىن قاراجاتى جوق. 9 مىڭنان استام تۇرعىنى بار كەنتتى قونىستانۋشىلاردىڭ كۇنى 4 سۋاعارعا عانا قاراپ قالعان. ەندى امال جوق, زەينەتكەرلەر مەن مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ادامدار الدەنەشە شاقىرىم جەردەن سۋدى تاسۋعا ءماجبۇر.

– بۇل ماسەلە بۇرىننان كەلە جاتىر, – دەيدى «كوكشەتاۋ سۋ ارناسى» كاسىپ­ورنىنىڭ باسشىسى ەرمەك ومىرعاليەۆ, – كەيبىر ۇيلەر ەرتەرەكتە سۋ قۇبىرىنا رۇقساتسىز قوسىلعان. نەگىزىنەن قارىزدىڭ قوردالانىپ قالعانىن ايتۋ كەرەك. قىستىگۇنى سۋ قۇبىرى ءجيى قاتىپ, اپاتتى جاعداي ورىن الادى. ونىڭ ءبارىن جونگە كەلتىرۋ ءۇشىن كوپ قاراجات قاجەت.

بۇرىن كەنتتە 20 سۋاعار بولعان ەكەن. كەيبىرىنىڭ ورناتىلعانىنا كەمىندە – 40 جىل. توزىعى جەتكەندىكتەن, ەسىل سۋ ايدالاعا اعىپ جاتاتىن دا كەزى بولادى. بالكىم, شىعىننىڭ كوپ قوردالانۋ سەبەبىن وسى ارادان ىزدەگەن ءجون بولار.

– ءبىزدىڭ جانىمىزعا باتاتىنى, كۇنى بۇرىن ەسكەرتىپ, كوپشىلىكتىڭ كەلىسىمىن الماۋى, – دەيدى كەنت تۇرعىنى ابزال قونىسباەۆ, – سۋاعارلاردى ءبىر كۇندە كەلىپ جيناپ الىپ كەتكەن. قالعانىن بۇزدىرماۋ ءۇشىن كۇزەتىپ وتىرمىز. تۇرعىنداردىڭ قارىزى 11 ملن تەڭگەدەن استام دەلىن­گەنىمەن, قۇبىر بويىنداعى بوسقا ءراسۋا بولعان سۋدى نەگە ەسەپتەمەيدى؟!

قازىر جۇزگە جۋىق وتباسى تەحنيكالىق قۇجات الىپ, سۋدى ۇيىنە تارتىپ الماق. مامانداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, سۋاعار­دان سۋ تاسۋ وتكەن عاسىردىڭ ەنشى­سىندە قالعان شارۋا. ولار الداعى ۋاقىتتا بارلىعىن رەتكە كەلتىرمەك.

بىراق بار ماسەلە الاقانداي كەنتتەگى سۋ قۇبىرىن بۇتىندەپ, سۋاعارلاردى رەتكە كەلتىرۋمەن شەشىلە قويمايدى. ەڭ الدىمەن بۇقپا تاۋىنىڭ ەتەگىندە ورنالاسقان سۋ تازالاۋ ستانساسىن جاڭعىرتۋ قاجەت. 2011 جىلى كوكشەتاۋ قالاسى اكىمدىگى­نىڭ قۇرىلىس ءبولىمى تاۋلىگىنە 60 مىڭ تەكشە مەتر سۋ تازالاۋعا قۋاتى جەتەتىن جاڭا قۇرىلعى سالۋ جونىندە «Aegis ins» سەرىكتەستىگىمەن كەلىسىمشارت جاساعان. مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ تارتىبىمەن 1,623 ملرد تەڭگەنىڭ كەلىسىمشارتى جاسالعان. 2011 جىلى 583,1 ملن تەڭگەسى يگەرىلگەن. سەرىكتەستىك بىرنەشە عيمارات سالعانىمەن, ءىس اياقسىز قالعان. 2012-2013 جىلدارى قايتادان كونكۋرس وتكىزىلىپ, بۇل جولى «اپ يمپەكس» مەردىگەرلىك ۇيىمى ۇزىلگەن جۇمىستى جالعاستىرىپ, 181,24 ملن تەڭگەنى يگەرگەن. بۇل ۋاقىتتا جوبا قۇنى وزگەرىپ, ستانسا قۇرىلىسى توقتاپ قالعان. بارلىعى 719 ملن تەڭگە يگەرىلگەنىمەن, تازا سۋعا ءزارۋ بولىپ وتىرعان ەل ءۇمىتى اق­تالمادى. 2014 جىلى مەملەكەتتىك ساراپتاما جاسالىپ, كوكشەتاۋ قالاسىنىڭ سۋ تازالاۋ قۇرىلعىسىن كەڭەيتۋ جانە جاڭعىرتۋعا قاجەتتى جوبا قولعا الىنعان. بۇل جولى 2 ملرد 397,7 ملن تەڭگە قاراس­تىرىلعان. 2016 جىلى ساعىزداي سوزىلعان جوباعا تاعى دا 3,3 ملرد تەڭگە قاجەت دەپ ەسەپ­تەلىنگەن. وسىلايشا, قىرۋار قارجى جۇم­­سالعانىمەن, سۋ تازالايتىن قۇرىل­عى­عا ارنالعان تالپىنىس ناتيجەسىن بەرگەن جوق.

جاڭا قۇرىلعى سالىنباعاندىقتان, كوكشەتاۋ قالاسىنىڭ تۇرعىندارى ساپاسىز سۋ ىشۋگە ءماجبۇر. جوعارىدا وبلىس ورتالىعى سۋدى سەرگەەۆ جانە شاعالالى سۋ قويمالارىنان الاتىنىن ايتتىق. قالادان 12 شاقىرىم جەر­دەگى شاعالالى وزەنىنىڭ بويىنداعى سۋ قويماسى 1969 جىلى پايدالانۋعا بەرىلگەن. جالپى سىيىمدىلىعى – 28 ملن تەكشە مەتر. وسى ارادا ايتا كەتەتىن ءبىر جايت, سۋ قويما­سىنىڭ جانىن­داعى تارتىپسىزدىك. قالا تۇرعىندارى سۋ قويماسى ىرگەدە تۇرعان­دىقتان, جاز بويى وزدەرى سۋىن ىشەتىن جەرگە كەلىپ سۋعا تۇسەدى. جاعالاۋدا شاشى­لىپ جاتقان تۇرمىستىق قالدىق اتكوپىر. وزدەرى شومىلعانى بىلاي تۇر­سىن, كولىگىن جۋىپ, ءيتىن شومىلدىرا­دى. شاعالا­لى وزەنىنىڭ بويىنا قونىستانعان ەلدى مەكەندەردىڭ مال قورالارىنىڭ قايسى­بىرى جاعالاۋعا جاقىن سالىنعاندىقتان, كوكتەمگى قىزىل سۋ جۇرگەن كەزدە بار قالدىق لىقسىپ وزەنگە قۇيىلادى. سۋ تازالايتىن ستانسانىڭ جايى بەلگىلى بولعاندىقتان, ءدال وسى ارادا تازالىق تۋرالى ءتىس جارۋدىڭ ءوزى ارتىقتاۋ.

– كوكتەمدە پاتەرگە كەلەتىن سۋدى ءىشۋ مۇلدە مۇمكىن ەمەس, – دەيدى كوكشەتاۋ قالاسىنىڭ تۇرعىنى بولات سارسەنباەۆ, – امال جوق تاسىمالداپ ىشۋگە تۋرا كەلەدى. بىراق وبلىس ورتالىعىندا تازا سۋ الا قوياتىن جەر دە تاپشى. اۋەزوۆ كوشەسىنىڭ بويىنداعى بۇقپانىڭ باۋرايىنان اعاتىن بۇلاق تا بىتەلىپ قالعان. بۇرىن اۋىز سۋدى سول جەردەن الىپ ىشەتىن ەدىك. قازىر اۋىز سۋدى تەگىن بەرەتىن تۋمگوەۆتاردىڭ ۇيىنەن جارتى كوكشەتاۋ سۋ الىپ ءىشىپ وتىر. اتام قازاق «اۋرۋ – استان» دەپ تەگىن ايتپاعان. كىمدى كورسەڭ دە, وتىمىزگە تاس بايلانىپ, بۇيرەگىمىزگە قۇم جينالدى دەپ ارىزىن ايتىپ جاتادى. سونىڭ بارلىعى وسى سۇزگىدەن دۇرىس وتكىزىلمەگەن لاي سۋدىڭ كەسىرى ەمەس دەپ كىم ايتا الادى. بىلەتىندەردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, سۋداعى زياندى زات حلور ارقىلى جويىلادى ەكەن. ونىڭ ءوزى دەنساۋلىققا زيان ەمەس پە؟

قازىر كوپقاباتتى ۇيلەردىڭ جانىنداعى سۇزگىدەن وتكىزىلگەن سۋدى ساتاتىن جاڭا كاسىپ ورىستەپ تۇر. ءليترى – 10-15 تەڭگە. ماسەلە ءتىپتى قارجىسىندا دا ەمەس, بۇل سۋ دا ورتالىق قۇبىر ارقىلى كەلەتىن سۋ عوي. سۇزگىدەن وتكىزىلگەنىمەن, تولىق تازارتۋعا قاۋمەتى جەتپەيدى. قالا تۇرعىندارى سوڭ­عى كەزدە ورتالىق سۋ قۇبىرى ارقىلى كوپ­قاباتتى ۇيلەرگە كەلەتىن سۋدا الدەبىر جاعىمسىز ءيىس پايدا بولدى دەسىپ ءجۇر. كوپشىلىك قازىر بۇل سۋدى تەك تۇرمىستىق قاجەتتىلىككە قانا پايدالانۋدا. اۋىز سۋدى تاسىمالدايتىن كولىگى, ادامى جوق مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ادامدار مەن زەينەتكەرلەرگە ادام ايتقىسىز قيىن بولىپ تۇر.

«كوكشەتاۋ سۋ ارناسى» مەكەمەسىنە تيەسىلى 344,882 شاقىرىمدى قۇرايتىن قۇبىر جەلىسى بار. ونىڭ 295,5 شاقىرىمى كوكشەتاۋ قالاسىنا تيەسىلى بولسا, 25,3 شاقىرىمى ستانتسيوننىي جانە 24,065 شاقىرىمى كراسنويار كەنتىندە. وسى سۋ جۇيەسىنىڭ 37,72 پايىزىنىڭ توزىعى جەتكەن.

ازىرگە جاعدايدىڭ تۇزەلەتىن ءتۇرى كورىن­بەيدى. ەلدىڭ ەندىگى ءۇمىتى – حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەتتە. سان جىلدار بويى ساپاسىز سارى سۋدى ءىشىپ وتىرعان ءبۇتىن ءبىر وبلىس ورتالىعىنىڭ وكپە-نازىنا كوڭىل اۋداراتىن ۋاقىت جەتتى ەمەس پە؟!

كوكشەتاۋ