حالىقارالىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ قازاقستان سىرتقى ساياساتىنىڭ اسا ماڭىزدى باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. ايماقتىق جانە جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا دايەكتى جۇمىس جاساي وتىرىپ, ادىلەتتى جانە دەموكراتيالىق الەمدىك ءتارتىپتى ورناتۋعا سۇبەلى ۇلەس قوسا وتىرىپ, قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ ءبىتىمگەرشىلىك باستامالارىن ىلگەرىلەتە وتىرىپ, سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى ءوزىنىڭ ەڭ ماڭىزدى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى – قازاقستاننىڭ ەگەمەندىگىن, اۋماقتىق تۇتاستىعىن, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىن جانە قورعانىس قابىلەتىن نىعايتۋدى جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى.
وسى باعىتتاعى ماڭىزدى جاڭا قادام ۇستىمىزدەگى جىلعى 6 مامىردا بۇۇ-نىڭ نيۋ-يوركتەگى شتاب-پاتەرىندە يادرولىق «بەستىك» وكىلدەرى – اقش, قىتاي, رەسەي, فرانتسيا جانە ۇلىبريتانيانىڭ ورتالىق ازيادا يادرولىق قارۋدان ازات ايماق قۇرۋ تۋرالى شارتتىڭ (واياقتش) حاتتاماسىنا قول قويۋى بولىپ تابىلدى. وسى ارقىلى اتالعان ايماقتىڭ زاڭ جۇزىندە قۇرىلۋىنا جاڭا ماڭىزدى قادام جاسالدى, ال مويىندالعان بەس يادرولىق دەرجاۆا شارتتىڭ قاتىسۋشىلارى بولىپ تابىلاتىن بەس ەلگە قارسى يادرولىق قارۋدى قولدانباۋعا كەپىلدىك بەردى.
بۇل ءجايت كوپجاقتى ديپلوماتيانىڭ يادرولىق قارۋسىزدانۋ جانە تاراتپاۋ سالاسىنداعى ايتارلىقتاي جەتىستىگى بولىپ تابىلادى, سونداي-اق, ايماقتىق جانە جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋدا شىن مانىندە اسا زور ماڭىزعا يە.
يادرولىق قارۋسىزدانۋ جانە تاراتپاۋ سالاسىندا حالىقارالىق دەڭگەيدە مويىندالعان كوشباسشى رەتىندە قازاقستان حاتتاماعا قول قويۋدا ماڭىزدى ءرول اتقاردى. ۇستىمىزدەگى جىلعى ناۋرىز ايىندا گااگادا وتكەن يادرولىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى سامميتتە ءسوز سويلەگەن پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ يادرولىق قاۋىپسىزدىكتىڭ جالعىز عانا كەپىلى بولىپ تابىلاتىن جالپىعا ورتاق يادرولىق قارۋسىزدانۋعا شاقىرىپ, «ءبىز «يادرولىق بەستىك» مەملەكەتتەرىنىڭ ورتالىق ازيادا يادرولىق قارۋدان ازات ايماق قۇرۋ تۋرالى شارتتىڭ قاتىسۋشى ەلدەرىنە قاۋىپسىزدىك كەپىلدىگىن قامتاماسىز ەتەتىن حاتتاماعا تەز ارادا قول قوياتىندىعىنا ءۇمىت ارتامىز», دەپ مالىمدەگەن ەدى.
ءبىزدىڭ ۆەدومستۆو يادرولىق ەلدەردەن قاۋىپسىزدىكتىڭ تەرىس كەپىلىن (ياعني, يادرولىق قارۋدى قولدانباۋ جانە يادرولىق قارۋدى قولدانۋ قاۋپىن بولدىرماۋ تۋرالى كەپىلدىك) الۋ مىندەتىن بارلىق ورتالىق ازيا ەلدەرى اتىنان «يادرولىق دەرجاۆالارمەن» كەلىسسوزدەر وتكىزۋ ارقىلى دايەكتىلىكپەن جۇزەگە اسىرىپ وتىردى.
الەمدەگى كولەمى جاعىنان ءتورتىنشى زىمىراندىق-يادرولىق ارسەنالدان ءوز ەركىمەن باس تارتۋ, سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىن جابۋ جانە ونىڭ ينفراقۇرىلىمىن جويۋ, ورتالىق ازيادا يادرولىق قارۋدان ازات ايماق قۇرۋ, مەملەكەت باسشىسىنىڭ بۇۇ شەڭبەرىندە يادرولىق قارۋدان ازات الەمگە قول جەتكىزۋ بويىنشا جالپىعا ورتاق دەكلاراتسيا قابىلداۋ تۋرالى باستامالارى, اتوم جوباسىن جۇزەگە اسىرۋ, قازاقستاندا ماگاتە-ءنىڭ حالىقارالىق تومەن بايىتىلعان ۋران بانكىن ورنالاستىرۋ, سونىمەن قاتار, يراننىڭ يادرولىق باعدارلاماسى بويىنشا كەلىسسوزدەر وتكىزۋدە ءوز الاڭىمىزدى ۇسىنۋ – يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جانە يادرولىق قارۋسىزدانۋ ماسەلەسىنە ەلىمىزدىڭ ءىس جۇزىندە قوسقان ۇلەسىنىڭ تولىق ەمەس ءتىزىمى, مىنە, وسىنداي.
كەڭ-بايتاق ەۋرازيا كونتينەنتىنىڭ تورىندە ورنالاسقان ايماق – ورتالىق ازيادا يادرولىق قارۋدان ازات ايماق قۇرۋ تۋرالى شارتتىڭ حاتتاماسىنا قول قويۋ ۇلان-عايىر گەوساياسي كەڭىستىكتەگى تۇراقتىلىقتى نىعايتا تۇسەتىنى ءسوزسىز. ايماقتىڭ تۇراقسىزدىق اۋماعىندا ورنالاسقانىن جانە لاڭكەستىك ۇيىمدار تاراپىنان قاۋىپ-قاتەرلەرگە ۇشىراۋى ىقتيمالدىعىن ەسكەرسەك, بۇل ەرەكشە كوكەيكەستى بولىپ تابىلادى. وعان قوسا, ورتالىق ازيا ەلدەرى مويىندالعان ەكى يادرولىق مەملەكەت رەسەي مەن قىتاي اراسىندا جانە دە-فاكتو يادرولىق قارۋدى يەمدەنگەن – پاكىستان مەن ءۇندىستان مەملەكەتتەرىنىڭ جانىندا ورنالاسقان.
ورتالىق ازيادا يادرولىق قارۋدان ازات ايماق قۇرۋ بارلىق بەس ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ – قازاقستان, قىرعىزستان, وزبەكستان, تاجىكستان, تۇركىمەنستاننىڭ ايماقتا قاۋىپسىزدىك, تۇراقتىلىق جانە بەيبىتشىلىكتى قامتاماسىز ەتۋگە ۇمتىلىسىنداعى بىرلەسكەن سىندارلى كۇش-جىگەرىنىڭ ارقاسىندا مۇمكىن بولدى.
بىرلەسكەن كۇش-جىگەرلەرگە قاجەتتى ساياسي سەرپىن 1997 جىلى 28 اقپاندا الماتىدا وتكەن ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى باسشىلارىنىڭ ءسامميتى كەزىندە بەرىلدى. سامميتتە وڭىردە يادرولىق قارۋدان ازات ايماق قۇرۋ يدەياسىن قولداۋعا شاقىرعان الماتى دەكلاراتسياسى قابىلدانعان بولاتىن.
ورتالىق ازيادا يادرولىق قارۋدان ازات ايماق قۇرۋ تۋرالى شارتقا 2006 جىلى 8 قىركۇيەكتە, ياعني پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جارلىعىمەن 1991 جىلى يادرولىق سىناق پوليگونى جابىلعان كۇنى قول قويىلۋىنىڭ نىشاندىق ءمانى بار. 2009 جىلى 21 ناۋرىزدا شارتتىڭ كۇشىنە ەنۋى ورتالىق ازيادا يادروسىز ايماق قۇرۋ جولىنداعى ماڭىزدى قادام بولىپ تابىلدى.
شارتقا سايكەس, واياقتش-عا مۇشە-مەملەكەتتەر ءوز اۋماقتارىندا يادرولىق قارۋ جانە ونىڭ بولشەكتەرى نەمەسە باسقا دا يادرولىق جارىلعىش قۇرىلعىلاردى وڭدەۋ, ساتىپ الۋ جانە ولاردى ورنالاستىرۋعا, سونىمەن قاتار, يادرولىق سىناقتار وتكىزۋگە, واياقتش جەرىندە راديواكتيۆتى قالدىقتاردى ورنالاستىرۋعا تىيىم سالۋ تۋرالى مىندەتتەمەلەر الدى.
شارتقا قاتىسۋشى تاراپتار, سونىمەن بىرگە, ءوڭىر اۋماعىن ەكولوگيالىق قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىنا اتسالىسۋ, اتوم ەنەرگياسى جونىندەگى حالىقارالىق اگەنتتىكپەن (ماگاتە) تىعىز ءوزارا ىقپالداسۋ, يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى شارتقا جانە ونىڭ قوسىمشا حاتتاماسىنا سايكەس اتالعان اگەنتتىكپەن قاۋىپسىزدىك كەپىلدىكتەرىن قولدانۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويۋ, سونداي-اق, يادرولىق ماتەريالدار مەن قۇرال-جابدىقتاردىڭ فيزيكالىق قورعانىسى ءۇشىن ءىس-شارالار قولدانۋ تۋرالى ءمىندەتتەمەلەر العان.
2012 جىلعى 12 ماۋسىمدا شارت شەڭبەرىندە توراعا قىزمەتىن يەمدەنگەن جانە بارلىق بەس ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى اتىنان «يادرولىق دەرجاۆالارمەن» واياقتش شارتىنا تەرىس كەپىلدەر تۋرالى حاتتاماعا قول قويۋ ماسەلەلەرى بويىنشا كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋگە ۋاكىلەتتىك العان قازاقستان سوڭعى ەكى جىل ىشىندە «يادرولىق بەستىك» وكىلدەرىمەن بەلسەندى تۇردە پىكىر الماسىپ, كەلىسسوزدەر جۇرگىزدى. ماقسات, ولارعا حاتتاماعا قول قويعىزۋ جانە قاۋىپسىزدىكتىڭ تەرىس كەپىلدىگىن بەرۋ تۋرالى مىندەتتەمە العىزۋ بولدى.
2012-2014 جىلدار ارالىعىندا قازاقستاننىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى «يادرولىق دەرجاۆا» جانە شارتقا مۇشە-مەملەكەتتەر وكىلدەرىمەن ەكىجاقتى جانە كوپجاقتى ءپىشىندە ءارتۇرلى دەڭگەيلەردە جيىرمادان استام كەزدەسۋ وتكىزىپ, كەلىسسوزدەر جۇرگىزدى.
قازاقستان تاراپىنىڭ ۇسىنىستارى نەگىزىندە شارتقا مۇشە تاراپتاردىڭ قاۋىپسىزدىكتىڭ تەرىس كەپىلدىگىن بەرۋ ماسەلەسىن شەشۋدە «ورتالىق ازيادا يادرولىق قارۋدان ازات ايماق قۇرۋ تۋرالى شارتقا مۇشە-مەملەكەتتەردىڭ شارتقا تەرىس كەپىلدىك بەرۋگە قاتىستى كوزقاراستارى» اتتى بىرلەسكەن ۇستانىمدى ايقىندايتىن قۇجات كەلىسىلدى.
2013 جىلعى 9 قازاندا نيۋ-يوركتە بۇۇ باس اسسامبلەياسى اياسىندا «يادرولىق بەستىك» ەلدەرىنىڭ تالدامالى ءمالىمدەمەلەرى بار حاتتاماعا قول قويۋ تۋرالى قاعيداتتى ۋاعدالاستىققا قول جەتكىزىلدى. ۇستىمىزدەگى جىلعى 6 مامىردا يادرولىق قارۋى بار مەملەكەتتەر وعان قول قويىپ, شارتقا قاتىسۋشى ەلدەرگە قارسى يادرولىق قارۋدى قولدانباۋ جانە ونى قولدانۋ قاۋپىن توندىرمەۋ تۋرالى وزدەرىنە مىندەتتەمەلەر الدى.
تالدامالى مالىمدەمەلەرگە كەلەتىن بولساق, يادرولىق مەملەكەتتەر قاۋىپسىزدىكتىڭ وزدەرى بەرگەن تەرىس كەپىلدىكتەرىنەن بەلگىلى ءبىر شارتتار كولەمىندە باس تارتادى. مۇنداي مالىمدەمەلەردىڭ ءمانى مىنادا: يادرولىق مەملەكەتتەر ايماقتاعى قاتىسۋشى-مەملەكەتكە قارسى يادرولىق قارۋ قولدانباۋ تۋرالى ءمىندەتتەمەسىنەن ولارعا, ولاردىڭ اۋماقتارىنا نەمەسە تاۋەلدى جەرلەرىنە, قارۋلى كۇشتەرىنە نەمەسە ولاردىڭ وداقتاستارىنا يادرولىق قارۋى بار مەملەكەتپەن بىرگە ىقپالداساتىن نەمەسە وداقتىق كەلىسىمى بار مەملەكەت تاراپىنان شابۋىل جاسالعان جاعدايدا باس تارتادى.
«يادرولىق بەستىك» ەلدەرىنىڭ تالدامالى مالىمدەمەلەرىن قولدانۋ تاجىريبەسى يادرولىق قارۋدان ازات ايماق قۇرۋ تۋرالى بارلىق شارتتارعا قولدانىلىپ كەلدى. ولار مىنالار: لاتىن امەريكاسى مەن كاريب باسسەينىندە يادرولىق قارۋعا تىيىم سالۋ تۋرالى شارت (تلاتەلوكو شارتى), تىنىق مۇحيتىنىڭ وڭتۇستىك بولىگىندەگى يادروسىز ايماق تۋرالى شارت (راروتونگ شارتى), وڭتۇستىك-شىعىس ازيادا يادرولىق قارۋدان ازات ايماق قۇرۋ تۋرالى شارت (بانگكوك شارتى), افريكادا يادرولىق قارۋدان ازات ايماق قۇرۋ تۋرالى شارت (پەليندابا شارتى) جانە ورتالىق ازيادا يادرولىق قارۋدان ازات ايماق قۇرۋ تۋرالى شارت.
ورتالىق ازياداعى بارلىق مەملەكەتتەر – واياقتش شارتىنىڭ مۇشەلەرى «يادرولىق بەستىك» ەلدەرىنىڭ واياقتش شارتىنىڭ حاتتاماسىنا قول قويۋدا وزدەرىنىڭ ۇلتتىق زاڭناماسىنا جانە قالىپتاسقان حالىقارالىق تاجىريبەگە ءسايكەس ءتيىستى مالىمدەمەلەر جاساۋ قۇقىقتارىن مويىندادى. نيۋ-يوركتە شارتتىڭ حاتتاماسىنا قول قويۋ ءراسىمى بارىسىندا ايتىلعانىنداي, ءتيىستى مالىمدەمەلەرمەن حاتتاماعا قول قويۋعا كەلىسۋ تۋرالى شەشىم قابىلداۋدا شارتقا مۇشە مەملەكەتتەر قۇجاتتىڭ تەز ينستيتۋتتانۋى مەن وڭىرلىك جانە حالىقارالىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋدىڭ ماڭىزدىلىعى تۇسىنىگىنە سۇيەندى.
واياقتش شارتىنا مۇشە مەملەكەتتەرگە قاتىستى قحر-دان باسقا «يادرولىق بەستىكتەگى» ەلدەردىڭ ارقايسىسى شارتتىڭ ءار بابى بويىنشا ءتيىستى مالىمدەمەلەر جاسادى. حاتتاماعا قانداي دا ءبىر تۇسىنىك بەرمەي-اق قول قويعان قحر-ءدىڭ ۇستانىمىن ەرەكشە اتاعان ءجون. قحر يادرولىق قارۋعا تولىق تىيىم سالۋ مەن جويۋ جاعىندا ەكەنىن, سونداي-اق, واياقتش شارتىنا مۇشە ەلدەردىڭ وڭىردەگى قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ۇمتىلىسىن تولىق قولدايتىنىن اشىق ايتتى.
شارتتى جاساۋشى رەتىندە دە, ونىڭ ينستيتۋتتانۋ ماسەلەسىن ىلگەرىلەتۋدە دە بۇۇ-نىڭ ماڭىزدى ءرولىن اتاپ ءوتۋ قاجەت. سونىمەن, بۇۇ باس اسسامبلەياسى شارتتى قولدايتىن بىرقاتار قارار قابىلدادى. قارارلاردا ورتالىق ازياداعى يادرولىق قارۋدان ازات ايماقتىڭ قۇرىلۋى يادرولىق تاراتپاۋ رەجىمىن نىعايتۋدا, يادرولىق ەنەرگيانى بەيبىت ماقساتتا پايدالانۋ باستامالارىن قولداۋدا جانە راديواكتيۆتى زاتتاردان زارداپ شەككەن اۋماقتاردى ەكولوگيالىق ساۋىقتىرۋدا ماڭىزدى قادام بولاتىنى اتاپ كورسەتىلدى. سونداي-اق, حالىقارالىق تەرروريزممەن كۇرەسكە جانە يادرولىق ماتەريالدار مەن تەحنولوگيالاردىڭ مەملەكەتتىك ەمەس سۋبەكتىلەردىڭ, ەڭ الدىمەن, تەرروريستەردىڭ قولىنا تۇسۋىنە جول بەرمەۋگە ۇلكەن ۇلەس بولىپ قوسىلاتىنى كولدەنەڭ تارتىلدى.
قازاقستان يادرولىق ماتەريالداردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا ماڭىزدى جۇمىستار جۇرگىزۋمەن قاتار, بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ ىسىنە ەداۋىر ۇلەس قوسۋىن جالعاستىرۋدا. «سەمەي يادرولىق پوليگونىن جاۋىپ, قۋاتى بويىنشا ءتورتىنشى يادرولىق ارسەنالدان باس تارتقاننان كەيىن قازاقستان اقش جانە رەسەيمەن بىرگە پوليگوننىڭ ينفراقۇرىلىمىن جويدى. بۇرىنعى يادرولىق سىناق كەشەنىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ جۇمىستارى جالعاسۋدا. ەلدىڭ يادرولىق ءىس-قيمىلى ماگاتە-ءنىڭ تولىقتاي كەپىلدىگىندە. ءبىز تومەن بايىتىلعان ۋراننىڭ حالىقارالىق بانكىن قۇرۋ بويىنشا ماگاتە باستاماسىن قولدادىق جانە ونى ءوز اۋماعىمىزدا ورنالاستىرۋ جونىندەگى كەلىسسوزدەردى اياقتاپ كەلەمىز», دەگەن بولاتىن قازاقستان پرەزيدەنتى گااگادا وتكەن سامميتتەگى ءوزىنىڭ سوزىندە.
شارت حاتتاماسىنا ەلىمىزدىڭ بەلسەندى قاتىسۋىمەن قول قويىلۋى ەلىمىزدىڭ يادرولىق قارۋسىزدانۋ ىسىندەگى دايەكتى قادامدارى مەن حالىقارالىق ارەنادا مەملەكەت بەدەلى ارتۋىنىڭ جارقىن كورىنىسى بولىپ تابىلادى.
بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋن بۇرىنعى سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىنا 2010 جىلعى ساۋىردەگى ساپارى بارىسىندا: «قازاقستان يادرولىق قارۋسىزدانۋ سالاسىندا ەرەكشە باسىمدىعىن كورسەتىپ كەلەدى. 1991 جىلى پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ سەمەي يادرولىق پوليگونىن جابۋ جانە يادرولىق قارۋدان باس تارتۋ تۋرالى باتىل شەشىم قابىلدادى. بۇل شىنايى تاۋەلسىزدىكتى جاريا ەتۋدە كورەگەن قادام بولدى...», دەپ اتاپ وتە وتىرىپ, يادرولىق قارۋسىزدانۋ جانە تاراتپاۋ سالاسىنداعى ءبىزدىڭ ءىس-قيمىلىمىزدى جوعارى باعالادى. ول بارلىق ەلدەردىڭ, اسىرەسە, يادرولىق دەرجاۆالاردىڭ باسشىلارىن قازاقستاننان ۇلگى الۋعا شاقىردى.
ءبىز جاقىندا قول قويىلعان حاتتامانى بارلىق يادرولىق مەملەكەتتەر 2015 جىلى وتەتىن يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى شارتتىڭ شولۋ كونفەرەنتسياسىنا دەيىن بەكىتەدى دەپ سەنەمىز. بۇل ايماقتىڭ ينستيتۋتتانۋ ۇدەرىسىن ءفورمالدى اياقتاۋعا مۇمكىندىك بەرىپ, ءبىزدىڭ يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى شارت رەجىمىن نىعايتۋعا قوسقان ورتاق ۇلكەن ۇلەسىمىز بولادى جانە 2015 جىلعى يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى شارتتىڭ شولۋ كونفەرەنتسياسىنىڭ ءساتتى ءوتۋىن ايتارلىقتاي دەڭگەيدە قامتاماسىز ەتەدى.
قازاقستان ارقاشان يادرولىق قارۋسىز الەم مۇراتىن ىلگەرىلەتىپ, وسى ماقساتتارعا قول جەتكىزۋگە باعىتتالعان حالىقارالىق ءىس-شارالار مەن باستامالارعا بەلسەندى قاتىساتىن بولادى. بۇل ەلباسىمىزدىڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ ءابسوليۋتتى باسىمدىعى بولىپ تابىلادى. 2017-2018 جىلدارى بۇۇ قك-ءنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەلىگىنە سايلانعان جاعدايدا, قازاقستان يادرولىق قارۋسىزدانۋ مەن تاراتپاۋ ماسەلەلەرىن بۇۇ-نىڭ وسى ماڭىزدى ورگانىندا بەلسەندى ىلگەرىلەتەتىن بولادى.
ەرلان ىدىرىسوۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ
سىرتقى ىستەر ءمينيسترى.